سرگذشت و جایگاه در حماسه

برادر افراسیاب و از سرکردگان سپاه توران. او نماد حسادت و فریبکاری بود که با توطئه‌چینی، افراسیاب را به کشتن سیاوش برانگیخت و تشت و خنجر قتل را مهیا ساخت. سرانجام به فرمان کیخسرو به دو نیم شد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

چو ارجسپ و گرسیوز و بارمان / چو کلباد جنگی هژبر دمان

معنی: بزرگانی چون ارجسپ و گرسیوز و بارمان و نیز کلباد جنگجو را که همچون شیری ژیان بود، دعوت کرد.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3663

بدو گفت: من خویش گرسیوزم / به شاه آفریدون کشد پروزم

معنی: به او گفت: من از خویشان گرسیوز هستم و نسبم به شاه فریدون می‌رسد.

داستان سیاوش • بخش ۲ - نخچیر طوس و گیو در مرز توران، یافتن ماه‌روی و ستیز تا سپردن او به کاووس بیت #7222

نیایم سپهدار گرسیوزست / بران مرز خرگاه او مرکزست

معنی: نیای من سپهسالار گرسیوز است که مرکز خیمه و خرگاهش بر آن مرز است.

داستان سیاوش • بخش ۲ - نخچیر طوس و گیو در مرز توران، یافتن ماه‌روی و ستیز تا سپردن او به کاووس بیت #7245

وزان روی گرسیوز و بارمان / کشیدند لشکر چو باد دمان

معنی: از آن سو، گرسیوز و بارمان سپاه خویش را مانند باد تند و خروشان کشیدند.

داستان سیاوش • بخش ۵ - داوطلب شدن سیاوش برای جنگ افراسیاب، گشودن بلخ و نامهٔ کاووس در نهی از شتاب بیت #7833

نگه کرد گرسیوز جنگ‌جوی / جز از جنگ جستن ندید ایچ روی

معنی: گرسیوزِ جنگجو نگاه کرد و هیچ راهی جز کارزار و پیکار در برابر خود ندید.

داستان سیاوش • بخش ۵ - داوطلب شدن سیاوش برای جنگ افراسیاب، گشودن بلخ و نامهٔ کاووس در نهی از شتاب بیت #7843

وزان سو چو گرسیوز شوخ مرد / بیامد بر شاه ترکان چو گرد

معنی: از آن سو، هنگامی که گرسیوزِ گستاخ مثل گرد و غبار به نزد شاه ترکان (افراسیاب) آمد...

داستان سیاوش • بخش ۵ - داوطلب شدن سیاوش برای جنگ افراسیاب، گشودن بلخ و نامهٔ کاووس در نهی از شتاب بیت #7883

به گرسیوز اندر چنان بنگرید / که گفتی میانش بخواهد برید

معنی: چنان به گرسیوز نگاه کرد که گویی می‌خواست او را از میان به دو نیم کند.

داستان سیاوش • بخش ۵ - داوطلب شدن سیاوش برای جنگ افراسیاب، گشودن بلخ و نامهٔ کاووس در نهی از شتاب بیت #7893

چو آمد به گرسیوز آن آگهی / که شد تیره دیهیم شاهنشهی

معنی: چون خبر پریشانی تاج و تخت شاه به گرسیوز رسید،

داستان سیاوش • بخش ۶ - خواب سهمگین افراسیاب، تعبیر موبدان و فرستادن گرسیوز با پیام آشتی به سیاوش بیت #7902

بپرسید گرسیوز نامجوی / که بگشای لب زین شگفتی بگوی

معنی: گرسیوز نامجو پرسید: لب بگشا و از این شگفتی راز بگو.

داستان سیاوش • بخش ۶ - خواب سهمگین افراسیاب، تعبیر موبدان و فرستادن گرسیوز با پیام آشتی به سیاوش بیت #7909

بدو گفت گرسیوز این خواب شاه / نباشد جز از کامهٔ نیک خواه

معنی: گرسیوز به او گفت: این خواب شاه جز نیک‌بختی و کامروایی نخواهد بود.

داستان سیاوش • بخش ۶ - خواب سهمگین افراسیاب، تعبیر موبدان و فرستادن گرسیوز با پیام آشتی به سیاوش بیت #7928

به گرسیوز آن رازها برگشاد / نهفته سخنها بسی کرد یاد

معنی: او آن رازها را با گرسیوز در میان گذاشت و سخنان نهفتهٔ بسیار را به یاد آورد و بازگفت.

