سرگذشت و جایگاه در حماسه

دختر دلاور و خردمند گژدهم، دژبان دژ سپید. او پس از اسارت هجیر، لباس رزم پوشید، زلفان خویش زیر ترگ رومی پنهان ساخت و شجاعانه به نبرد با سهراب تاخت. گرچه در نبرد تن به تن حریف نیروی فوق‌العاده سهراب نشد و کلاه‌خودش برافتاد و هویت زنانه‌اش برملا گردید، با هوشمندی و نیرنگ سهراب را فریفت و خود را به درون دژ رسانید و سهراب را از افتادن به دام غرور و مواجهه با رستم هشدار داد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (38)

یکی خواهرش بود گرد و سوار / بداندیش و گردنکش و نامدار

معنی: گستهم خواهر دلیری داشت که سوارکار، سرکش و نامدار بود (گردآفرید).

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6306

چو آگاه شد دختر گژدهم / که سالار آن انجمن گشت کم

معنی: چون دختر گژدهم آگاه شد که سالار و فرمانده آن دژ (هجیر) اسیر گشته است،

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6327

زنی بود برسان گردی سوار / همیشه به جنگ اندرون نامدار

معنی: او زنی بود سوارکار و پهلوان که همواره در نبرد و رزم‌خواهی نامدار بود.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6328

کجا نام او بود گردآفرید / زمانه ز مادر چنین ناورید

معنی: نام او گردآفرید بود و روزگار زنی همانند او زاد نکرده بود.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6329

چنان ننگش آمد ز کار هجیر / که شد لاله رنگش به کردار قیر

معنی: از شکست و اسارت هجیر چنان ننگش آمد که رخسار سرخ چون لاله‌اش از خشم سیاه شد.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6330

بپوشید دِرْع سواران جنگ / نبود اندر آن کار جای درنگ

معنی: زره سواران جنگی را بر تن کرد، چرا که زمان درنگ و درنگ کردن نبود.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6331

نهان کرد گیسو به زیر زره / بزد بر سر ترگ رومی گره

معنی: موهای خود را زیر زره پنهان ساخت و کلاه‌خود رومی را بر سر استوار بست.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6332

فرود آمد از دژ به کردار شیر / کمر بر میان بادپایی به زیر

معنی: چون شیری ژیان از دژ فرود آمد، کمر رزم بر بست و بر اسب بادپا نشست.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6333

به پیش سپاه اندر آمد چو گرد / چو رعد خروشان یکی ویله کرد

معنی: چون گرد و غبار پیش سپاه درآمد و فریادی رعدآسا سر داد.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6334

که گردان کدامند و جنگ‌آوران / دلیران و کارآزموده سران

معنی: بانگ برآورد که کدام‌یک از شما گردان و جنگ‌آوران و سرداران باتجربه‌اید تا به نبرد آیید؟

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6335

بیامد دمان پیش گرد آفرید / چو دخت کمندافگن او را بدید

معنی: خروشان به پیشگاه گردآفرید آمد؛ چون آن دختر کمندافکن او را دید...

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6339

کمان را بزه کرد و بگشاد بر / نبد مرغ را پیش تیرش گذر

معنی: کمان را زه‌کرد و تا سینه کشید؛ هیچ پرنده‌ای را توان گذشتن از پیش تیر او نبود.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6340

به سهراب بر تیر باران گرفت / چپ و راست جنگ سواران گرفت

معنی: بر سهراب تیر باریدن گرفت و از چپ و راست نبرد سواران را به راه انداخت.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6341

چو سهراب را دید گردآفرید / که برسان آتش همی بردمید

معنی: چون گردآفرید سهراب را دید که چون آتش خروشان می‌دمید و می‌تاخت،

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6344

کمان بزه را به بازو فگند / سمندش برآمد به ابر بلند

معنی: کمان زه‌کرده را به بازو افکند و اسب زردفامش تا به ابر بلند خاست.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6345

سر نیزه را سوی سهراب کرد / عنان و سنان را پر از تاب کرد

معنی: سر نیزه را به سوی سهراب کرد و عنان اسب و سنان نیزه را پرشتاب ساخت.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6346

بزد بر کمربند گردآفرید / زره بر برش یک به یک بردرید

معنی: ضربه‌ای بر کمربند گردآفرید زد و زره را بر تنش پاره‌پاره کرد.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6350

