پهلوانان و نام‌آوران شاهنامه

شاهزاده‌بانوی ایرانی، دختر گشتاسب‌شاه و خواهر اسفندیار. او پس از تاخت‌وتاراز ارجاسپ به اسیری افتاده بود و در دژ رویین زندانی بود تا آنکه در یورش شبانهٔ اسفندیار نجات یافت و به بخش بازرگانی دژ هدایت شد.

نخستین پادشاه گیتی و آورنده آیین دادگری و جامه پلنگینه؛ پدر سیامک و نیا و سرپرست هوشنگ که با دیوان اهریمنی جنگید. پادشاهی او آغازگر عصر پیشدادیان بود و هوشنگ پس از درگذشت او بر تخت پادشاهی نشست.

فرزند دلاور کیومرث که در نبرد با سیاه دیو به شهادت رسید. یادگار او هوشنگ، با پشتیبانی کیومرث‌شاه، کین خون پاک وی را از اهریمنیان بازستاند.

هوشنگ شاه، پادشاه پیشدادی و بنیان‌گذار کشف آتش و آیین‌های کهن. کیخسرو در دفاع از لهراسب یادآور می‌شود که لهراسب از نژاد پاک هوشنگ شاه است و همین تبار والای شهریاری مشروعیت او را تضمین می‌کند.

پادشاه پیشدادی و رام‌کننده دیوان. مهرهٔ شفاپخش شاهنشاهی از او نیز به عنوان یکی از نیاکان دارندهٔ آن یاد شده است.

شهریار عصر زرین پیشدادی. رستم در سخنان تلخ خود بر آستانه سراپرده اسفندیار، با اندوه از روزگار درخشان جمشید یاد می‌کند که سراپرده کیانیان مهد شکوه و فرّه ایزدی او بود.

پادشاه ستمگر ماردوش که هزار سال فرمان راند تا به دست فریدون در دماوند به بند کشیده شد. در این بخش، رستم او را به عنوان پنجمین نیای مادری خویش (از سوی مهراب کابلی) یاد می‌کند تا شکوه و دیرینگی نژاد خود را به رخ اسفندیار بکشد.

آهنگر دلاور اصفهان که با چرم‌پاره آهنگری درفش کاویانی برافراشت و مردم را علیه ستم ضحاک شوراند. او نیای قارن و کشواد است و نامش به عنوان مظهر دلیری و آزادگی در یادها مانده است.

شهریار فرخنده پیشدادی که ضحاک را شکست داد و جهان را میان سه پسرش (سلم، تور و ایرج) تقسیم نمود. اسفندیار نسب پدری و مادری خود را به او می‌رساند.

مادر خردمند، فداکار و پارسای فریدون که فرزند نوزادش را از چنگال مأموران ضحاک نجات داد و به بیشه و البرز پناه برد. پس از سرنگونی ضحاک و جلوس فریدون بر تخت شاهی، فرانک سر بر خاک نیایش یزدان نهاد، شکرانه بجای آورد و یک هفته به نیازمندان کمک نهانی نمود. او سپس تمامی گنجینه‌ها، اسبان تازی با طوق زرین، گوهرها و سلاح‌های نبرد خویش را بار شتران کرد و همراه با آفرین‌های مادرانه برای شاه فریدون فرستاد.

کوچک‌ترین و پاک‌ترین فرزند فریدون و نیای شاهان کیانی. گشتاسپ‌شاه در مشورت خویش با بزرگان، به نژاد پاک ایرج افتخار کرده و آن را در تقابل با گوهر جادویی تور می‌داند.

فرزند مهتر فریدون و شهریار روم که همراه با تور، برادرش ایرج را کشت. قیصران روم از نژاد او شمرده می‌شوند.

فرزند میانی فریدون و نیای تورانیان. گشتاسپ‌شاه او را دارای نژادی جادویی می‌خواند و تقابل بنیادین ایران و توران را ریشه گرفته از تفاوت نژاد ایرج و تور می‌داند.

منوچهر شاه پیشدادی است که گودرز خدمت دلاورانه خویش به تاج و تخت ایران را از زمان او آغاز کرده است.

فرزند منوچهر و پادشاه پیشین ایران که در هجوم نخستین افراسیاب گرفتار و به دست وی گردن زده شد. هوم خون ناپرداخته او را بر گردن افراسیاب یادآوری می‌کند.

پهلوان اژدهاکش پیشین و نیای بزرگ نریمان، سام و رستم؛ پادشاه صاحب‌تاج و جهان‌گشایی که با گرز گران گیتی را پاک ساخت. رستم او را تاج‌دارِ سرسلسله تبار مادری و پدری خویش می‌خواند.

جهان‌پهلوان نامدار ایران و نیای بزرگ رستم. در این بخش اخترشناسان پیش‌گویی می‌کنند که شغاد نژاد و دودمان سام نیرم را به نابودی و تباهی خواهد کشاند.

پهلوان سپیدموی و فرزانه سیستان، فرزند سام و پرورده سیمرغ. پس از ولادت شغاد از کنیزکش، اختربینان را گرد آورد و چون از طالع شوم شغاد باخبر گشت، دست به درگاه یزدان برداشت. او شغاد را پرورد و پدیدآورندهٔ پیوند او با کابل شد، ولی بعداً با مکر شغاد فریب خورد.

بانوی زیباروی کابل، دختر مهراب و همسر زال؛ مادر رستم. در بازگشت زخمی رستم از نبرد اسفندیار، موی کَند و صورت بخراشید و به شیون بر فرزند دلاورش پرداخت.

بزرگ‌ترین جهان‌پهلوان حماسه ملی ایران، فرزند زال و رودابه. در این بخش، رستم به سبب پاک‌دلی و تقدیر سرنوشت‌ساز، فریب پوزش ظاهری شاه کابل را می‌خورد. زمانه چشم خرد او را می‌پوشاند؛ از این رو وقتی رخش از بوی خاک تازه سر باز می‌زند، رستم او را تازیانه می‌زند. با افتادن رخش و خودش در چاه پر از تیغ و دریده شدن پهلوی اسب و تن خودش، رستم با دلاوری نهایی تن مجروحش را به لبه چاه می‌کشد.

شاهدخت سمنگان و مادر سهراب. رستم در سوگواری خویش سرگردان بود که چگونه خبر مرگ بی‌گناهِ سهراب را به این مادر پاک‌دخت برساند.

فرزند دلاور و نوجوان رستم و تهمینه؛ پهلوان بی‌همتایی که نادانسته به دست پدر کشته شد. رستم در نبرد گفتاری با اسفندیار با حسرت و اندوه از سهراب یاد کرده و کشته شدن او را بزرگ‌ترین قربانی خویش در راه پاسداری از تاج‌وتخت شاه ایران می‌داند.

دختر دلاور و خردمند گژدهم، دژبان دژ سپید. او پس از اسارت هجیر، لباس رزم پوشید، زلفان خویش زیر ترگ رومی پنهان ساخت و شجاعانه به نبرد با سهراب تاخت. گرچه در نبرد تن به تن حریف نیروی فوق‌العاده سهراب نشد و کلاه‌خودش برافتاد و هویت زنانه‌اش برملا گردید، با هوشمندی و نیرنگ سهراب را فریفت و خود را به درون دژ رسانید و سهراب را از افتادن به دام غرور و مواجهه با رستم هشدار داد.

شاهزاده پاک‌دامن و معصوم ایران، فرزند کاووس و شاگرد رستم. در این بخش، رستم با دیدن سیمای زیبا و چهره فرخنده اسفندیار، او را بسیار شبيه به سیاوش دانسته و از دیدارش به شدت خرسند می‌شود.

دختر افراسیاب، همسر سیاوش و مادر کیخسرو. کیخسرو در سخنان وداع خود با کنیزان، به شجاعت و پایمردی مادرش یاد می‌کند که از رود جیهون گذشت و رنج‌های فراوان کشید تا او را در نهان پروش دهد.

شاهزاده دلاور کلات، فرزند سیاوش و جریره و برادر ناتنی کی‌خسرو. او مظلومانه و بی‌گناه در دژ کلات به دست طوس و سپاهیان ایران کشته شد؛ مأموریتی که یاد و سوگ او کی‌خسرو و کل سپاه ایران را در اندوه و پشیمانی عمیق فرو برد.

شاهزاده پهلوان و رویین‌تن کیانی، فرزند گشتاسپ که در نبرد با رستم و به چاره‌جویی سیمرغ با تیر گز بر دیدگانش از پای درآمد. پیکر مطهر او در تابوتی آهنین و زرین‌پوش به ایران بازگردانده شد و شهادتش موجی از سوگ، خشم بزرگان و سرافکندگی گشتاسپ را به همراه داشت.

نخستین پادشاه سلسله کیانیان که رستم او را از کوه البرز به تخت پادشاهی نشاند. در این بخش، زال به رستم یادآور می‌شود که اسفندیار رویین‌تن مانند قباد نیست که بی‌تخت و کلاه در گوشه‌ای نشسته باشد و رستم بتواند او را به آسانی جابه‌جا کند.

