سرگذشت و جایگاه در حماسه

کی‌بهمن (اردشیر)، فرزند اسفندیار و پادشاه کیانی ایران. او کین‌خواهی پدر را با حمله به سیستان و دستگیری زال و کشتن فرامرز انجام داد. در اواخر عمر، با همای (چهرزاد) ازدواج کرد و هنگامی که بیماری او را از پا درآورد، تاج و تخت، خزانه و سپاه ایران را به همای و فرزند در رحم او سپرد و فرزندش ساسان را نادیده گرفت.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

یکی نام بهمن دوم مهرنوش / سیم نام او بد دلافروز طوش

معنی: نخستین بهمن، دومین مهرنوش و سومین دلافروز طوش نام داشت.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۳ - سخن دقیقی: فراخواندن اسفندیار به درگاه و بازگشت او با جاماسپ بیت #24437

به شاه جهان گفت بهمن پسر / که تا جاودان سبز بادات سر

معنی: بهمن به پدرش اسفندیار گفت: تا جاوید سرت سبز و سرافراز باد!

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۳ - سخن دقیقی: فراخواندن اسفندیار به درگاه و بازگشت او با جاماسپ بیت #24439

گرانمایه فرزند گفتا چرا / چه کردی تو با خسرو کشورا

معنی: فرزند گرانمایه (بهمن) گفت: چرا؟ تو چه گناهی در حق پادشاه کشور مرتکب شده‌ای؟

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۳ - سخن دقیقی: فراخواندن اسفندیار به درگاه و بازگشت او با جاماسپ بیت #24444

پذیره شدش گرد فرزند شاه / همی بود تا او بیامد ز راه

معنی: فرزند اسفندیار به پیشواز او شتافت و به انتظار ایستاد تا او از راه برسد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۳ - سخن دقیقی: فراخواندن اسفندیار به درگاه و بازگشت او با جاماسپ بیت #24452

همه لشکرش را به بهمن سپرد / وزانجا خرامید با چند گرد

معنی: تمام سپاه خود را به بهمن سپرد و با چند تن از پهلوانان از آنجا حرکت کرد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۳ - سخن دقیقی: فراخواندن اسفندیار به درگاه و بازگشت او با جاماسپ بیت #24468

چو آگاهی آمد به بهمن که شاه / ببستست آن شیر را بی‌گناه

معنی: چون خبر به بهمن (فرزند اسفندیار) رسید که شاه آن شیر دلاور و بی‌گناه را به بند کشیده است،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۵ - سخن دقیقی: سفر گشتاسپ به زابلستان و آماده‌سازی دوبارهٔ ارجاسپ برای حمله بیت #24529

ز بهمن شنیدم که از گلستان / همی رفت خواهی به زابلستان

معنی: از بهمن شنیده‌ام که می‌خواهی از این گلستان به سوی زابلستان بروی،

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۵ - پند کتایون به اسفندیار: هشدار از رستم، ناگزیری فرمان شاه و زاری شبانهٔ مادر بیت #26076

بفرمود تا بهمن آمدش پیش / ورا پندها داد ز اندازه بیش

معنی: بفرمود تا بهمن به نزد او آمد و او را پندهای فراوان و بیرون از اندازه داد.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۷ - پند اسفندیار به بهمن و پیام او به رستم: سرزنش ناسپاسی، سوگند شاه و نوید شفاعت بیت #26140

بدو گفت اسپ سیه بر نشین / بیارای تن را به دیبای چین

معنی: به او گفت بر اسب سیاه برنشین و تن خود را به دیبای چینی بیارای.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۷ - پند اسفندیار به بهمن و پیام او به رستم: سرزنش ناسپاسی، سوگند شاه و نوید شفاعت بیت #26141

سخنهای آن نامور پیشگاه / چو بشنید بهمن بیامد به راه

معنی: چون بهمن سخنان آن اسفندیار نامدار را شنید، بی‌درنگ راه سفر را در پیش گرفت.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26206

