سرگذشت و جایگاه در حماسه

پادشاه کیانی، فرزند اورند شاه و جانشین کی‌خسرو. او تاج و تخت را به گشتاسپ سپرد و خود در آتشکده بلخ به عبات پرداخت، اما هنگام در بند بودن اسفندیار، به دست ترکان (سپاه ارجاسپ) کشته شد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

الانان و غزدژ به لهراسب داد / بدو گفت کای گرد خسرو نژاد

معنی: کیخسرو فرمانروایی الانان و غزدژ را به لهراسب سپرد و به او گفت: ای پهلوانِ شاه‌نژاد،

داستان دوازده رخ • بخش ۳ - آگاهی از لشکر افراسیاب، بسیج کیخسرو و گسیل چهار سپاه به جنگ توران بیت #17132

چو لهراسب و چون اشکش تیزچنگ / چو رستم سپهبد دمنده نهنگ

معنی: مانند لهراسب، اشکش تیزچنگ، و رستم سپهبد که همچون نهنگی خروشان است،

داستان دوازده رخ • بخش ۱۳ - پاسخ نامهٔ کیخسرو به گودرز، گسیل طوس و آراستن سپاه و چاره‌جویی پیران بیت #18034

وز آن سو که لهراسب شد با سپاه / همه مهتران برگشادند راه

معنی: و از آن سو که لهراسب با سپاه رفت، همه سران پیش او سر تسلیم فرود آوردند و راه را گشودند.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۳ - پاسخ نامهٔ کیخسرو به گودرز، گسیل طوس و آراستن سپاه و چاره‌جویی پیران بیت #18039

وز آن سو که لهراسب شد جنگجوی / الانان و غر در سپارم بدوی

معنی: و از آن سو که لهراسب جنگجو رفته است، الانان و غَر را به او می‌سپارم.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۴ - نامهٔ آشتی‌جوی پیران به گودرز، پیشنهاد بخشش مرزها و پاسخ کینه‌توز گودرز بیت #18154

از آن مهتران نام لهراسب ماند / که از دفتر شاه کس برنخواند

معنی: از میان آن بزرگان تنها لهراسب مانده بود که شاه هنوز نامش را از دفتر شاهی نخوانده بود.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22424

به بیژن بفرمود تا با کلاه / بیاورد لهراسب را نزد شاه

معنی: شاه به بیژن دستور داد تا لهراسب را همراه با کلاهی شاهانه به نزد او بیاورد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22425

چو دیدش جهاندار برپای جست / بر او آفرین کرد و بگشاد دست

معنی: چون جهان‌دار (کیخسرو) لهراسب را دید، برپای خاست، بر او آفرین گفت و دستش را گشود.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22426

به لهراسب بسپرد و کرد آفرین / همه پادشاهی ایران زمین

معنی: تاج و کل فرمانروایی سرزمین ایران را به لهراسب سپرد و بر او آفرین خواند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22428

که این تاج نو بر تو فرخنده باد / جهان سر به سر پیش تو بنده باد

معنی: گفت: این تاج جدید بر تو مبارک باد و جهان سراسر پیش تو رام و فرمان‌بردار گردد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22430

سپردم به تو شاهی و تاج و گنج / از آن پس که دیدم بسی درد و رنج

معنی: پس از آن همه درد و رنج که کشیدم، اینک پادشاهی و تاج و گنجینه را به تو واگذار کردم.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22431

به ایرانیان گفت کز بخت اوی / بباشید شادان دل از تخت اوی

معنی: به ایرانیان گفت: از فرخندگی بخت او، دل خود را بر تخت شهریاری‌اش شاد دارید.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22435

همی هر کسی در شگفتی بماند / که لهراسب را شاه بایست خواند

معنی: همه در شگفت بودند که چرا لهراسب باید شاه خوانده شود.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22437

سر بخت آن کس پر از خاک باد / روان ورا خاک تریاک باد

معنی: سرِ بخت آن کس پر از خاک باد که لهراسب را به دادگری شاه بنامد!

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22440

به ایران چو آمد به نزد زرسب / فرومایه‌ای دیدمش با یک اسب

معنی: او را فردی فرومایه و تهیدست دیدم که تنها یک اسب داشت!