شهریار کیانی ایران. رستم در ناله‌های خود بر درگاه سراپرده، خجستگی روزگار او را یاد می‌کند، در حالی که اسفندیار آشوب‌ها و ستاره‌جویی‌های پرخطای کاووس را یادآور می‌شود.

همسر کاووس‌شاه و دختر شاه هاماوران که با هوس‌بازی و فریبکاری خود باعث رانده شدن سیاوش به توران و در نهایت شهادت او شد. در پی رسیدن خبر قتل سیاوش به پایتخت، رستم تهمتن خشمگینانه وارد پرده‌سرای او شد، او را به گیسو از تخت بیرون کشید و به تلافی فتنه انگیزی‌هایش با خنجر به دو نیم ساخت.

شاهزاده و شهریار آرمانی کیانی. رستم او را پادشاهی نیک‌پی می‌نامد که در دورانش فرّه ایزدی و دادگری در بالاترین درجه بر سراپرده شاهی می‌تافت.

پادشاه کیانی ایران، پدر اسفندیار و پدربزرگ بهمن. وی پس از دریافت نامه پوزش رستم و شهادت دادن پشوتن بر بی‌گناهی تهمتن، کینه را از دل زدود. جاماسپ او را آگاه کرد که بهمن جانشین اوست؛ پس بهمن را از زابلستان فراخواند و پس از دیدن شایستگی‌هایش او را اردشیر نام نهاد.

پهلوان سالخورده و جهاندیده ایران، فرزند کشواد و نیای خاندان گودرزیان که در کنار رستم و طوس از ستون‌های اصلی ارتش ایران در رزم‌های کیانیان بود.

پهلوان بزرگ ایران، فرزند گودرز کشواد و آورنده کی‌خسرو از توران به ایران. او در زمره یاران نزدیکی بود که کی‌خسرو را تا چشمه ناپدید شدن همراهی کردند. پس از غیبت شگفت‌انگیز شاه، گیو در سوگ او رثایی بلیغ سر داد و کی‌خسرو را به سبب دادگری، دلاوری پیل‌آسا در رزم و تابندگی چون ماه در بزم ستود.

بیژن، فرزند گیو و از دلاوران نامدار کیانی. در این بخش، او از سوی کیخسرو مامور می‌شود تا لهراسب را به همراه کلاه شاهی به پیشگاه شهریار بیاورد.

شاهدخت تورانی، دختر افراسیاب که به خاطر عشق بیژن از ناز و نعمت کاخ پدر محروم شد و در بیابان و چاه به یاری بیژن شتافت. پس از رهایی بیژن، کیخسرو به پاس وفاداری و رنج‌هایش، صد جامه دیبای رومی، تاج، ده بدره دینار و خادمان بسیار برای او فرستاد.

رهام فرزند گودرز، پهلوان دلاور ایرانی که در نبردهای دوازده رخ و کین‌خواهی سیاوش حضوری پررنگ داشت. او در برابر تخت کی‌خسرو حضور دارد.

سپهسالار بزرگ ایران، فرزند نوذر شاه؛ از سرکردگان رزم‌آزموده سپاه که به فرمان کی‌خسرو همراه با گودرز و گیو در پیشاپیش لشکر برپا شده در هامون جای گرفت.

کمانگیر فداکار ایران که با پرتاب تیری از فراز دماوند تا کناره آمودریا، مرز ایران را تعیین کرد و جانش را در تیر نهاد.

فرمانروای توران و کینه‌توزترین دشمن ایران. رستم یادآوری می‌کند که پس از بازگشت از هاماوران، افراسیاب را که ایران را تصرف کرده بود، تنها و با بانگ رخش تا مرز چین عقب راند.

پیران ویسه، سپهسالار و دانای توران که نیکی‌های بسیار در حق سیاوش و کی‌خسرو کرده بود و در نبردهای پیشین به دست گودرز کشته شد. یاد و سوگ مرگ او در این بخش دگرگون‌کننده روحیه سپاه توران و اندوه عمیق افراسیاب در میدان نبرد خوارزم است.

برادر افراسیاب و از سرکردگان سپاه توران. او نماد حسادت و فریبکاری بود که با توطئه‌چینی، افراسیاب را به کشتن سیاوش برانگیخت و تشت و خنجر قتل را مهیا ساخت. سرانجام به فرمان کیخسرو به دو نیم شد.

اشکبوس کشانی، پهلوان تنومند و خودخواه سپاه کشانی و متحد تورانیان در داستان کاموس کشانی. او سوار بر اسب گرانمایه به میدان آمد و رهام را وادار به عقب‌نشینی کرد. اما رستم دستان پیاده به مبارزه با او شتافت. رستم ابتدا اسب او را به یک تیر بر خاک افکند و سپس با تیری الماس‌گون و چهارپر از چوب خدنگ، سینه اشکبوس را شکافت و او را در دم کشت.

فرزند زال از کنیزی ماهرو و برادر ناتنی رستم که ستاره‌شناسان مایه تباهی دودمان سامش پیش‌بینی کرده بودند. او طراح اصلی توطئه چاه‌های نخچیرگاه کابل بود. شغاد با ارسال سوار پیش‌هنگام به شاه کابل، او را مطلع ساخت تا بازی پوزش‌خواهی ساختگی را اجرا کند و رستم را به راه‌های کنده‌شده سوق دهد.

اردشیر، گردی دلاور و سواری گران‌مایه در سپاه گشتاسپ‌شاه که در میدان نبرد بستور نوجوان را راهنمایی کرده و جایگاه پیکر زریر را در نزدیکی درفش سیاه به او نشان می‌دهد.

پادشاه شکارگر، رزم‌آور و بزم‌دوست ساسانی، نامور به شکار گورخر و دلاوری در برابر خاقان چین و رومیان.

دادگرترین پادشاه عصر ساسانی با عدل زنجیر معروف و پدیدآورنده عصر طلایی دانش، فرهنگ و ترجمه کلیله و دمنه.

فرزانه‌ترین وزیر تاریخ کهن، گشاینده معمای شطرنج و پدیدآورنده بازی نرد؛ استاد سخن، حکمت و تدبیر.

شهریار پرشکوه ساسانی، صاحب گنج‌های هفت‌گانه، باره شبدیز و دلداده شیرین که روزگارش پایان دوران شکوه امپراتوری بود.

بانوی زیباروی و وفادار ارمن که عشق شورانگیزش به خسروپرویز و فرهاد سنگ‌تراش از ماندگارترین منظومه‌های عاشقانه ادب پارسی است.

خنیاگر و آهنگساز افسانه‌ای دربار خسروپرویز، آفریننده دستگاه‌ها و نواهای کهن موسیقی ایرانی.

آخرین شاهنشاه ساسانی که در آسیابی در مرو جان باخت و فرجام حماسه شاهنامه فردوسی با سرنوشت او پیوند خورد.

در کیهان‌شناسی حماسی شاهنامه، انسان والاترین و آخرین مرحله از آفرینش مادی و معنوی است که با قامت برافراخته، زبان گویا و موهبت خرد پدید آمد تا کلید گشایش گره‌های هستی باشد. او که برآیند دو جهان مینو و گیتی است، تمام جانوران و دد و دام را رام فرمان خویش می‌سازد و رنج بردن در راه دانش و خرد ورزیدن پاداش والای اوست.

دختر گرامی پیامبر اکرم (ص) و همسر حضرت علی (ع) که در شاهنامه با لقب پاک «بتول» یاد شده است.

خاندان پاک پیامبر اسلام (ص) که در تمثیل فردوسی، هم‌کشتیان پیامبر و علی در کشتی آراسته رستگاری در دریای طوفانی گیتی هستند. فردوسی خویشتن را بنده و چاکردار این خاندان پاک می‌داند.

پهلوانی والاتبار، خردمند و بخشنده از دودمان دهقانان طوس (سپهبد ابومنصور محمد بن عبدالرزاق) که شیفته تاریخ و آیین‌های کهن ایران بود. او موبدان و بخردان سالخورده را از سراسر ایران‌زمین گرد آورد تا روایات پراکنده شاهان کهن را روایت کنند و بدین ترتیب سنگ‌بنای شاهنامه منثور ابومنصوری را نهاد که سرچشمه اصلی فردوسی در سرایش شاهنامه گردید.

روحانیون و دانایان زرتشتی که نگهبانان دانش، تاریخ و سنن ایران‌زمین هستند. اسفندیار روایت نقد نژاد زال را به شنیده‌های خود از این موبدان بیداردل ارجاع می‌دهد.

دودمان پادشاهان اساطیری و حماسی ایران که با کی‌قباد آغاز شد و با جهانداری، دلاوری و داشتن فرّه ایزدی شناخته می‌شوند. در این بخش، داستان سرگذشت و جهانداری آنان موضوع اصلی پرسش‌های پهلوان دهقان‌نژاد از موبدان است.

ابومنصور محمد بن احمد دقیقی طوسی، شاعر فصیح‌زبان و خوش‌طبع سده چهارم هجری که نخستین کسی بود که همت بر نظم شاهنامه و گردآوری داستان‌های باستان گماشت. او هزار بیت در داستان گشتاسپ و زرتشت سرود، اما به دلیل تندخویی و خوی ناپسند، به دست بنده‌اش کشته شد و این کار بزرگ ناتمام ماند تا بعدها فردوسی آن را به کمال رسانید.

