سرگذشت و جایگاه در حماسه

بانوی نامدار کابل و سیستان، همسر زال و مادر رستم. او پس از رهایی زال از زندان بهمن، بر سوگ رستم اشک بارید و با مویه‌های جانسوز خویش دل پشوتن را به درد آورد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

پس پردهٔ او یکی دخترست / که رویش ز خورشید روشن‌ترست

معنی: «پشت پردهٔ مهراب دختری است که چهره‌اش از خورشید درخشان‌تر است.»

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2254

ز سر تا به پایش به کردار عاج / به رخ چون بهشت و به بالا چو ساج

معنی: «از سر تا به پایش چون عاج سپید است، رویش چون بهشت و قامتش چون درخت ساج.»

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2255

بر  آن سفت سیمنش مشکین کمند / سرش گشته چون حلقهٔ پای‌بند

معنی: «بر شانهٔ سیمینش گیسوانی سیاه‌رنگ افتاده که سرش مانند حلقهٔ پاست.»

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2256

رخانش چو گلنار و لب ناردان / ز سیمین برش رسته دو ناروان

معنی: «رخسارش چون شکوفه انار، لبش چون دانه انار و سینه سیمینش آراسته به اندامی دلرباست.»

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2257

دو چشمش به سان دو نرگس به باغ / مژه تیرگی برده از پر زاغ

معنی: «دو چشمش چون دو گل نرگس در باغ است و مژه‌هایش سیاهی را از پرِ کلاغ ربوده است.»

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2258

دو ابرو به سان کمان طراز / بر او توز پوشیده از مشک ناز

معنی: «دو ابرویش همانند کمان آراسته‌ای است که با مشکِ ناز پوشیده شده است.»

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2259

بهشتیست سرتاسر آراسته / پر آرایش و رامش و خواسته

معنی: «بهشتی است سرتاسر آراسته، پر از زیبایی و آرامش و خواسته.»

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2260

دو خورشید بود اندر ایوان او / چو سیندخت و رودابهٔ ماه روی

معنی: در ایوان او دو خورشید درخشان حضور داشتند: سیندخت و رودابه ماه روی.

منوچهر • بخش ۵ - گفتگوی مهراب و سیندخت دربارهٔ سام و زال و عاشق شدن رودابه ندیده زال را بیت #2295

شگفتی به رودابه اندر بماند / همی نام یزدان بر او بر بخواند

معنی: مهراب در زیبایی رودابه شگفت‌زده ماند و نام یزدان پاک را بر او خواند.

منوچهر • بخش ۵ - گفتگوی مهراب و سیندخت دربارهٔ سام و زال و عاشق شدن رودابه ندیده زال را بیت #2297

چو بشنید رودابه آن گفت‌گوی / برافروخت و گلنارگون کرد روی

معنی: چون رودابه آن سخنان را بشنید، چهره‌اش برافروخته شد و مانند گل انار سرخ گشت.

منوچهر • بخش ۵ - گفتگوی مهراب و سیندخت دربارهٔ سام و زال و عاشق شدن رودابه ندیده زال را بیت #2314

دلش گشت پرآتش از مهر زال / از او دور شد خورد و آرام و هال

معنی: دلش از مهر زال پر از آتش شد و خواب و آرامش و خوراک از او دور گشت.

منوچهر • بخش ۵ - گفتگوی مهراب و سیندخت دربارهٔ سام و زال و عاشق شدن رودابه ندیده زال را بیت #2315

چو رودابه گفتار ایشان شنید / چو از باد آتش دلش بردمید

معنی: چو رودابه سخنان آنان را شنید، دلش از خشم مانند آتشی شد که با باد برافروخته گردد.

منوچهر • بخش ۶ - راز عاشقی گفتن رودابه با ندیمه‌هایش بیت #2339

مگر شاه را نزد ماه آوریم / به نزدیک او پایگاه آوریم

معنی: تا شاید آن پهلوان‌شاه (زال) را به نزد این ماه (رودابه) بیاوریم و او را در کنار تو جای دهیم.

منوچهر • بخش ۶ - راز عاشقی گفتن رودابه با ندیمه‌هایش بیت #2354

لب سرخ رودابه پرخنده کرد / رخان معصفر سوی بنده کرد

معنی: لبان سرخ رودابه به خنده باز شد و رخسار شادابش را به سوی خدمتکاران کرد.

منوچهر • بخش ۶ - راز عاشقی گفتن رودابه با ندیمه‌هایش بیت #2355

پرستندگان را سوی گلستان / فرستد همی ماه کابلستان

معنی: ماه کابلستان (رودابه) این پرستندگان را به سوی گلستان فرستاده است.