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22442

به جنگ الانان فرستادیش / سپاه و درفش و کمر دادیش

معنی: تو او را به جنگ الانان فرستادی و سپاه و درفش و کمربند پهلوانی بدو دادی.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22443

نژادش ندانم ندیدم هنر / از این گونه نشنیده‌ام تاجور

معنی: نژادش را نمی‌شناسم و هیچ هنری در او ندیده‌ام؛ تا کنون چنین شاهی نشنیده‌ام!

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22445

نجوییم کس نام در کارزار / چو لهراسب را کی کند شهریار

معنی: اگر لهراسب شهریار شود، ما دیگر در نبردگاه به دنبال نام و افتخار نخواهیم رفت!

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22447

جهان‌آفرین بر روانم گواست / که گشت این سخنها به لهراسب راست

معنی: آفریدگار جهان بر جان من گواه است که این توصیف‌های راستین درباره لهراسب صادق است:

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22452

که دارد همی شرم و دین و خرد / ز کردار نیکی همی برخورد

معنی: که او دارای شرم و دین و خرد است و از نکوکاری خویش بهره‌مند می‌شود.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22453

نبیرهٔ جهاندار هوشنگ هست / خردمند و بینادل و پاک‌دست

معنی: او نبیره و از نژاد هوشنگ شاه است؛ خردمند، بینادل و پاک‌دست است.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22454

پی جادوان بگسلاند ز خاک / پدید آورد راه یزدان پاک

معنی: او جادوان را از روی زمین برمی‌اندازد و راه خداوند پاک را آشکار می‌سازد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22455

زمانه جوان گردد از پند اوی / بدین هم بود پاک فرزند اوی

معنی: روزگار از پند و حکمت او شاداب و جوان می‌شود و فرزند پاک او (گشتاسپ) نیز چنین خواهد بود.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22456

بیالود لب را به خاک سیاه / به آواز لهراسب را خواند شاه

معنی: لب‌های خود را به خاک سیاه آلوده ساخت (برای پوزش) و با صدای بلند لهراسب را شاه خواند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22461

که دانست جز شاه پیروز و راد / که لهراسب دارد ز شاهان نژاد

معنی: چه کسی جز شاه پیروزمند و بخشنده می‌دانست که لهراسب نژادی شاهانه دارد؟

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22463

خروشید و لهراسب را پیش خواند / از ایشان فراوان سخنها براند

معنی: بانگ برآورد و لهراسب را پیش خواند و درباره‌ی آن کنیزان سخنان فراوان گفت.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۴ - وداع کیخسرو با ایرانیان و کنیزان، سپردن تاج به لهراسب و عزیمت به کوه با پهلوانان بیت #22494

به لهراسب گفت این بتان منند / فروزندهٔ پاک جان منند

معنی: به لهراسب گفت: این زیبارویان از آنِ منند و روشنی‌بخش جان پاک من هستند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۴ - وداع کیخسرو با ایرانیان و کنیزان، سپردن تاج به لهراسب و عزیمت به کوه با پهلوانان بیت #22495

بر این هم نشست اندر این هم سرای / همی دارشان تا تو باشی به جای

معنی: در همین کاخ و هم‌نشینی، تا زمانی که زنده هستی از آنان پاسداری کن.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۴ - وداع کیخسرو با ایرانیان و کنیزان، سپردن تاج به لهراسب و عزیمت به کوه با پهلوانان بیت #22496

پذیرفت لهراسب زو هرچه گفت / که با دیده‌شان دارم اندر نهفت

معنی: لهراسب هرچه را که شاه گفت پذیرفت و گفت: آنان را چون چشمانم گرامیداشت می‌کنم.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۴ - وداع کیخسرو با ایرانیان و کنیزان، سپردن تاج به لهراسب و عزیمت به کوه با پهلوانان بیت #22499

به لهراسب فرمود تا بازگشت / بدو گفت روز من اندر گذشت

معنی: به لهراسب فرمان داد تا بازگردد و بدو گفت: روزگار من به پایان رسیده است.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۴ - وداع کیخسرو با ایرانیان و کنیزان، سپردن تاج به لهراسب و عزیمت به کوه با پهلوانان بیت #22507