دوستِ یک‌دل و مهربانِ فردوسی در شهر توس که با آوردن نسخهٔ پهلوی شاهنامه به نزد او، جرقه‌بخش و یاور اصلیِ آغاز نگارش حماسه بزرگ شاهنامه شد. او با تشویق و ستایشِ توانمندیِ سخن‌وری فردوسی، جانِ شاعر را روشنی بخشید.

ابو منصور محمد بن عبدالرزاق، سپهسالار و حاکم جوانمرد و والاتبار طوس در عصر سامانیان بود که فردوسی او را به عنوان حامی نخستین و گران‌قدر خویش در آغاز راه سرودن شاهنامه می‌ستاید. او مردی خردمند، آزاده، دارنده نژاد پهلوانی و بسیار بخشنده بود که زر و خاک در دیده‌اش برابر می‌نمود. او فردوسی را در پناه خود پرورد و پشتیبانی مالی و معنوی کرد تا این اثر حماسی شکل گیرد. سرانجام ابو منصور به توطئه بدخواهان و «نهنگان مردم‌کش» (دشمنان خونخوار) مظلومانه و ناگهانی ناپدید و کشته شد. فردوسی تا پایان عمر اندرزِ او را مبنی بر سپردن شاهنامه به شهریاران ایران پاس داشت.

طهمورث، ملقب به دیوبند، سومین پادشاه پیشدادی و فرزند هوشنگ بود. او پادشاهی مدبر و آبادگر بود که صنعت پشم‌ریسی، بافندگی جامه‌ها و زیراندازها، و اهلی کردن جانوران تیزرو چون یوز و سیاه‌گوش و پرندگان شکاری مانند باز و شاهین را پدید آورد. او با هدایت وزیر خردمندش، شهرسپ، و آراسته شدن به فرّه ایزدی، توانست اهریمن را با افسون ببندد و او را چون باره خویش سوار شود. هنگامی که دیوان و جادوگران به رهبری سیاه دیو بر او شوریدند، طهمورث با گرز گران و افسون دو سوم آنان را دربند کرد و مابقی را شکست داد. او در ازای بخشیدن جان دیوان، دانش خط و نوشتن به سی زبان گوناگون (از جمله رومی، تازی، پارسی، سغدی، چینی و پهلوی) را از آنان فراگرفت.

شهرسپ، وزیر و دستور پرهیزکار و پاک‌نهاد طهمورث دیوبند بود. او مردی پرهیزگار بود که روزها به روزه‌داری و شب‌ها به نیایش در پیشگاه یزدان می‌پرداخت. شهرسپ همواره طهمورث را به راستی، دادگری و پاکی از بدی رهنمون می‌شد و پاکی اندیشه و رفتار او سبب شد تا فرّه ایزدی بر شاه بتابد و او بر اهریمن و دیوان پیروز گردد.

طبقه نخست از طبقات چهارگانه اجتماعی پدیدآمده به دست جمشید شاه؛ نیایشگران و موبدانی که جمشید آنان را در کوه‌ها جای داد تا کارشان تنها بندگی و نیایش در برابر یزدان باشد.

طبقه دوم از طبقات چهارگانه جمشید شاه؛ لشگریان و دلاوران شیردلی که پاسداران کشور، سپاه و پایداری تخت پادشاهی بودند.

طبقه سوم از طبقات چهارگانه اجتماعی جمشید؛ زارعان و کشاورزانی که با کاشت و درو، رزق خود و گیتی را تأمین می‌کردند و از سرزنش و منت دیگران آزاد بودند.

طبقه چهارم از طبقات چهارگانه جمشیدی؛ پیشه‌وران و صنعتگرانی که روانشان همواره در اندیشه ساختن ابزار، نوآوری و گرداندن چرخ صنعت گیتی بود.

مرداس، پادشاه گران‌قدر، نجیب و یزدان‌پرست تازیان در دشت سواران نیزه‌گذار بود. او به دادگری، پارسایی و بخشندگی بی‌همتایش شهره بود و هزاران هزار چارپای شیرده داشت که خواسته و شیر آن‌ها را سخاوتمندانه در اختیار نیازمندان می‌گذاشت. مرداس پدری بس مهربان بود که با وجود رنج فراوان، فرزندش ضحاک را با ناز و نعمت پروراند. او پیش از سپیده‌دم برای طهارت و نیایش پروردگار به بوستان سرایش می‌رفت. ابلیس با وسوسه کردن ضحاک، چاهی عمیق و سرپوشیده بر سر راه مرداس کند؛ مرداس در تاریکی پگاه در چاه افتاد و مظلومانه جان سپرد.

مردم و جنگاوران سرزمین تازیان که ضحاک ماردوش در میان آنان فرمان می‌راند. ایرانیان ناخرسند از جمشید به سرزمین آنان شتافتند و با پیوند به ضحاک، لشکری آمیخته از تازیان و ایرانیان برای تسخیر ایران ساختند.

دختر جمشیدشاه و همسر فریدون که پس از رهایی از چنگال ضحاک به همسری فریدون درآمد. او مادر دو تن از سه پسر ارشد فریدون (سلم و تور) است.

دختر جمشیدشاه و همسر فریدون، بانویی زیباروی و فرزانه که پس از رهایی از بند ضحاک، مادرِ کوچک‌ترین و پاک‌ترین پسر فریدون (ایرج) گردید.

ارمایل پاک‌دین مردی گران‌مایه و پارسا از گوهر پادشاهان بود که همراه با گرمایل پیش‌بین، برای نجات جوانانی که قربانی مارهای ضحاک می‌شدند، نفوذی هوشمندانه به مطبخ شاه کرد. او و گرمایل با آمیختن مغز گوسفند با مغز یک جوان، هر شب جان یکی از دو قربانی را نجات دادند و بدین گونه ماهانه ۳۰ جوان و در مجموع شمار زیادی از ایرانیان را از مرگ حتمی رهانیدند.

گرمایل پیش‌بین مردی فرزانه، دوراندیش و از تبار پادشاهان بود که به همراه ارمایل پاک‌دین، طرح نجات قربانیان ضحاک ماردوش را پی ریخت. او با یادگیری هنر آشپزی و ورود به مطبخ دربار ضحاک، نصف جوانان محکوم به مرگ را نجات داده و با تحویل گوسفندانی به آنان، مایه پدید آمدن تخمه و نژاد کرد در کوهستان‌ها شد.

بر پایه روایت حماسی شاهنامه، نژاد کُرد از نوادگان جوانانی پدید آمد که توسط ارمایل و گرمایل از چنگال مارهای ضحاک رهانیده شده و به کوهستان و دشت فرستاده شدند. آشپزان به آنان بز و میش سپردند و این قوم به زندگی کوچ‌نشینی و دوری از شهرهای آباد خو گرفتند.

پدر پاک‌نهاد و فرخنده فریدون از تبار جمشید شاه که به دست مأموران ضحاک ماردوش گرفتار شد و مظلومانه به شهادت رسید تا مغز سرش خوراک مارهای ضحاک گردد. مرگ او انگیزه‌ای بزرگ برای فریدون شد تا برای کین‌خواهی پدر، قیام کند و تخت ضحاک را واژگون سازد.

برادر فریدون که در قیام علیه ضحاک همراه او بود و در لشکرکشی به سوی اروندرود و بغداد، در کنار پرمایه، فرمانبردار و خیرخواه فریدون به شمار می‌رفت.

برادر مهتر فریدون که همراه کیانوش به دستور فریدون برای فراخواندن آهنگران به بازار شتافت.

برادر فریدون که هم‌نام با گاو پرورنده فریدون بود. او به همراه کیانوش، در لشکرکشی فریدون علیه ضحاک ماردوش وی را همراهی می‌کرد و در این سپاهی‌گری ملازم شاه بود.

دختران پاک‌دامن و خورشیدروی جمشید شاه که در اسارت ضحاک گرفتار آمده بودند و او آنان را جفت خویش و مارهای دوشش می‌خواند. فریدون ایشان را از شبستان ضحاک بیرون آورد، روانشان را از آلودگی‌های سحرآمیز بپالود و راه یزدان را بدان‌ها نمود. ارنواز رازهای فرار ضحاک به هندوستان و کابوس‌ها و آیین‌های خونین او را برای فریدون فاش کرد.

کندرو پیشکار، گنج‌دار و سرپرست کاخ ضحاک بود که به درنگ و تدبیر در انجام امور شهرت داشت. هنگامی که فریدون پایتخت ضحاک را تصرف کرد، کندرو با زیرکی ادای احترام کرد، بزم شاهانه‌ای برای فریدون آراست و پس از آرام شدن کاخ، شبانه سوار بر اسب شد و خبر سقوط تخت، خنثی شدن طلسم‌ها و تصرف حرمسرا به دست فریدون را به ضحاک رساند.