منوچهر • بخش ۷ - رفتن پنج ندیمهٔ رودابه به باغ سام و وصف کردن زیبایی رودابه سام را بیت #2365

که ماهیست مهراب را در سرای / به یک سر ز شاه تو برتر بپای

معنی: زیرا در سراپردهٔ مهراب ماهی است که از سر تا پا یک سر از شاه تو برتر است.

منوچهر • بخش ۷ - رفتن پنج ندیمهٔ رودابه به باغ سام و وصف کردن زیبایی رودابه سام را بیت #2381

کنون کار رودابه و کام زال / به جای آمد و این بود نیک فال

معنی: اکنون آرزوی رودابه و خواست زال برآورده خواهد شد و این رویداد را باید به فال نیک گرفت.

منوچهر • بخش ۷ - رفتن پنج ندیمهٔ رودابه به باغ سام و وصف کردن زیبایی رودابه سام را بیت #2409

سه دیگر چو رودابهٔ ماه روی / یکی سرو سیمست با رنگ و بوی

معنی: و سومی چون رودابهٔ ماهروست که مانند سروی سیمین، سرشار از رنگ و بوی خوش است.

منوچهر • بخش ۷ - رفتن پنج ندیمهٔ رودابه به باغ سام و وصف کردن زیبایی رودابه سام را بیت #2424

شدند اندر ایوان بتان طراز / نشستند و با ماه گفتند راز

معنی: زیبارویان وارد تالار کاخ شدند، نشستند و راز خویش را با رودابه‌ی ماه روی در میان گذاشتند.

منوچهر • بخش ۸ - بازگشت ندیمه‌ها و شرح ماجرا برای رودابه بیت #2451

نهادند دینار و گوهر به پیش / بپرسید رودابه از کم و بیش

معنی: طلا و گوهرهایی را که آورده بودند پیش روی او نهادند و رودابه از جزییات ماجرا پرس‌وجو کرد.

منوچهر • بخش ۸ - بازگشت ندیمه‌ها و شرح ماجرا برای رودابه بیت #2452

که چون بودتان کار با پور سام / به دیدن به است ار به آواز و نام

معنی: رودابه گفت: دیدارتان با فرزند سام چگونه بود؟ آیا دیدار دیداری او زیباتر است یا آوازه و نامش؟

منوچهر • بخش ۸ - بازگشت ندیمه‌ها و شرح ماجرا برای رودابه بیت #2453

چنین گفت با بندگان سرو بن / که دیگر شدستی به رای و سخن

معنی: رودابه که چون سرو بلندقامت بود به پرستندگان گفت: چقدر فکر و سخنان شما تغییر کرده است!

منوچهر • بخش ۸ - بازگشت ندیمه‌ها و شرح ماجرا برای رودابه بیت #2464

همی گفت و لب را پر از خنده داشت / رخان هم چو گلنار آگنده داشت

معنی: رودابه این سخنان را می‌گفت در حالی که لب‌هایش پر از خنده بود و رخسارش مانند گلنار سرخ گشته بود.

منوچهر • بخش ۸ - بازگشت ندیمه‌ها و شرح ماجرا برای رودابه بیت #2468

یکی خانه بودش چو خرم بهار / ز چهر بزرگان برو بر نگار

معنی: رودابه اتاقی داشت همچون بهار خرم که بر در و دیوار آن تصویر چهره‌ی بزرگان نقش بسته بود.

منوچهر • بخش ۸ - بازگشت ندیمه‌ها و شرح ماجرا برای رودابه بیت #2471

از آن خانهٔ دخت خورشید روی / برآمد همی تا به خورشید بوی

معنی: از آن تالار آراسته دختر خورشیدرو (رودابه)، رایحه خوش عطر تا به گردون و خورشید برمی‌خاست.

منوچهر • بخش ۸ - بازگشت ندیمه‌ها و شرح ماجرا برای رودابه بیت #2476

برآمد سیه چشم گلرخ به بام / چو سرو سهی بر سرش ماه تام

معنی: آن گلرخِ سیه‌چشم بر بالای بام آمد؛ همچون سروی راست‌قامت که ماه کاملی بر بالای آن باشد.

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2480

چو از دور دستان سام سوار / پدید آمد آن دختر نامدار

معنی: چون از دور زال زر، فرزند سام سوار، پدیدار شد، آن دختر نامدار او را دید.

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2481

پری روی گفت سپهبد شنود / سر شعر گلنار بگشاد زود

معنی: آن پری‌روی سخن سپهبد را شنید و شتابان سرِ زلفین گلنارگون خویش را بگشود.