بپوشید زربفت شاهنشهی / بسر بر نهاد آن کلاه مهی

معنی: جامه‌ای زربفت و شاهانه بر تن کرد و کلاه والامقامی بر سر نهاد.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26207

خرامان بیامد ز پرده‌سرای / درفشی درفشان پس او به پای

معنی: خرامان از خیمه‌سرا بیرون آمد، در حالی که درفشی درخشان در پی او برپا بود.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26208

جهانجوی بگذشت بر هیرمند / جوانی سرافراز و اسپی بلند

معنی: آن جوان جویای نام، سرافراز و سوار بر اسبی بلند، از رود هیرمند گذشت.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26209

که آمد نبرده سواری دلیر / به هرّای زرین سیاهی به زیر

معنی: که سواری نبردآزما و دلیر آمده است که برگستوان و زنگ زرین دارد و بر اسبی سیاه/شبدیزگون سوار است.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26211

پس پشت او خوار مایه سوار / تن‌آسان گذشت از لب جویبار

معنی: در پشت سر او چند سوار معدود، به‌آسانی و بی‌شتاب از لب جویبار گذشتند.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26212

بیامد ز دیده مر او را بدید / یکی باد سرد از جگر برکشید

معنی: از برج دیده‌بانی بر او نگریست و بادی سرد (آهی پرتدبیر) از سینه برکشید.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26214

چنین گفت کین نامور پهلوست / سرافراز با جامهٔ خسروست

معنی: پیش خود گفت: این مرد، پهلوانی نامدار و سرافراز با جامه‌های شاهوار است.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26215

ز لهراسپ دارد همانا نژاد / پی او برین بوم فرخنده باد

معنی: همانا نژاد از لهراسپ‌شاه دارد؛ قدم او بر این سرزمین فرخنده باد!

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26216

هم‌اندر زمان بهمن آمد پدید / ازو رایت خسروی گسترید

معنی: در همان هنگام بهمن آشکار شد و شکوه و رایت خسروی او در دشت گسترده گشت.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26218

ندانست مرد جوان زال را / بیفراخت آن خسروی یال را

معنی: آن مرد جوان زال را نشناخت و گردن و یال خسروانه خویش را برافراشت.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26219

چو نزدیکتر گشت آواز داد / بدو گفت کای مرد دهقان‌نژاد

معنی: چو نزدیک‌تر شد بانگ برآورد و گفت: ای مرد دهقان‌نژاد!

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26220

بدو گفت زال ای پسر کام جوی / فرود آی و می خواه و آرام جوی

معنی: زال به او گفت: ای جوان کام‌جو، فرود آی و می بخواه و بیاسای.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26223

تو با این سواران بباش ارجمند / بیارای دل را به بگماز چند

معنی: تو همراه این سواران ارجمند باش و دلت را با چند جام می آراسته گردان.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26225

چنین داد پاسخ که اسفندیار / نفرمودمان رامش و میگسار

معنی: بهمن پاسخ داد: اسفندیار به ما فرمان شادخواری و میگساری نداده است.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26226

گزین کن یکی مرد جوینده راه / که با من بیاید به نخچیرگاه

معنی: مردی راه‌شناس برگزین تا همراه من به نخچیرگاه بیاید.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26227

بدو گفت دستان که نام تو چیست / همی بگذری تیز کام تو چیست

معنی: زال به او گفت: نام تو چیست؟ چنین شتابان می‌گذری، مقصودت چیست؟

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26228

چنین داد پاسخ که من بهمنم / نبیرهٔ جهاندار رویین تنم

معنی: پاسخ داد: من بهمنم، نوه شهریار رویین‌تن جهان (اسفندیار/گشتاسپ).