ز زین برگرفتش به کردار گوی / چو چوگان به زخم اندر آید بدوی

معنی: او را چون گویی که چوگان بر آن فرود آید، از زین اسب برکند.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6351

چو بر زین بپیچید گرد آفرید / یکی تیغ تیز از میان برکشید

معنی: گردآفرید که بر زین می‌پیچید، تیغ تیزی از میان برکشید.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6352

بزد نیزهٔ او به دو نیم کرد / نشست از بر اسپ و برخاست گرد

معنی: ضربه‌ای بر نیزه سهراب زد و آن را دو نیم ساخت و دوباره بر اسب نشست و گرد به پا کرد.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6353

به آورد با او بسنده نبود / بپیچید ازو روی و برگاشت زود

معنی: دریافت که توان برابری با او در نبرد را ندارد، پس روی برگرداند و شتابان گریخت.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6354

چو آمد خروشان به تنگ اندرش / بجنبید و برداشت خود از سرش

معنی: چون خروشان به نزدیکی او رسید، دستی جنبانید و کلاه‌خود را از سر او برکند.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6356

رها شد ز بند زره موی اوی / درفشان چو خورشید شد روی اوی

معنی: موی او از بند زره رها شد و چهره‌اش مانند خورشید درخشان گشت.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6357

بدانست سهراب کاو دخترست / سر و موی او ازدر افسرست

معنی: سهراب دانست که او دختری است و سر و موی او سزاوار تاج و افسر شهریاری است.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6358

ز فتراک بگشاد پیچان کمند / بینداخت و آمد میانش ببند

معنی: کمند پیچان را از فتراک اسب بگشود و بینداخت و میان او را به بند آورد.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6361

بدو گفت کز من رهایی مجوی / چرا جنگ جویی تو ای ماهروی

معنی: به او گفت: از چنگ من رهایی مجوی؛ چرا جنگ می‌جویی ای ماهروی؟

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6362

بدانست کاویخت گردآفرید / مر آن را جز از چاره درمان ندید

معنی: گردآفرید دانست که گرفتار گشته و برای درمان این کار، راهی جز فریب و چاره‌گری ندید.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6364

بدو روی بنمود و گفت ای دلیر / میان دلیران به کردار شیر

معنی: به او رو کرد و گفت: ای دلیر، ای که در میان دلیران چون شیری!

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6365

دو لشکر نظاره برین جنگ ما / برین گرز و شمشیر و آهنگ ما

معنی: دو سپاه نظاره‌گر این جنگ ما و این گرز و شمشیر و یورش ما هستند.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6366

کنون من گشایم چنین روی و موی / سپاه تو گردد پر از گفت‌وگوی

معنی: اگر من این‌گونه روی و موی بگشایم، سپاه تو پر از گفت‌وگو و پچ‌پچ می‌شود،

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6367

که با دختری او به دشت نبرد / بدین سان به ابر اندر آورد گرد

معنی: که او در دشت نبرد با دختری این‌گونه گرد به آسمان برآورد!

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6368

نهانی بسازیم بهتر بود / خرد داشتن کار مهتر بود

معنی: اگر نهانی با هم بسازیم بهتر است؛ چرا که خردمندی کار بزرگان است.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6369

ز بهر من آهو ز هر سو مخواه / میان دو صف برکشیده سپاه

معنی: به خاطر من برای خود از هر سو عیب و خرده‌گیری مپسند، در میان دو صف سپاه کشیده شده!

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6370

کنون لشکر و دژ به فرمان تست / نباید برین آشتی جنگ جست

معنی: اکنون لشکر و دژ تحت فرمان توست و بر این آشتی نباید جنگ جویی.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6371

عنان را بپیچید گرد آفرید / سمند سرافراز بر دژ کشید

معنی: گردآفرید لگام اسب را چرخاند و اسب بلندقامت خویش را به سوی دژ کشید.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6379

درِ باره بگشاد گرد آفرید / تن خسته و بسته بر دژ کشید

معنی: گردآفرید در دژ را گشود و تن خسته و کوفته خود را به داخل دژ کشاند.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6381

ز آزار گردآفرید و هجیر / پر از درد بودند برنا و پیر

معنی: از رنج و گرفتاری گردآفرید و هجیر، پیر و جوان اهل دژ لبریز از درد و اندوه بودند.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6383

بخندید بسیار گرد آفرید / به باره برآمد سپه بنگرید

معنی: گردآفرید بسیار خندید، بر بالای باروی دژ رفت و به سپاه توران نگریست.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6386