فرستاده خردمند، سخنور و کاردان فریدون‌شاه که به یمن سفر کرد تا برای سه پسر فریدون، سه دختر شاه یمن را خواستگاری کند. او سخنان هوشمندانه و شرایط شاه یمن را با رعایت آداب درباری شنید، بر تخت او بوسه زد و شتابان پیام را به شاهنشاه ایران بازگرداند.

پادشاه هوشمند و تدبیرگر یمن که سه دختر خویش را به همسری سه پسر فریدون (سلم، تور و ایرج) درآورد. وی در نبرد کین‌خواهی ایرج، به عنوان رای‌زن و یکی از بزرگان در کنار قارن رزم‌زن در پیشاپیش سپاه ایران قرار دارد.

سه شاهدخت پری‌چهره یمن، دختران سرو شاه، که از نظر زیبایی چون سرو نازک و باغ بهشت بودند. آنان همسر سه فرزند فریدون (سلم، تور و ایرج) شدند و با عماری‌های آراسته و گوهر بار شده به ایران کوچیدند.

سه پسر دلاور و خردمند فریدون‌شاه که به فرمان پدر برای خواستگاری راهی یمن شدند، آزمون‌های شاه یمن را شکست دادند و دختران شاه یمن را به همسری گرفتند و با سپاهی گران به ایران بازگشتند.

شاهدخت نامدار و بی‌همتای تورانی، دختر تور که کیخسرو در سخنان وداع خویش از زیبایی و ناپایداری روزگار او یاد می‌کند که سرانجام خاک بالینش شد.

پادشاه توران و پدر افراسیاب. کیخسرو به تبار خویش از سوی پشنگ اشاره کرد و شوکت و دلیری نژاد تورانی را در کنار گوهر کیانی ستود.

پهلوان نامدار و سپهسالار برجسته ایران، فرزند کاوه آهنگر که در زمان فریدون و منوچهر پیشرو سپاه ایران بود. در جواب فریدون به فرستاده سلم، قارن به‌عنوان سپهدار رزم‌زن و تاخته‌کننده بر دشمن یاد شده است.

شیروی، پهلوان جهاندیده و رزم‌آور ایرانی در زمان منوچهر و فریدون. منوچهر او را مامور ساخت تا به دژ سلم رود، تمام گنجینه‌ها و اموال غنیمت‌گرفته‌شده را مهار کرده و بر پشت پیلان گردونکش به درگاه شاهی بیاورد.

از دلیران و سپه‌کشان نامدار ایران که در کنار قارن و شیروی، فرماندهی لشکریان منوچهر را بر عهده گرفت.

از پهلوانان دلاور و نامدار سپاه ایران که در پیشاپیش خیمه‌گاه شاهی همراه با دیگر نامداران صف‌آرایی کرد.

قارن کاویان، از سپهسالاران نامدار و کهن‌سال ایران و دارنده تبار کاوه آهنگر. در نبرد بزرگ کی‌خسرو با افراسیاب، او از قلب سپاه ایران چون کوهی استوار بر جهن تورانی تاخت و او را در هم شکست و پیروزی درخشانی برای لشکریان ایران به ارمغان آورد.

قباد برادر کهنسال و خردمند قارن کاوگان و از پهلوانان دلاور روزگار منوچهر بود. او در نبرد دهستان هنگامی که هیچ‌یک از جوانان ایرانی جرأت پاسخ به هم‌نبردی بارمان تورانی را نداشتند، پیش تاخت. با وجود مخالفت و اصرار برادرش قارن، قباد مرگ را سرنوشت محتوم انسان دانست و پس از نبردی جانانه و طولانی از بامداد تا شامگاه، به ضربت خشت بارمان از اسب فرو افتاد و جان سپرد.

تلیمان از پهلوانان ایرانی در روزگار نوذر بود که در روز سوم نبرد دهستان فرماندهی جناح چپ سپاه ایران را بر عهده داشت.

پادشاه کابل و سرزمین هند، پدر رودابه و نیای مادری رستم. او از نژاد ضحاک بود و با تدبیر و دادگری سرزمین کابل را آباد ساخت. رستم نژاد مادری خویش را از او و ضحاک بازمی‌شناساند.

همسر خردمند مهراب کابلی و مادر رودابه. او در هنگام زایش رستم حاضر بود و فرزند نوزاد را پس از به هوش آمدن رودابه به او نشان داد.

فرمانروای روم و پدر کتایون (ناهید)، که دخترش به همسری گشتاسپ درآمد و نیای مادری اسفندیار و پشوتن گردید.

شاهنشاه چین که در کنار خاقان، کیخسرو را با هدایای گرانبها از جمله صد هزار دینار چینی پذیرفت و سه ماه میزبان خسرو و سپاهیان ایران در کاخ خویش بود.

شورای موبدان فرزانه و اخترشناسان درگاه سام نریمان که طالع پیوند زال و رودابه را خواندند و با شادی مژده ولادت رستم دستان و شکوه آینده ایران را به سام دادند و بی‌اندازه زر و سیم پاداش گرفتند.

مردم یا قبیله‌ای سرکش و درنده‌خو در قلمرو توران یا پیرامون آن که گشتاسپ‌شاه آنان را به گرگ‌ساران تعبیر کرده و سوگند یاد می‌کند که سرزمینشان را به تباهی کشاند.

پادشاه کابل، پدر رودابه و پدرزن زال. او پهلوانی مدبر و استوار است که در دفاع از کابل و همراهی با زال در برابر تهاجم تورانیان نقش آفرینی کرده و به همراه دلاوران کابل در شکست دادن سپاه شماساس و خزروان پایداری می‌کند.

پیامبر الهی (موسی کلیم‌الله) که منوچهر در واپسین پندهای خود به نوذر، ظهور او را در خاورزمین پیشگویی می‌کند و نوذر را از دشمنی با او برحذر داشته، سفارش به گرویدن به دین یزدانی او می‌نماید.

برادر پاک‌نهاد و دادگر افراسیاب که همواره با ستمگری‌های برادرش مخالفت می‌کرد و اسیران ایرانی را رهایی بخشید، اما به دست افراسیاب کشته شد.

نیا و پادشاه کهن تورانیان، پدر پشنگ و جَدّ افراسیاب. تخمه او همواره نماد دشمنی و کینه‌توزی دیرینه توران با ایران بوده‌اند.

ویسه نیای بزرگ خاندان ویسه و سپهسالار توران، پدر پیران، لهاک و فرشیدورد بود. نام او همواره یادآور دودمان بزرگ نبردآزمودهٔ تورانی در حماسه شاهنامه است.

بارمان، از پهلوانان نامدار و کارآزموده سپاه توران در نبرد دوازده رخ بود. او در پنجمین هم‌آوردی با رهام گودرز روبرو شد. پس از تبادل تیر و شکستن کمان‌ها، به ضربت نیزه رهام از اسب فرو افتاد و با نیزه دیگری که بر پشتش فرود آمد کشته شد و پیکرش به نشانه کین‌خواهی سیاوش بر زین بسته‌شد.

از برادران پیران ویسه و پهلوانان توران. در شب شکست هماون، با سرنگون کردن درفش سیاه و همراهی با پیران، از چنگ لشکریان رستم گریخت.

از سرکردگان و پهلوانان کینه‌توز سپاه توران که همراه خزروان به ایران تاخت، اما در آوردگاه به دست قارن رزم‌زن کشته شد.

پهلوان تورانی که در یورش به ایران شرکت داشت و در کارزار به دست زال زر با ضربت گرز گران در هم شکسته و کشته شد.

سپهسالار نامدار کیانیان و فرزند نوذر. در این بخش، شکوه و قامت شاهزاده اردشیر هنگام ورود به رزمگاه به شکوه طوس سپهبد تشبیه شده است.

گستهم فرزند نوذر شاه، از پهلوانان نامدار ایران است که در محاصره بزرگ گنگ‌دژ، فرماندهی جناح دوم سپاه ایران را بر عهده داشت و در یورش به دژ و تسخیر آن نقشی کلیدی ایفا نمود.

کروخان سالاری نامدار از خاندان ویسه و سپاه توران بود. افراسیاب او را هنگام محاصرهٔ دهستان مأمور کرد تا با سپاهی گران از راه بیابان به پارس بتازد و حرم‌سرا و بنهٔ شاهی ایران را به اسارت درآورد.

شیدوش از پهلوانان دلاور ایران و فرزند گودرز. او با شنیدن بانگ کارزار طوس در دل شب، به همراه گستهم، بیژن و گرازه سوار بر باره شده و به قلب محاصره تورانیان می‌زند تا سپهسالار را نجات دهد.

کشواد زرین‌کلاه، پهلوان و سپهسالار بزرگ ایرانی و پدر گودرز است. او در نبرد کیقباد با افراسیاب، در کنار قارن فرماندهی قلب سپاه ایران را بر عهده داشت و گوهر بر تاج شاهی افشاند.

پهلوان سالخورده ایرانی و سالار دژ سپید. طوس یادآور می‌شود که در گذشته همراه با گژدهم از راه چرم و کلات گذشته بوده است.