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2492

چو بر بام آن باره بنشست باز / برآمد پری روی و بردش نماز

معنی: چون زال بر بالای بام باره نشست، آن پری‌روی جلو آمد و به او ادای احترام و نماز کرد.

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2502

بدو گفت رودابه من همچنین / پذیرفتم از داور کیش و دین

معنی: رودابه بدو گفت: من نیز با پروردگارِ دین و آیین پیمان می‌بندم،

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2521

دلم گشت با دخت سیندخت رام / چه گوینده باشد بدین رام سام

معنی: دلم با دختر سیندخت (رودابه) آرام یافته است؛ اما سامِ نامدار در این باره چه خواهد گفت؟

منوچهر • بخش ۱۰ - نامهٔ زال به پدرش و درخواست اجازه برای وصلت با رودابه بیت #2558

ترا مژده از دخت مهراب و زال / که باشند هر دو به شادی همال

معنی: تو را مژده باد که دختر مهراب و زال به شادمانی همسر و جفت یکدیگر خواهند شد.

منوچهر • بخش ۱۱ - انجمن کردن سام با موبدان پیرامون نامهٔ زال و پیش‌بینی موبدان مبنی بر زاده شدن پهلوانی بی‌مانند از رودابه برای زال بیت #2646

میان سپهدار و آن سرو بن / زنی بود گوینده شیرین سخن

معنی: میان زال پهلوان و آن سرو روانی‌بخش، زنی شیرین‌سخن واسطه و پیام‌آور بود.

منوچهر • بخش ۱۲ - آگاه شدن سیندخت از ماجرا و خشم گرفتن بر فرستاده و پرس و جوی چند و چون و کیستی خواستگار از رودابه بیت #2670

پیام آوریدی سوی پهلوان / هم از پهلوان سوی سرو روان

معنی: او پیام‌ها را به پهلوان می‌رساند و پاسخ را برای آن سرو روانی‌بخش می‌آورد.

منوچهر • بخش ۱۲ - آگاه شدن سیندخت از ماجرا و خشم گرفتن بر فرستاده و پرس و جوی چند و چون و کیستی خواستگار از رودابه بیت #2671

بدو گفت نزدیک رودابه رو / بگویش که ای نیک دل ماه نو

معنی: به او گفت نزد رودابه برو و بگو ای ماه نو و نیک‌دل!

منوچهر • بخش ۱۲ - آگاه شدن سیندخت از ماجرا و خشم گرفتن بر فرستاده و پرس و جوی چند و چون و کیستی خواستگار از رودابه بیت #2673

به نزدیک رودابه آمد چو باد / بدین شادمانی ورا مژده داد

معنی: او چون باد به نزد رودابه آمد و این مژده شادمانه‌ را به او داد.

منوچهر • بخش ۱۲ - آگاه شدن سیندخت از ماجرا و خشم گرفتن بر فرستاده و پرس و جوی چند و چون و کیستی خواستگار از رودابه بیت #2678

پری روی بر زن درم برفشاند / به کرسی زر پیکرش برنشاند

معنی: آن پری‌روی بر سر زن سکه پاشید و او را بر صندلی زرین نشاند.

منوچهر • بخش ۱۲ - آگاه شدن سیندخت از ماجرا و خشم گرفتن بر فرستاده و پرس و جوی چند و چون و کیستی خواستگار از رودابه بیت #2679

بدین حجره رودابه پیرایه خواست / بدو دادم اکنون همینست راست

معنی: رودابه زیورهایی خواسته بود و من به او دادم، راستش همین است.

منوچهر • بخش ۱۲ - آگاه شدن سیندخت از ماجرا و خشم گرفتن بر فرستاده و پرس و جوی چند و چون و کیستی خواستگار از رودابه بیت #2690

سپردم به رودابه گفت این دو چیز / فزون خواست اکنون بیارمش نیز

معنی: زن گفت: آن دو چیز را به رودابه سپردم و او بیش از آن خواسته که باید بروم و بیاورم.

منوچهر • بخش ۱۲ - آگاه شدن سیندخت از ماجرا و خشم گرفتن بر فرستاده و پرس و جوی چند و چون و کیستی خواستگار از رودابه بیت #2693

چو آن جامه‌های گرانمایه دید / هم از دست رودابه پیرایه دید

معنی: چون آن جامه گران‌بها و زیورهایی را که از رودابه گرفته بود دید...

منوچهر • بخش ۱۲ - آگاه شدن سیندخت از ماجرا و خشم گرفتن بر فرستاده و پرس و جوی چند و چون و کیستی خواستگار از رودابه بیت #2699