داستان سیاوش • بخش ۶ - خواب سهمگین افراسیاب، تعبیر موبدان و فرستادن گرسیوز با پیام آشتی به سیاوش بیت #7956

به گرسیوز آنگه چنین گفت شاه / که ببسیج کار و بپیمای راه

معنی: آن‌گاه افراسیاب به گرسیوز گفت که کار سفر را آماده کن و راهی بشو.

داستان سیاوش • بخش ۶ - خواب سهمگین افراسیاب، تعبیر موبدان و فرستادن گرسیوز با پیام آشتی به سیاوش بیت #7986

چو گرسیوز آید به نزدیک تو / به باز آید آن رای تاریک تو

معنی: هنگامی که گرسیوز به نزد تو آید، آن اندیشه و رای تیره و نگران‌کننده‌ات دگرگون شده و روشن می‌گردد.

داستان سیاوش • بخش ۶ - خواب سهمگین افراسیاب، تعبیر موبدان و فرستادن گرسیوز با پیام آشتی به سیاوش بیت #8000

بیاورد گرسیوز آن خواسته / که روی زمین زو شد آراسته

معنی: گرسیوز آن گنجینه‌ها و هدایای فراوان را آورد، چندان که روی زمین از زیبایی و شکوه آن‌ها آراسته شد.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8008

دمان تا لب رود جیحون رسید / ز گردان فرستاده‌ای برگزید

معنی: با شتاب فراوان تا لب رود جیحون آمد و از میان پهلوانان خود فرستاده‌ای هشیار را برگزید.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8009

بدان تا رساند به شاه آگهی / که گرسیوز آمد بدان فرهی

معنی: تا به سیاوش آگاهی رساند که گرسیوز با آن شکوه و شکوه شاهانه فرا می‌رسد.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8010

فرستاده آمد به درگاه شاه / بگفتند گرسیوز آمد به راه

معنی: فرستاده به درگاه شاهزاده رسید و خبر داد که گرسیوز در راه است.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8012

چو گرسیوز آمد به درگاه شاه / بفرمود تا برگشادند راه

معنی: چون گرسیوز به درگاه رسید، سیاوش فرمان داد تا راه را بر او بگشایند.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8014

سیاووش ورا دید بر پای خاست / بخندید و بسیار پوزش بخواست

معنی: سیاوش با دیدن گرسیوز از جای برخاست، لبخند زد و پوزش فراوان خواست.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8015

ببوسید گرسیوز از دور خاک / رخش پر ز شرم و دلش پر ز باک

معنی: گرسیوز از دور بر خاک افتاد و زمین را بوسید، در حالی که چهره‌اش از شرم برافروخته و دلش ترسان بود.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8016

سیاووش بنشاندش زیر تخت / از افراسیابش بپرسید سخت

معنی: سیاوش او را در جایگاهی پایین‌تر از تخت بنشاند و احوال افراسیاب را بسیار جویا شد.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8017

چو بنشست گرسیوز از گاه نو / بدید آن سر وافسر شاه نو

معنی: چون گرسیوز در جایگاه جدید بنشست، سر و تاج‌وتخت آن شاهزاده جوان را با شگفت تماشا کرد.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8018

چو بشنید گرسیوز پیش بین / زمین را ببوسید و کرد آفرین

معنی: گرسیوز آینده‌نگر چون این سخن را شنید، زمین را بوسید و بر ایشان آفرین گفت.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8028

ازان کار شد پیلتن بدگمان / کزان گونه گرسیوز آمد دمان

معنی: رستم پیلتن از شتاب ناگهانی گرسیوز و آمدن بدین گونه بدگمان گشت.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8031

به شبگیر گرسیوز آمد بدر / چنان چون بود با کلاه و کمر

معنی: بامدادان گرسیوز با تاج و کمربند شاهانه به پیشگاه آمد.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8041

بیامد به پیش سیاوش زمین / ببوسید و بر شاه کرد آفرین

معنی: به پیشگاه سیاوش درآمد، زمین را بوسید و او را ستایش نمود.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8042

برافگند گرسیوز اندر زمان / فرستاده‌ای چون هژبر دمان

معنی: گرسیوز بلافاصله فرستاده‌ای مانند شیر ژیان و تندرو روانه ساخت.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8056

فرستاده آمد بدادش پیام / ز شاه و ز گرسیوز نیک‌نام

معنی: فرستاده فرا رسید و پیام شاه و گرسیوز خوش‌نام را به افراسیاب رساند.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8060