تو رو تخت شاهی به‌آیین بدار / به گیتی جز از تخم نیکی مکار

معنی: برو و تخت پادشاهی را با آیین برپا دار و در جهان جز تخم نیکی مکار.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۴ - وداع کیخسرو با ایرانیان و کنیزان، سپردن تاج به لهراسب و عزیمت به کوه با پهلوانان بیت #22508

فرود آمد از باره لهراسب زود / زمین را ببوسید و شادی نمود

معنی: لهراسب به‌سرعت از اسب فرود آمد، زمین را بوسید و ابراز شادمانی نمود.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۴ - وداع کیخسرو با ایرانیان و کنیزان، سپردن تاج به لهراسب و عزیمت به کوه با پهلوانان بیت #22512

چو لهراسب آگه شد از کار شاه / ز لشکر که بودند با او به راه

معنی: هنگامی که لهراسب از کار کی‌خسرو و از سپاهی که همراه او در راه بودند آگاه شد،

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۷ - بر تخت نشستن لهراسب، بیعت زال و گودرز و تاج‌گذاری به آیین مهرگان بیت #22604

نشست از بر تخت با تاج زر / برفتند گردان زرین کمر

معنی: بر تخت شهریاری نشست و تاج زرین بر سر نهاد و پهلوانان زرین‌کمر به پیشگاهش آمدند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۷ - بر تخت نشستن لهراسب، بیعت زال و گودرز و تاج‌گذاری به آیین مهرگان بیت #22605

چو لهراسب گفتار دستان شنید / بدو آفرین کرد و دم درکشید

معنی: چون لهراسب سخنان زال را شنید، او را آفرین گفت و خاموش گشت.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۷ - بر تخت نشستن لهراسب، بیعت زال و گودرز و تاج‌گذاری به آیین مهرگان بیت #22617

ز گفتار ایشان دلش تازه گشت / ببالید و بر دیگر اندازه گشت

معنی: از گفتار آنان دل لهراسب تازه گشت و بزرگی یافت و مقامش فزونی گرفت.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۷ - بر تخت نشستن لهراسب، بیعت زال و گودرز و تاج‌گذاری به آیین مهرگان بیت #22629

گزیدش یکی روز فرخنده‌تر / که تا برنهد تاج شاهی به سر

معنی: روزی بسیار فرخنده را برگزید تا تاج شاهی را بر سر نهد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۷ - بر تخت نشستن لهراسب، بیعت زال و گودرز و تاج‌گذاری به آیین مهرگان بیت #22631

بیاراست ایوان کیخسروی / بپیراست دیوان او از نوی

معنی: کاخ کی‌خسرو را آراست و دیوان شاهی او را از نو پیراست.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۷ - بر تخت نشستن لهراسب، بیعت زال و گودرز و تاج‌گذاری به آیین مهرگان بیت #22634

از این کار خسرو به بیرون شدیم / سوی کار لهراسب بازآمدیم

معنی: از داستان کی‌خسرو بیرون آمدیم و به کار و روزگار لهراسب بازگشتیم.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۷ - بر تخت نشستن لهراسب، بیعت زال و گودرز و تاج‌گذاری به آیین مهرگان بیت #22636

چو لهراسپ بنشست بر تخت داد / به شاهنشهی تاج بر سر نهاد

معنی: هنگامی که لهراسپ بر تخت دادگری نشست، تاج پادشاهی را بر سر نهاد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱ - نشستن لهراسپ بر تخت داد، اندرز شاهی، آمدن دانایان به بلخ و ساختن آتشکدهٔ برزین بیت #22639

گرانمایه لهراسپ آرام یافت / خرد مایه و کام پدرام یافت

معنی: لهراسپ ارجمند به آرامش رسید؛ خرد پایه کارش شد و به کام دل رسید.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱ - نشستن لهراسپ بر تخت داد، اندرز شاهی، آمدن دانایان به بلخ و ساختن آتشکدهٔ برزین بیت #22653