زو پسر طهماسب از نژاد فریدون شاه پیشدادی بود که پس از کشته شدن نوذر و آشفتگی ایران به دست افراسیاب، با تدبیر زال زر و بزرگان ایران در سن هشتاد سالگی به پادشاهی رسید. او پادشاهی پرفرهنگ، دادگر و پرهیزکار بود که در دوران حکومت وی خشکسالی سهمگینی رخ داد. این قحطی موجب صلح میان ایران و توران و تقسیم جهان شد. پس از صلح، باران بارید و زو به مدت پنج سال جهان را به داد و نیکی اداره کرد تا اینکه درگذشت.

طهماسب از شاهزادگان نژاد فریدون و پدر زو، پادشاه پیشدادی ایران است. نام او یادآور پیوند خونی میان فریدون و زو است که مشروعیت پادشاهی کیانی و پیشدادی را تداوم بخشید.

زو (زوی بهمن)، پادشاه پیشدادی که پس از نوذر و در زمان قحطی بزرگ به پادشاهی رسید و صلح را میان ایران و توران برقرار ساخت. با درگذشت او، خویشاوندش گرشاسپ بر جای او نشست.

پادشاه پیشدادی که پس از نوذر به پادشاهی رسید و دورانی از آشتی و برکت را پدید آورد. در این بخش، زال از دوران جلوس او بر تخت به عنوان نمونه‌ای از ستایش و شکوه شهریاری یاد می‌کند تا لزوم تعیین شاهی جدید را به سالخوردگان یادآور شود.

قلون از دلاوران مکار، حلیه‌گر و پرفنون توران‌زمین بود که از سوی افراسیاب ماموریت یافت تا با سواران و پیلان مست، گذرگاه‌های کوهستان البرز را بر ایرانیان ببندد. وی هنگامی که رستم و کیقباد در حال بازگشت بودند با نیزه به رستم حمله کرد و جوشن او را خست، اما رستم نیزه را از دست او چنگ زد و با نبردی مهیب، او را چون مرغ بر سیخ از زین برکند و بر خاک افکند.

پهلوان فرخنده‌رای ایرانی که در تالار کیخسرو شاه حاضر بوده و از مشاوران و دلاوران کیانی بود.

یکی از پهلوانان نامدار ایران که در صف نبرد با سپاه توران بسان پلنگی خشمگین سلاح برداشت.

دومین فرزند خردمند کیقباد شاه که در دوران صدساله پادشاهی پدرش در آسایش و شادمانی زیست.

فرزند کیقباد و نیاکان لهراسپ و اسفندیار در دودمان پادشاهان کیانی.

گیو فرزند گودرز، پهلوان دلاور ایرانی که کی‌خسرو را در نوجوانی از توران به ایران بازآورد. او در کنار پدرش گودرز و پسرش بیژن بر درگاه شاه ایستاده و اندرزهای کی‌خسرو را می‌شنود.

شهریار خودکامه دیوان و جادوگران مازندران بر اورنگ زرین. او با غرور پیام هشدارآمیز کی‌کاووس را رد کرد و رستم فرستاده را تهدید به نابودی سپاه ایران نمود، هرچند شواهد قدرت رستم و هشدار کلاهور در دلش هراس افکنده بود.

پهلوان کهن ایرانی و پدر گرگین که در زمره سرداران کاووس در نبرد هاماوران بود.

سپاهیان و بزرگان ایران که اسفندیار را در رزمگاه هفت‌خوان همراهی می‌کنند. پس از شنیدن پیشگویی گرگسار درباره برف و رویین‌دژ هراسان شده و خواستار بازگشت می‌شوند، اما پس از خشم اسفندیار، پوزش خواسته و وفاداری خویش را تا پای جان تجدید می‌کنند.

پهلوان نامدار کیانی، فرزند گرشاسپ و پدر سام. از آزادگان و جوانمردان برجسته روزگار که رستم او را در زنجیره تبار فخرآفرین خویش یاد می‌کند.

پهلوانی از سرزمین مازندران که در خوان پنجم به دست رستم گرفتار شد اما راهنمای او در شکست دیو سپید و ارژنگ دیو گردید. رستم به او وعده پادشاهی مازندران داد و پس از فتح نهایی مازندران، کاووس‌شاه تاج، تخت و منشور شهریاری آن مرزوبوم را به اولاد سپرد.

پهلوان گرد و نامدار ایرانی، یکی از هفت یلی که رستم برای آراستن لشکر و همراهی در سفر نهانی توران برگزید.

پهلوان سالخورده و بزرگ خاندان کشواد. در نشست بیعت با لهراسب، با وجود اندوه فراوان از غیبت فرزندانش (گیو و رهام) و نوه‌اش (بیژن)، عهد خویش را با شاه جدید تجدید کرد و پشتیبانی خود را اعلام داشت.

پادشاه فریبکار هاماوران که کاووس‌شاه و پهلوانان ایران را به نیرنگ در بند کرد. او با همراهی شاهان شام و بربرستان سپاهی گران برانگیخت اما پس از فروریختن لشکرش به دست رستم و اسارت متحدانش، سر تسلیم فرود آورد و کاووس و تمام گنج‌های سه کشور را بازپس داد.

گرگین میلاد، از پهلوانان نامدار ایران. او در مجالس بزرگان و نبردهای پادشاهی کیخسرو حضور دارد و در این بخش همراه با طوس و گودرز به دیدار شاه می‌رود تا علت اندوه کیخسرو را جویا شود.

پادشاه مصر که در پاسخ به درخواست شاه هاماوران، لشکری بزرگ برای مقابله با رستم بیاراست و به هاماوران پیوست.

فرمانروای دیار بربر که همراه با شاه مصر به یاری شاه هاماوران آمد و لشکری بیکران برپا ساخت.

شهریار شام که با شاه هاماوران هم‌پیمان شد تا در برابر رستم و سپاه ایران بجنگد. او در میدان نبرد هدف حمله رستم قرار گرفت، با کمند از زین برداشته شد و به دست فرهاد به بند کشیده شد.

پادشاه جنگجوی بربرستان که با سپاهی گران به یاری شاه هاماوران آمد. در نبرد سهمگین با رستم، وی همراه با چهل تن از سرداران نامدارش گرفتار و به بند کشیده شد.

فرمانروای روم و پدر کتایون (مادر اسفندیار). او طبق سخن اسفندیار از تبار سلم، فرزند فریدون پادشاه پیشدادی است.

سرزمین و مردمان سوارکار و نیزه‌گذار دشت‌های عربی و حومه هاماوران که پس از آگاهی از پیروزی رستم در مصر و بربر، هم‌پیمان کاووس‌شاه شدند و بر ضد افراسیاب صف‌آرایی کردند.

گرازه از گردان و پهلوانان کهن‌سال و دلاور ایران است که در دوران لهراسپ نیز حضور دارد. وی از سوی لهراسپ مأمور گردید تا برای یافتن گشتاسپ به سوی مرزهای چین بشتابد.

برادر دلاور و وفادار رستم، فرزند زال. او در این سفر همراه رستم به کابل آمد و به همراه او در دشت نخچیرگاه به همان راهی که تقدیر به چاه‌های مرگ کشانده بود رهسپار شد.

بهرام، پهلوان نامدار ایرانی از دودمان گودرز که در مراسم تاج‌گذاری گشتاسپ حضور یافته و شهریاری او را آفرین گفت.

زنگه شاوران، پهلوان دلاور و وفادار ایرانی که در نبرد دوازده رخ در برابر اوخواست تورانی صف می‌کشد.

پهلوان جنگجوی تورانی که در مستی لاف زده بود گیو و رستم را خواهد کشت. پس از سرزنش افراسیاب، او بر اسب سیاهش شبرنگ نشست و به زواره تاخت و او را بیهوش کرد. اما رستم با خروشی رعدآسا درآمد، الکوس را با نیزه از زین برداشت و بر زمین زد و نابود ساخت.

دسته‌ای شامل هفت یا هشت سوار تورانی که در مرزهای توران و شکارگاه‌های نزدیک سمنگان گشت می‌زدند. آنان با دیدن رخش که آزادانه در مرغزار می‌چرید، گرد او حلقه زدند و با کمند آن اسب بی‌نظیر را به بند کشیده و به دیار خود بردند تا صاحب مرکب جهان‌پهلوان شوند.

فرمانروای شهر سمنگان و پدر تهمینه. وی با احترام بسیار رستم را در کاخ خود پذیرایی کرد و هنگامی که موبد رستم از دخترش خواستگاری کرد، با شادمانی فراوان و بر اساس رسوم و آیین شاهانه تهمینه را به عقد جهان‌پهلوان درآورد.

هومان، برادر دلیر، سرکش و نامدار پیران ویسه است. او در نبرد دوازده رخ در کوه گنابد پیشتازی کرد و خشمگینانه مبارزه‌طلبی نمود، اما در نبردی تن‌به‌تن به دست بیژن، فرزند گیو، کشته شد. مرگ او صدمه روحی و کمرشکنی به سپاه توران وارد ساخت و آغازگر سلسله شکست‌های شوم تورانیان گردید.