بدو گفت چون کارها گشت راست / چو گرسیوز ار بازگردد رواست

معنی: به سیاوش گفت: حال که کارها اصلاح شد، اگر گرسیوز هم بازگردد شایسته است.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8073

چو گرسیوز آن خلعت شاه دید / تو گفتی مگر بر زمین ماه دید

معنی: وقتی گرسیوز آن بخشش شاهانه را دید، گویی ماهی را بر روی زمین مشاهده کرد.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8076

بیامد برادرش با خواسته / بسی خوبرویان آراسته

معنی: برادرش (گرسیوز) با خواسته و گنج‌های فراوان و زیبارویانِ آراسته پیش آمد.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8097

ز خویشان فرستاد صد نزد من / بدین خواهش آمد گو پیلتن

معنی: او صد تن از خویشان خود را به عنوان گروگان نزد من فرستاد و پهلوان پیلتن (گرسیوز) با این درخواست آمد.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8101

وزان روی گرسیوز نیک‌خواه / بیامد بر شاه توران سپاه

معنی: از آن سو، گرسیوزِ خیرخواه به نزد پادشاه سپاه توران (افراسیاب) بازآمد.

داستان سیاوش • بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس بیت #8104

به بلخ اندرون بود چندان سپاه / سپهبد چو گرسیوز کینه‌خواه

معنی: در شهر بلخ سپاه فراوانی گرد آمده بود و فرمانده آنان گرسیوزِ کینه‌توز بود.

داستان سیاوش • بخش ۸ - نامهٔ پرخشم کاووس، امتناع سیاوش از پیمان‌شکنی و دعوت افراسیاب به توران بیت #8217

سپهبد گزین کرد کلباد را / چو گرسیوز و جهن و پولاد را

معنی: سپهبد (افراسیاب) پهلوانانی چون کلباد، گرسیوز، جهن و پولاد را برگزید.

داستان سیاوش • بخش ۹ - ورود سیاوش به توران، پذیرایی پیران و افراسیاب، پیوند با جریره و فرنگیس و بنیاد سیاوش‌گرد بیت #8510

به گرسیوز تیغ زن داد مه / که خانه بمال و در آور به زه

معنی: شاه بزرگ کمان را به گرسیوزِ شمشیرزن داد و گفت: گوشه‌های کمان را فشار بده و آن را به زه درآور.

داستان سیاوش • بخش ۹ - ورود سیاوش به توران، پذیرایی پیران و افراسیاب، پیوند با جریره و فرنگیس و بنیاد سیاوش‌گرد بیت #8548

بکوشید تا بر زه آرد کمان / نیامد برو خیره شد بدگمان

معنی: گرسیوز بسیار تلاش کرد تا کمان را به زه آورد اما نتوانست، سردرگم شد و نسبت به سیاوش بدگمان گشت.

داستان سیاوش • بخش ۹ - ورود سیاوش به توران، پذیرایی پیران و افراسیاب، پیوند با جریره و فرنگیس و بنیاد سیاوش‌گرد بیت #8549

ز جهن و ز گرسیوز و هرک بود / به کس راز نگشاد و شادان نبود

معنی: راز دل خود را پیش جهن و گرسیوز و دیگران فاش نمی‌کرد و با آنان شاد نبود.

داستان سیاوش • بخش ۹ - ورود سیاوش به توران، پذیرایی پیران و افراسیاب، پیوند با جریره و فرنگیس و بنیاد سیاوش‌گرد بیت #8590

سه اندر شبستان گرسیوزاند / که از مام وز باب با پروزاند

معنی: سه دوشیزه نیز در حرمسرای گرسیوز هستند که از پدر و مادر نژاده و باشکوه‌اند.

داستان سیاوش • بخش ۹ - ورود سیاوش به توران، پذیرایی پیران و افراسیاب، پیوند با جریره و فرنگیس و بنیاد سیاوش‌گرد بیت #8607

ز دیگر سو افراسیاب و سپاه / چو پیران و گرسیوز کینه‌خواه

معنی: در سوی دیگر تصویر افراسیاب و سپاهش، مانند پیران و گرسیوز کینه‌جو را نگاشت.

داستان سیاوش • بخش ۹ - ورود سیاوش به توران، پذیرایی پیران و افراسیاب، پیوند با جریره و فرنگیس و بنیاد سیاوش‌گرد بیت #8921