سرگذشت و جایگاه در حماسه

منوچهر شاه پیشدادی است که گودرز خدمت دلاورانه خویش به تاج و تخت ایران را از زمان او آغاز کرده است.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

یکی پور زاد آن هنرمند ماه / چگونه سزاوار تخت و کلاه

معنی: آن بانوی هنرمند پسری به دنیا آورد که بس سزاوار تاج و تخت شاهی بود.

فریدون • بخش ۱۲ - زاده شدن منوچهر بیت #1526

می روشن آمد ز پرمایه جام / مر آن چهر دارد منوچهر نام

معنی: شرابی روشن از جامی پرمایه پدید آمده؛ چون این چنین چهره‌ای دارد، نامش منوچهر است.

فریدون • بخش ۱۲ - زاده شدن منوچهر بیت #1535

چنان پروریدش که باد هوا / برو بر گذشتی نبودی روا

معنی: او را چنان با ناز پروراند که حتی وزش باد هوا بر او روا نبود.

فریدون • بخش ۱۲ - زاده شدن منوچهر بیت #1536

هنرها که آید شهان را به کار / بیاموختش نامور شهریار

معنی: شهریار نامدار (فریدون) تمام هنرها و آیین‌های شاهانه را به او آموخت.

فریدون • بخش ۱۲ - زاده شدن منوچهر بیت #1540

نیا تخت زرین و گرز گران / بدو داد و پیروزه تاج سران

معنی: نیاکِ او تخت زرین، گرز گران و تاج فیروزه‌ای سرورانی را به او بخشید.

فریدون • بخش ۱۲ - زاده شدن منوچهر بیت #1542

سراسر سزای منوچهر دید / دل خویش را زو پر از مهر دید

معنی: فریدون همه‌چیز را سزاوار منوچهر دید و دلش از مهر او پر شد.

فریدون • بخش ۱۲ - زاده شدن منوچهر بیت #1548

به شاهی برو آفرین خواندند / زبرجد به تاجش برافشاندند

معنی: بر پادشاهی منوچهر آفرین خواندند و بر تاج او زمرد برافشاندند.

فریدون • بخش ۱۲ - زاده شدن منوچهر بیت #1552

چو شد ساخته کار لشکر همه / برآمد سر شهریار از رمه

معنی: چون کار لشکر به سامان رسید، سرِ پادشاه از میان مردمان بالا گرفت.

فریدون • بخش ۱۲ - زاده شدن منوچهر بیت #1555

منوچهر را با سپاه گران / فرستد به نزدیک خواهشگران

معنی: او منوچهر را با سپاهی بزرگ به نزد ما که خواستار بخشش هستیم بفرستد.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1585

بدان تا چو بنده به پیشش به پای / بباشیم جاوید و اینست رای

معنی: تا ما همواره همچون بندگان در برابر او ایستاده باشیم و پیمان ما همین است.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1586

خجسته منوچهر بر دست شاه / نشسته نهاده به سر بر کلاه

معنی: منوچهر خجسته بر دست راست شاه نشسته بود و تاجی بر سر داشت.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1595

ز کردار بد پوزش آراستن / منوچهر را نزد خود خواستن

معنی: او برای بدکرداری آن دو برادر عذرخواهی و پوزش تراشید و خواستار آن شد که منوچهر نزد آنان فرستاده شود؛

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1609

اگر بر منوچهرتان مهر خاست / تن ایرج نامورتان کجاست

معنی: اگر به راستی مهر منوچهر در دل شما بیدار شده است، پیکر ایرج نامدار کجاست؟

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1619

کنون چون ز ایرج بپرداختید / به کین منوچهر بر ساختید

معنی: اکنون که از قتل ایرج فارغ شده‌اید، به قصد جان منوچهر نقشه می‌کشید؟

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1621

فرستاده آن هول گفتار دید / نشست منوچهر سالار دید

معنی: فرستاده آن سخنان سهمگین را شنید و وقار و شکوه نشستن منوچهر سالار را دید.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1632

و دیگر ز کردار گردان سپهر / که دارد همی بر منوچهر مهر

معنی: و نیز از چگونگی گردش روزگار و فلک که گویی مهر و توجه ویژه به منوچهر دارد.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1645

منوچهر چون زاد سرو بلند / به کردار طهمورث دیوبند

معنی: منوچهر چون سروی بلندقد و راست‌قامت ایستاده بود و در شکوه بسان طهمورث دیوبند بود.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1660

بفرمود پس تا منوچهر شاه / ز پهلو به هامون گذارد سپاه

معنی: پس فریدون به منوچهر شاه فرمان داد تا سپاه را از دامنه کوهستان به سوی دشت روانه کند.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1685

چو لشکر منوچهر بر ساده دشت / برون برد آنجا ببد روز هشت

معنی: چون منوچهر سپاه را به دشت هموار بیرون آورد، هشت روز در آنجا درنگ کرد.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1691

منوچهر گفت ای سرافراز شاه / کی آید کسی پیش تو کینه خواه

معنی: منوچهر گفت: ای پادشاه سرافراز، چه کسی جرأت دارد به کینه‌خواهی در برابر تو بایستد؟

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1693

منوچهر با قارن پیلتن / برون آمد از بیشهٔ نارون

معنی: منوچهر به همراه قارنِ پیلتن از بیشه نارون بیرون آمدند.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1713

رده بر کشیده ز هر سو سپاه / منوچهر با سرو در قلب‌گاه

معنی: در حالی که صفوف سپاه از هر سو کشیده شده بود، منوچهر همراه با سرو در مرکز و قلب سپاه جای گرفت.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1716

بدو گفت نزد منوچهر شو / بگویش که ای بی‌پدر شاه نو

معنی: تور به قباد گفت: نزد منوچهر برو و به او بگو ای شاه نوپدیدِ بی‌بی‌تبار و بی‌پدر!