هجیر، فرزند گودرز و از پهلوانان شجاع ایرانی است که پیشتر دژبان دژ سپید بود و در نبرد با سهراب به اسارت درآمد. در رزم دوازده رخ، او به عنوان هفتمین نبردآور ایران گام به میدان نهاد و با یاد کردگار و بخت کی‌خسرو، سپهرم—پهلوان نامدار تورانی و خویشاوند افراسیاب—را با ضربت تیغ کشته و پیکرش را بر زین بست.

کاووس شاه کیانی، نیای کی‌خسرو که سال‌ها بر ایران فرمان راند. کی‌خسرو در خطبه انصراف خود از پادشاهی، او را یاد می‌کند که با وجود تاج و تخت و فرّ فراوان، سرانجام در برابر مرگ و گذر زمان چاره‌ای نداشت.

شاهدخت سمنگان و مادر سهراب. در این بخش رستم از او یاد می‌کند و می‌گوید گنج و گوهر برایش فرستاده و او در پاسخ پیام داده بود که فرزندشان به زودی بالنده و پرخاشجوی خواهد شد.

پهلوان و دایی سهراب که تهمینه او را همراه سهراب فرستاده بود تا رستم را در میان سپاه ایران به وی نشان دهد، اما در شبیخون اولیه رستم به اردوگاه سهراب به دست رستم کشته شد و راز هویت پدر بر سهراب پوشیده ماند.

پادشاه کیانی و نیای کی‌خسرو که گودرز سال‌ها در رکاب او و در نبردهای سنگین جنگید.

فرزند کاووس‌شاه و عموی کی‌خسرو، از سرلشکران نامدار ایران. او در سفر نهایی کی‌خسرو وی را همراهی کرد. هنگام ناپدید شدن شاه در کنار چشمه، فریبرز سخنان و اندرزهای کی‌خسرو را به یاد آورد و دیگر پهلوانان را به شکیبایی و آسایش در کنار چشمه دعوت کرد قبل از آنکه برف و طوفان دررسد.

پهلوان نبردآزما از تخمه گیوگان. خیمه سرخ‌رنگ او گرد آمده از رنگ‌های بنفش و زرد است و درفش اختصاصی او گرازپیکر نام دارد.

پادشاه کیانی ایران. در هنگام یورش سهراب به سپاه ایران، رستم نگران سلامت و امنیت تاج و تخت کاووس گردید و شتابان برای پاسداری از لشکرگاه بازگشت.

طبقه دهقانان در ایران باستان و دوران اسلامی، پاسداران سینه به سینه فرهنگ، تاریخ، روایات و داستان‌های حماسی پیشینیان بودند. فردوسی در دیباچه داستان سیاوش از «گفتار دهقان» به عنوان منبع اصلی روایات کهن یاد می‌کند که با قلم شیوای او دگربار نوآیین و جاودانه می‌شود.

روحانی فرزانه و مشاور دانا در دربار لهراسپ‌شاه. وی هنگامی که شاه از گریز گشتاسپ پریشان شد، پند داد که گشتاسپ بی‌همتاست و تنها با رستم قابل قیاس است؛ او لهراسپ را از خست و آز بازداشت و توصیه کرد کشوری به گشتاسپ سپاشته شود.

دختر زیبا و پاک‌دامن تورانی، نوه گرسیوز و از تبار شاه فریدون که به دلیل خشم و مستی پدرش در شب بزم، از خانه گریخت. در راه اسب و گوهرهایش ربوده شد و در بیشه‌ای نزدیک مرز ایران و توران پناه گرفت. طوس و گیو او را یافتند و بر سر او نزاع کردند، اما سرانجام به کاووس‌شاه سپرده شد. کاووس با دیدن زیبایی بی‌نظیرش او را به همسری گرفت و او مادر سیاوش، شاهزاده پاک‌دامن ایران، گردید.

پرده‌دار و کلیددار خردمند و پاک‌دل شبستان کاووس‌شاه. او مردی دانا و امین بود که نگاهبانی پرده‌سرا را بر عهده داشت و به فرمان شاه، سیاوش را به درون شبستان هدایت کرد.

فرزند دلاور گودرز که در نبردهای هماون مظلومانه به شهادت رسید و یاد و سوگ او انگیزه رستم برای تاختن شتابان از ایران و گرفتن انتقام شد.

دختر پیران ویسه، همسر نخست سیاوش و مادر فرود. جریره بانویی خردمند، وفادار و پرغرور بود که در دژ کلات به همراه فرزندش فرود می‌زیست. پس از آنکه فرود در نبرد با سپاه طوس زخمی مهلک برداشته و در دژ جان داد، جریره برای حفظ کبریا و مانع شدن از اسارت کنیزان به دست بیژن، ابتدا تمهیدات مرگ عزت‌مندانه را فراهم ساخت؛ گنجینه‌های شاهی را به آتش کشید، اسبان تازی را در اصطبل نابود کرد و سپس بر بالین پیکر بی‌جان فرود آمد، چهره بر رخسار فرزندش نهاد و با خنجری شکم خویش را بدرید و جان داد.

گلشهر همسر خردمند و باوفای پیران ویسه است. در این نبرد، هنگامی که گیو دستان پیران را استوار می‌بندد، پیران سوگند می‌خورد که هیچ‌کس جز گلشهر اجازه و توان گشودن این بند را بر روی راه نداشته باشد.

پادشاه کیانی ایران و پدر سیاوش. در این بخش، نیزه یادگار او از جنگ مازندران در دست سیاوش پدیدار می‌شود که نشان از میراث پهلوانی او دارد.

پهلوانی سنگدل از توران که سر سیاوش شاهزاده معصوم ایران را بالای تشت برید. در نبرد دوازده رخ، او به دست گیو اسیر شد و دربند به نزد کی‌خسرو آورده شد. کی‌خسرو به پاداش جنایت بی‌رحمانه‌اش، فرمان داد تا بند از بند او کشیده، سرش را چون گوسفند ببُرند و تن نجسش را به آب افکنند.

از سرکردگان و دلاوران بدخواه تورانی که همگام با گرسیوز و گروی زره، افراسیاب را به کشتن سریع سیاوش وسوسه و ترغیب کرد.

پهلوان نامدار تورانی و برادر پیران. پیران در گفتگو با رستم از او یاد کرده و می‌گوید اگر غم و رنج بر دلش نبود، تنها پیلسم و چند جوان دلاور دیگر توان مقابله باقی می‌گذاشتند.

برادر پیران ویسه و پهلوان دلاور توران. او پس از شکست در نبرد کنابد به همراه برادرش فرشیدورد گریخت اما به دست گستهم نوذر کشته شد. مرگ او مویه و سوگند کین‌خواهی افراسیاب را برانگیخت.

برادر دلاور و آزاده اسفندیار که در نبرد با ارجاسپ تورانی در دشت پیکار به‌سختی زخمی شد و به خاک افتاد؛ خبر تیر خوردن و افتادن او یکی از انگیزه‌های جاماسپ برای متقاعد ساختن اسفندیار به گسستن بندها بود.

پهلوان دلاور تورانی و فرزند پیران ویسه که در نبرد با ایرانیان کشته شد. افراسیاب در سوگ او موی کَند و از او به عنوان سوار سرافراز و چشم و چراغ خویش یاد کرد.

گروهی از شبانان کوهستان قلا که افراسیاب کیخسرو نوزاد را به آنان سپرد تا دور از دانش و نژاد خویش بزرگ شود. آنان شاهد دلاوری‌های شگفت‌انگیز کودکی کیخسرو در مبارزه با درندگان بودند و ماجرا را به پیران گزارش دادند.

شاهزاده تورانی و فرزند افراسیاب. او در نبردهای نخستین کین سیاوش به دست پهلوانان ایرانی اسیر و سر بریده شد و پیکرش بر دار نگونسار گشت، که مایه سوگ عمیق و کین‌خواهی افراسیاب گردید.

فرزند دلاور رستم. در غم و شیون بازگشت رستمِ مجروح از پیکار با اسفندیار حضور داشت و همراه زواره بر زخم‌های پدر گریست.

نستیهن، برادر پیران ویسه و یکی از دلاوران نامدار توران بود. پس از کشته شدن هومان، او به همراه ده هزار سوار برگزیده تورانی سپیده‌دم بر لشکر ایران تاخت، اما او نیز همانند برادرش به دست بیژن سر بریده شد و موج دیگری از سوگ را بر پیران و افراسیاب تحمیل نمود.

کلپاد از پهلوانان و دلاوران تورانی و از خویشاوندان پیران ویسه است که در تعقیب کیخسرو و گیو فرماندهی بخشی از سپاه توران را بر عهده داشت.

نگهبان کشتی و باژگیر رود جیحون که طمع ورزید و در ازای عبور دادن کیخسرو، زره گیو، اسب بهزاد، پرستار و فرنگیس را خواستار شد، اما با گذر معجزه‌آسای آنان از رود پشیمان گشت و گیو او را خوار گردانید.

تژاو پهلوان و سردار تورانی است که بهرام را در میدان کارزار زخمی و بی‌جان ساخت. او هنگام شب از طلایه سپاه بیرون آمد اما گیو او را با کمند از پشت زین درربود و اسیر کرد. با وجود آنکه عذر آورد و خواستار خادمی بر گور بهرام شد، بیژن سر از تن او برید.