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26230

چو بشنید گفتار آن سرفراز / فرود آمد از باره بردش نماز

معنی: چون زال گفتار آن والاگوهر را شنید، از اسب فرود آمد و در برابر او تعظیم کرد و نماز برد.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26231

بخندید بهمن پیاده ببود / بپرسیدش و گفت بهمن شنود

معنی: بهمن خندید و او نیز پیاده شد؛ احوال زال را پرسید و سخن او را شنید.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26232

بسی خواهشش کرد کایدر بایست / چنین تیز رفتن ترا روی نیست

معنی: زال بسیار خواهش کرد و گفت: اینجا بمان! چنین شتابان رفتن برای تو شایسته نیست.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26233

بدو گفت فرمان اسفندیار / نشاید گرفتن چنین سست و خوار

معنی: بهمن گفت: فرمان اسفندیار را نباید سست و خوار انگاشت.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26234

گزین کرد مردی که دانست راه / فرستاده با او به نخچیرگاه

معنی: پس زال مردی راه‌شناس برگزید و فرستاده را با او سوی نخچیرگاه روانه ساخت.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26235

همی رفت پیش اندرون رهنمون / جهاندیده‌ای نام او شیرخون

معنی: آن راهنما پیشاپیش می‌رفت؛ مردی جهاندیده که نامش شیرخون بود.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26236

به انگشت بنمود نخچیرگاه / هم‌اندر زمان بازگشت او ز راه

معنی: با انگشت شکارگاه رستم را نشان داد و بی‌درنگ خود از راه بازگشت.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۸ - آمدن بهمن به زاولستان، دیدار با زال و خواستن راه نخچیرگاه رستم بیت #26237

یکی کوه بد پیش مرد جوان / برانگیخت آن باره را پهلوان

معنی: کوهی پیش روی شاهزاده جوان (بهمن) بود و او اسبش را به بالای آن کوه‌سار تاخت.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۹ - آمدن بهمن به نخچیرگاه رستم، دور انداختن سنگ به پاشنه، بزم گور و پیام اسفندیار بیت #26238

نگه کرد بهمن به نخچیرگاه / بدید آن بر پهلوان سپاه

معنی: بهمن به نخچیرگاه بنگریست و در آنجا قامت تهمتن، سپهسالار ایران، را دید.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۹ - آمدن بهمن به نخچیرگاه رستم، دور انداختن سنگ به پاشنه، بزم گور و پیام اسفندیار بیت #26239

به دل گفت بهمن که این رستمست / و گر آفتاب سپیده دمست

معنی: بهمن در دل خود گفت: آیا این رستم است یا خورشید سپیده‌دم است که بر زمین فرود آمده؟

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۹ - آمدن بهمن به نخچیرگاه رستم، دور انداختن سنگ به پاشنه، بزم گور و پیام اسفندیار بیت #26244

به گیتی کسی مرد ازین سان ندید / نه از نامداران پیشی شنید

معنی: در تمام جهان کسی مردی بدین سان ندیده و از نامداران گذشته نیز چنین چیزی نشنیده است.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۹ - آمدن بهمن به نخچیرگاه رستم، دور انداختن سنگ به پاشنه، بزم گور و پیام اسفندیار بیت #26245

بترسم که با او یل اسفندیار / نتابد بپیچد سر از کارزار

معنی: می‌ترسم اسفندیار روئین‌تن و دلیر هم تاب نبرد با او را نداشته باشد و از جنگ با او روی بگرداند.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۹ - آمدن بهمن به نخچیرگاه رستم، دور انداختن سنگ به پاشنه، بزم گور و پیام اسفندیار بیت #26246

من این را به یک سنگ بیجان کنم / دل زال و رودابه پیچان کنم

معنی: بهتر است با یک سنگ بی‌جان کار او را یکسره کنم و دل زال و رودابه را در غم او بپیچانم.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۹ - آمدن بهمن به نخچیرگاه رستم، دور انداختن سنگ به پاشنه، بزم گور و پیام اسفندیار بیت #26247