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1726

منوچهر خندید و گفت آنگهی / که چونین نگوید مگر ابلهی

معنی: منوچهر خندید و در دم گفت: «جز یک نادان، کس دیگری چنین سخنانی بر زبان نمی‌آورد.»

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1736

منوچهر برخاست از قلب‌گاه / ابا جوشن و تیغ و رومی کلاه

معنی: منوچهر با زره، شمشیر و کلاه‌خود رومی از قلب سپاه برپا خاست.

فریدون • بخش ۱۶ - جنگ نخستین سلم و تور با سپاه ایران بیت #1760

چپ و راست و قلب و جناح سپاه / بیاراست لشکر چو بایست شاه

معنی: شاه صفوف سپاه را از چپ و راست و قلب و جناحین، آن‌گونه که شایسته بود، بیاراست.

فریدون • بخش ۱۶ - جنگ نخستین سلم و تور با سپاه ایران بیت #1763

همه چیرگی با منوچهر بود / کزو مغز گیتی پر از مهر بود

معنی: پیروزی کامل از آنِ منوچهر بود، زیرا دل جهانیان آکنده از مهر و محبت او بود.

فریدون • بخش ۱۶ - جنگ نخستین سلم و تور با سپاه ایران بیت #1771

چو کارآگهان آگهی یافتند / دوان زی منوچهر بشتافتند

معنی: چون دیده‌بانان و آگاهی‌یافتگان از این نقشه باخبر شدند، شتابان به سوی منوچهر شتافتند.

فریدون • بخش ۱۷ - شبیخون بر سپاه منوچهر و کشته شدن تور بیت #1779

رسیدند پیش منوچهر شاه / بگفتند تا برنشاند سپاه

معنی: به حضور منوچهر شاه رسیدند و او را آگاه ساختند تا سپاهش را سوار و آماده کند.

فریدون • بخش ۱۷ - شبیخون بر سپاه منوچهر و کشته شدن تور بیت #1780

منوچهر بشنید و بگشاد گوش / سوی چاره شد مرد بسیار هوش

معنی: منوچهر سخن را شنید و گوش فراداد؛ آن شهریار بسیار هوشمند به دنبال تدبیر و چاره افتاد.

فریدون • بخش ۱۷ - شبیخون بر سپاه منوچهر و کشته شدن تور بیت #1781

برآورد شاه از کمین‌گاه سر / نبد تور را از دو رویه گذر

معنی: در این هنگام منوچهر شاه از کمین‌گاه سر برآورد و راه گذر از دو سو بر تور بسته شد.

فریدون • بخش ۱۷ - شبیخون بر سپاه منوچهر و کشته شدن تور بیت #1792

دمان از پس ایدر منوچهر شاه / رسید اندر آن نامور کینه خواه

معنی: منوچهر شاه خروشان از پس او تاخت و آن شهریار نامور کینه‌خواه به تور رسید.

فریدون • بخش ۱۷ - شبیخون بر سپاه منوچهر و کشته شدن تور بیت #1794

یکی نیزه انداخت بر پشت او / نگونسار شد خنجر از مشت او

معنی: نیزه‌ای بر پشت تور زد چنانکه خنجر از مشت او سرنگون بر زمین افتاد.

فریدون • بخش ۱۷ - شبیخون بر سپاه منوچهر و کشته شدن تور بیت #1795

ز زین برگرفتش به کردار باد / بزد بر زمین‌، داد‌ِ مردی بداد

معنی: چون باد او را از روی زین برگرفت و بر زمین زد و حق مردانگی و دلاوری را ادا کرد.

فریدون • بخش ۱۷ - شبیخون بر سپاه منوچهر و کشته شدن تور بیت #1796

سرش را هم آنگه ز تن دور کرد / دد و دام را از تنش سور کرد

معنی: در همان حال سرش را از تن جدا کرد و پیکرش را طعمه دد و دام ساخت.

فریدون • بخش ۱۷ - شبیخون بر سپاه منوچهر و کشته شدن تور بیت #1797

بیامد به لشکرگه خویش باز / به دیدار آن لشکر سرفراز

معنی: آنگاه به لشکرگاه خویش بازآمد تا به دیدار سپاه سرافراز خود نائل شود.

فریدون • بخش ۱۷ - شبیخون بر سپاه منوچهر و کشته شدن تور بیت #1798

به شاه آفریدون یکی نامه کرد / ز مشک و ز عنبر سر خامه کرد

معنی: منوچهر نامه‌ای برای شاه فریدون نوشت و سر قلم را به مشک و عنبر معطر ساخت.

فریدون • بخش ۱۸ - فرستادن منوچهر سر تور فریدون را بیت #1799

رسیدم به خوبی بتوران زمین / سپه برکشیدیم و جستیم کین

معنی: من به تندرستی به سرزمین توران رسیدم، لشکر برکشیدم و به کین‌خواهی پرداختم.

فریدون • بخش ۱۸ - فرستادن منوچهر سر تور فریدون را بیت #1805

کمین ساختم از پس پشت اوی / نماندم به جز باد در مشت اوی

معنی: از پشت سرش کمینی برپا کردم و او را ناکام گذاشتم، به‌طوری که جز باد چیزی در مشتش نماند.

فریدون • بخش ۱۸ - فرستادن منوچهر سر تور فریدون را بیت #1809

یکایک چو از جنگ برگاشت روی / پی اندر گرفتم رسیدم بدوی

معنی: همین که تور از میدان جنگ روی گرداند و گریخت، به دنبالش تاختم و به او رسیدم.

فریدون • بخش ۱۸ - فرستادن منوچهر سر تور فریدون را بیت #1810