اسپنوی خادمه یا معشوقه ماهروی تژاو در دژ گروگرد بود. پس از شکست تژاو، او اشک‌ریزان از تژاو خواست تا وی را در دژ تنها نگذارد. تژاو او را بر پشت اسب خویش نشاند اما چون اسب خسته شد، او را در راه رها کرد. بیژن او را یافت و زیبایی رخسارش او را مجذوب ساخت و وی را به پیشگاه طوس سپهبد آورد.

از پهلوانان برجسته سپاه ایران، فرزند میلاد، که در صف مقدم پهلوانان ایران در هامون جای گرفت.

پهلوان خردمند و تیزهوش ایرانی که پس از کشته شدن شاه مکران، از سوی کیخسرو مامور شد غارت و ستم در مکران را متوقف سازد و چندی بر آن سرزمین به دادگری فرمان براند.

سپاهی دلاور، جنگجو و سرسخت تحت فرماندهی اشکش که در سان سپاه با درفش پلنگ‌پیکر درخشش یافتند و کسی پشت آنان را در جنگ ندیده بود.

خاندان گودرز (گودرزیان)، دودمانی بزرگ و پهلوانی از تبار گودرز کشواد که همواره پشتیبان تاج و تخت کیانی بوده‌اند. پهلوانانی چون بهرام، ساوه و ریونیز در تاج‌گذاری گشتاسپ بر او آفرین خوانده و فرمانبرداری نمودند.

پهلوان و نگهبان طلیعهٔ سپاه ایران که در جنگ با مکران، پیشاپیش لشکر آمد و با فرمانده طلیعهٔ دشمن درآویخت و او را به یک ضربت تیغ به دو نیم کرد و ترس بر دل شاه مکران افکند.

ریونیز، پهلوان دلاور ایرانی و از نبیرگان شاهان یا بزرگان گودرزی که در برپایی تخت پادشاهی گشتاسپ حضور داشت.

نستوه فرزند گودرز کشواد، پهلوانی پرخاشجو در لشکر ایران است. درفش سپاه او نقش «آهو» دارد.

فرزند جوان و سرافراز طوس که در نبرد کلات به دست فرود تیر خورد و کشته شد.

سپاه بزرگ ایران که تحت فرماندهی طوس نوذر برای کین‌خواهی سیاوش به سوی توران گسیل شد. در نبرد کلات، آنان شاهد سقوط دلاورانی چون ریونیز و زرسپ بودند و با سوگواری و کندن کلاه رزم، اندوه سنگین خویش را از خشونت و لج‌بازی طوس نشان دادند.

پهلوان دلاور، بیداردل و خودخواه تورانی که برای دیده‌بانی سپاه ایران در کاسه‌رود فرستاده شد. او در نبردی سهمگین با بیژن پس از درهم‌شکستن نیزه‌ها و تیغ‌ها، بر اثر ضربه عمود گران بیژن کمرش خرد شد و سرش از تن جدا گشت.

چوپان و خدمتگزار شایسته و رزمدیده تژاو تورانی. او از سوی تژاو شبانه برای جاسوسی از اردوگاه ایران فرستاده می‌شود اما به تیر بهرام نگونسار گشته، راز تژاو را فاش می‌سازد و سپس سر بریده می‌شود.

پهلوان نبردآزمای کشانی و هم‌پیمان تورانیان که در نبردهای بزرگ به دست رستم گرفتار و به هلاکت رسید. رستم در این بخش، اسیر کردن او با کمند را به عنوان گواهی بر قدرت خویش یاد می‌کند.

هومان پهلوان نامدار تورانی، برادر پیران ویسه و سپهسالار دلاور لشکر افراسیاب است. او سوار بر باره‌ای کوه پیکر و عقاب‌گون در برابر طوس نوذر قرار می‌گیرد و با زبان‌آوری، طوس را از پیکار تن‌به‌تن بازمی‌دارد. در نبرد هولناک با طوس، با گرز و شمشیر و تیر تا تاریکی شب پای می‌فشارد و پس از زوال اسبش پیاده بر روی پای می‌جنگد تا آن‌که تورانیان او را می‌رهانند. بامدادان او صفوف تورانیان را برای شبیخون و هجوم همه‌جانبه بر ایرانیان آماده می‌سازد.

شطرخ، پهلوان نامدار تورانی که برای مبارزه تن‌به‌تن در برابر گیو گودرز قرار می‌گیرد.

پیران ویسه، سپهسالار و وزیر خردمند توران. او همواره مجری تدبیر و نجات‌دهنده بی‌گناهان بود؛ چنان که فرنگیس باردار را از تازیانه جلادان افراسیاب رهانید و کیخسرو خردسال را پس از پرورده شدن نزد شبانان، به دربار آورد و از خشم افراسیاب محافظت نمود.

بازور جادوگری مکار و افسونگر در سپاه توران بود که به زبان‌های چینی و پهلوی تسلط داشت. پیران ویسه در نبرد با ایرانیان از او خواست تا با جادو بر بالای کوه رفته و برف و سرمای طاقت‌فرسایی بر لشکر ایران فرود آورد. بازور با طلسم خویش دستان رزمندگان ایران را از کار انداخت و عده زیادی را به کشته شدن داد؛ اما پهلوان ایرانی، رهام، پیاده بر کوه برآمد و دست بازور را با تیغ قطع کرد و طلسم او را با کشتن وی در هم شکست.

خاندان بزرگ پهلوانی ایران شامل گودرز، گیو، شیدوش، بهرام و ده‌ها فرزند و نوه. در نبرد با پیران، بسیاری از آنان به شهادت رسیدند و کاخشان خالی شد؛ رستم با دلی سوخته جامه سوگ آنان را بر تن کرد.

پادشاه چین و فرمانروای هم‌پیمان توران که سوار بر پیل سپید به جنگ ایرانیان آمد اما رستم او را از زین ربود و به بند کشید. رستم در این بخش از این افتخار بزرگ یاد می‌کند.

یکی از سرکردگان و پهلوانان نامدار لشکریان توران و متحدان خاقان چین که در نبرد هماون به دست رستم و پهلوانان ایران به هلاکت رسید.

شنگل پهلوان نامدار هندی و هم‌پیمان خاقان چین و افراسیاب است. او با غرور به میدان آمده و رستم را به تحقیر «سگزی» می‌نامد. با این حال، در نبرد تن‌به‌تن با رستم دستان به خواری شکست می‌خورد؛ رستم او را از زین برکنده، بر زمین می‌کوبد و دستش را با ششمیر می‌شکافد. شنگل با تنی زخمی از چنگ تهمتن می‌گریزد و به خاقان چین هشدار می‌دهد که رستم ژنده‌پیلی بی‌مانند و اژدهایی شکست‌ناپذیر است و هیچ سواری به تنهایی تاب نبرد با او را ندارد.

یکی از پهلوانان و سرکردگان متحد سپاه توران در کارزار هماون.

پهلوان دلاور زابلی و نیزه‌دار وفادار رستم که هنر نبرد و اسب‌سواری را از تهمتن آموخته بود. او پیشاپیش سپاه رستم حرکت می‌کرد و همواره نگهبان و همراه او بود. الوای با وجود هشدار رستم، شجاعانه به نبرد کاموس کشانی شتافت، اما به دست کاموس از زین برداشته شد و زیر سم اسب جان باخت.

چنگش از پهلوانان دلاور و تیراندازان سرشناس سپاه خاقان چین و تورانیان بود. او با تکبر به میدان نبرد آمد و رستم را به مبارزه طلبید. پس از گشودن تیرهای خدنگ و دیدن عظمت و فرّ رستم بر پشت رخش، دچار هراس شد و قصد فرار کرد. رستم او را تعقیب کرده، دم اسبش را بگرفت و او را بر زمین افکند و سر از تنش جدا کرد.

لشکر کشانی از اقوام و سپاهیان متحد توران و چین در داستان خاقان چین هستند که به سرکردگی کاموس کشانی می‌جنگیدند و با کشته شدن وی در سوگ گران فرو رفتند.

شهریار هند و از متحدان برجسته لشکر چین و توران در نبرد بر ضد ایران. پیران از قول او به رستم هشدار می‌دهد که شاه هند با تیغ‌های هندی، تیر و کمان خویش تشنه رزم تن‌به‌تن با رستم است.

پهلوان ایرانی که اسفندیار او و گروهی از رزم‌آوران را در رویین‌دژ مامور ساخت تا درها را ببندند و سرِ ارجاسپ را هنگام بازگشت سپاه توران بر بارهٔ دژ آویزان کنند.

سپاه گران‌سنگ کشانی که به یاری لشکر توران آمده بود. پس از کشته شدن کاموس و سپس ساوه به دست رستم، درفش آنان نگونسار شد و رستم از میمنه تا میسره بر آنان تاخت و مغز سر جنگجویانشان را بر خاک افکند و همگی را به پریشانی و تباهمندی کشاند.

گهار گهانی از پهلوانان و سپهسالاران چین و توران با درفش سیاه بود. او با دیدن ترگ رستم، خروشان به کین‌خواهی ترکان چین پیش آمد، اما از نزدیک با دیدن هیبت پیل‌پیکر تهمتن بیمناک شد و گریخت. رستم او را تعقیب کرد و با ضربت نیزه بر کمربندش، او را از زین برگرفت، بر خاک افکند و در دم هلاک ساخت.

از پهلوانان و دلاوران سپاه تورانی و چینی که در نبرد سنگین هماون کشته شد.

دیوان جادوگر و مهیب مازندران که رستم در هفت‌خوان خویش آنان را شکست داد. رستم هنگام رویارویی با کاموس و خاقان چین، هولناکی دشمنان را با نبردهای سخت خویش در مازندران مقایسه کرد.

از سرکردگان و دلاوران تورانی که همراه پیران، کلباد و هومان از معرکه رزمگاه هماون گریخت.

کافور، حاکم ظالم و بی‌رحم دژ بیداد تحت فرمان توران بود. وی خوانی شوم و جنایتکارانه داشت که در آن گوشت کودکان نارسیده و دختران جوان سرو می‌شد. در جریان حمله سپاه ایران به دژ بیداد، کافور با خفتان رزم و سپاهی سرکش به میدان آمد و خساراتی به ایرانیان وارد کرد، اما رستم پس از ورود به میدان نبرد با گرز گران خویش سر و کلاه‌خود او را خرد کرد و جان پلیدش را ستاند.

فرغار جنگجویی هشیار و آزموده از تورانیان بود که افراسیاب او را برای جاسوسی و کسب اطلاع به اردوگاه رستم فرستاد. فرغار با نفوذ به اردوگاه ایران، سراپرده سبز رستم، اسب افسانه‌ای رخش، جامه ببر بیان و پهلوانان بزرگی همچون طوس، گودرز و گیو را مشاهده کرد و نگران و هراسان بازگشت تا شکوه و رعب سپاه رستم را به افراسیاب گزارش دهد.

پسر دلاور افراسیاب که در نبرد تن‌به‌تن به دست کیخسرو کشته شد. کیخسرو در پاسخ به اعتراض زال، نبرد تن‌به‌تن خود با شیده را توجیه کرد که به دلیل نبود سواری فرّه‌مند در آن لحظه بود.

دهقانان طبقه‌ای از طبقات فرهیخته و زمین‌داران ایران باستان بودند که سینه به سینه مویه‌ها، حماسه‌ها، انساب و داستان‌های کهن پهلوانی و شهریاری ایران را حفظ و روایت می‌کردند. فردوسی در آغاز داستان اکوان دیو از «دهقان پیر» یاد می‌کند که روایتگر رازآمیز این حماسه و مفاهیم رمزی آن است.

پهلوان دلاور ایرانی از تبار جمشید شاه که در مجلس کیخسرو حضور داشت و از بزرگان گرامی رزم و بزم کیانیان بود.

مردم مرزنشین منطقه ارمان میان ایران و توران که از هجوم گرازان غول‌پیکر به تنگ آمده و برای دادخواهی به درگاه کی‌خسرو در پارس پناه آوردند.

از سرداران و سالاران برجسته توران در سپاه افراسیاب. در شبیخون ناگهانی گستهم نوذر، بیشتر نامداران توران کشته شدند و تنها قراخان جان سالم به در برد. اما سپیده‌دم روز بعد، رستم دستان او را تعقیب کرد و با تیری کاری او را سخت مجروح ساخت که موجب فرار و آشفتگی بیشتر لشکر توران گردید.

پهلوان جوان و دلاور، فرزند گیو؛ او در پشت سر فرماندهان ارشد همراه با گستهم و دیگر بزرگان قرار گرفت.

از سرکردگان و دلاوران تورانی حاضر در مجلس مشورتی افراسیاب پس از بازگشت ننگین به خلخ.

فرمانروای ختن که افراسیاب برای بازسازی سپاه شکست‌خورده‌اش فرستادگانی نزد او فرستاد و سپاهیان بسیار از او طلب کرد.

پادشاه کیانی، فرزند اورند شاه و جانشین کی‌خسرو. او تاج و تخت را به گشتاسپ سپرد و خود در آتشکده بلخ به عبات پرداخت، اما هنگام در بند بودن اسفندیار، به دست ترکان (سپاه ارجاسپ) کشته شد.

فریبرز، فرزند کاووس‌شاه و برادر سیاوش است. او علمدار درفش کاویانی در سپاه ایران است. هومان او را به خاطر ناخرسندی از خون‌خواهی سیاوش سرزنش کرد، اما فریبرز پختگی نشان داد و پاسخ داد که کین‌خواهی سیاوش به فرمان شاه بر عهده گودرز سپهسالار نهاده شده است و او مطیع فرمان سالار است.

فروهل یکی از پهلوانان دلاور و تیراندازان بی‌همتای سپاه ایران در نبرد دوازده رخ است. او در تیراندازی با تیر و کمان در تمام خاک ایران‌زمین شهرت داشت. در چهارمین نبرد از یازده رخ، او در برابر زنگله تورانی قرار گرفت و با مهارتی بی‌نظیر و تیری خدنگ، ران زنگله و اسب او را به هم دوخت، زنگله را کشته، سرش را برید و درفش ایران را شادمانه برافراشت.

ویسگان، خاندان بزرگ و فرمانروای ویسه در توران شامل پیران، هومان، بارمان و دیگر برادران و فرزندان ویسه است که رهبری نظامی و سیاسی توران را در رزم با ایران به دست دارند.

خاندان قدرتمند و اشرافی ویسه در توران که سالاری لشکریان افراسیاب را بر عهده دارند. پیران، هومان و نستیهن از نامدارترین بزرگان این خاندانند. در این بخش، درفش خاندان ویسه توسط نستیهن حمل می‌شد که با سرنگونی او، علامت این خاندان در میدان جنگ فرو افتاد.

از پهلوانان و دژداران دربار کیخسرو که به دستور شاه با گروهی از دلیران به پیشواز هجیر فرستاده شد و او را به پرده‌سرای خسروی هدایت کرد.

از دلاوران و پهلوانان برجسته تورانی و برادر/هم‌پیمان کهرم. او در شب شبیخون و هراس دژ رویین با کهرم مشورت نمود و سرانجام به دست اسفندیار گرفتار شد و بر دار آویخته گشت.

کلباد، فرزند ویسه و برادر پیران سپهسالار توران، از پهلوانان نامدار تورانی در نبرد دوازده رخ است. او در نخستین نبرد تن‌به‌تن در برابر فریبرز کاووس قرار گرفت و پس از نبردی کوتاه با تیغ فریبرز به دو نیم شد و تنش بر باره بسته شد.

سیامک تورانی، دلاوری از لشکر توران است که در نبرد دوازده رخ با گرازه پهلوان پیل‌پیکر ایران روبه‌رو می‌شود.

اوخواست، از سواران و گردان تورانی که در نبرد دوازده رخ حریف زنگه شاوران می‌شود.

برته از پهلوانان نامدار ایران در نبرد دوازده رخ است. او در دهمین هم‌آوردی، در برابری با کهرم تورانی ایستاد و با چابکی و ضربت تیغ هندی، کهرم را تا سینه به دو نیم ساخت. او پیکر کشته‌ی کهرم را بر زین اسب بربست و پرچم همایون ایران را برافراشت و پیروزی کی‌خسرو را فریاد زد.

شاهزاده و دلاور تورانی، فرزند یا برادر ارجاسپ که در رویین‌دژ به دست اسفندیار به هلاکت رسید.

زنگله از دلاوران و ستم‌پیشگان سپاه توران در داستان دوازده رخ است که برای چهارمین پیکار تن‌به‌تن در برابر فروهل تیرانداز قرار گرفت. او بر اثر تیر پرقدرت فروهل که از رانش گذشت و در اسبش فرو رفت، سرنگون شده و جان داد و سرش توسط فروهل بریده شد.

سپهرم، پهلوان دلاور و باجاه تورانی و از خویشاوندان نزدیک افراسیاب بود. در نبرد دوازده رخ، او به عنوان هفتمین رزم‌آور توران در برابر هجیر قرار گرفت، اما در مبارزه‌ای سخت ضربت تیغ هجیر بر سرش فرود آمد و بی‌جان بر خاک افتاد.

سیامک تورانی یکی از یازده پهلوان برجسته توران در داستان دوازده رخ است که برای نبرد تن‌به‌تن در برابر گرازه ایرانی انتخاب شد. او در سومین نبرد پس از مبارزه‌ای سخت با نیزه، گرز و در نهایت کشتی تن‌به‌تن، به دست گرازه بر زمین کوفته شد و جان سپرد. پیکر و درفش او به عنوان غنیمت به دست گرازه افتاد.

پادشاه مقتدر غزنوی که فردوسی در دیباچه بخش‌های گوناگون شاهنامه از جمله آغاز داستان هفتخوان اسفندیار او را با لقب ابوالقاسم ستوده است. او دارنده فرّ خسروانی، بخشنده به نیازمندان و شهریاران، و فرمانروایی شجاع در عرصه رزم توصیف شده است.