سرگذشت و جایگاه در حماسه

پادشاه غزنوی که فردوسی حماسه شاهنامه را به نام او سروده و در دیباچه بخش‌ها او را به دادگری، خورشیدچهری و فرخندگی روزگار می‌ستاید.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

ز یزدان بر آن شاه باد آفرین / که نازد بدو تاج و تخت و نگین

معنی: آفرین پروردگار بر آن پادشاهی باد که تاج و تخت و نگین شهریاری به وجود او افتخار می‌کنند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19535

که گنجش ز بخشش بنالد همی / بزرگی ز نامش ببالد همی

معنی: پادشاهی که گنجینه‌اش از بخشش فراوان ناله می‌کشد و بزرگی و عظمت از نام او بالندگی می‌یابد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19536

ز دریا به دریا سپاه وی است / جهان زیر فر کلاه وی است

معنی: سپاهیان او از این دریا تا آن دریا گستردانده شده‌اند و جهان زیر سایه فرّ و شکوه تاج اوست.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19537

خداوند نام و خداوند گنج / خداوند شمشیر و خفتان و رنج

معنی: صاحب نام‌آوری و دارنده گنج‌های بی‌شمار، و خداوند شمشیر و زره و سختی‌های نبرد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19538

ز گیتی به کان اندرون زر نماند / که منشور جود ورا بر نخواند

معنی: در هیچ معدنی در جهان زر باقی نماند مگر آنکه فرمان بخشش او بر آن خوانده شده است.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19539

به بزم اندرون گنج پیدا کند / چو رزم آیدش رنج بینا کند

معنی: در مجلس بزم گنج‌های فراوان آشکار می‌سازد و چون نبرد پیش آید، بینای رنج و سختی‌های جنگ است.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19540

به بار آورد شاخ دین و خرد / گمانش به دانش خرد پرورد

معنی: شاخه‌سار دین و دانش به دست او به بار می‌نشیند و گمان و اندیشه‌اش خرد را پرورش می‌دهد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19541

به اندیشه از بی گزندان بود / همیشه پناهش به یزدان بود

معنی: با اندیشه نکو از آسیب در امان می‌ماند و همواره پناهگاه او خدای یگانه است.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19542

چو او مرز گیرد به شمشیر تیز / بر انگیزد اندر جهان رستخیز

معنی: چون با شمشیر تیز کشوری را فتح کند، در سراسر گیتی رستخیز و غوغایی برپا می‌سازد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19543

ز دشمن ستاند ببخشد به دوست / خداوند پیروزگر یار اوست

معنی: از دشمنان مال می‌ستاند و به دوستان می‌بخشد و پروردگار پیروزگر یار و یاور اوست.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19544

بدان تیغزن دست گوهرفشان / ز گیتی نجوید همی جز نشان

معنی: از دست گوھرافشان آن دلاور شمشیرزن، جهانیان جز نشان و یادگار نیک چیزی نمی‌جویند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19545

که در بزم دریاش خواند سپهر / به رزم اندرون شیر خورشید چهر

معنی: در مجلس بزم، چرخ گردون او را دریا می‌خواند و در میدان رزم، شیری با خصلت و چهره خورشید است.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19546

که چون او ندیدست شاهی به جنگ / نه در بخشش و کوشش و نام و ننگ

معنی: که پادشاهی چون او در نبرد، و در بخشش و کوشش و نام‌آوری و حفظ آبرو دیده نشده است.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19548

اگر مهر با کین برآمیزدی / ستاره ز خشمش بپرهیزدی

معنی: اگر مهر و خشم او با یکدیگر درآمیزند، حتی ستارگان آسمان نیز از بیم خشمش دوری می‌گزینند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19549

تنش زورمندست و چندان سپاه / که اندر میان باد را نیست راه

معنی: تن او نیرومند است و لشکریانش چنان بی‌شمارند که باد را نیز در میانشان راهی نیست.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19550

پس لشکرش هفتصد ژنده پیل / خدای جهان یارش و جبرییل

معنی: در پشت لشکراش هفتصد فیل جنگی عظیم در حرکتند و خدای جهان و جبرئیل امین یاور او می‌باشند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19551

همی باژ خواهد ز هر مهتری / ز هر نامداری و هر کشوری

معنی: او از هر بزرگ‌زاده و نامدار و هر کشوری باژ و خراج می‌طلبد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19552

اگر باژ ندهند کشور دهند / همان گنج و هم تخت و افسر دهند

معنی: اگر باژ نپردازند، ناچار باید سرزمین و همچنین گنج و تخت و تاج خویش را واگذار کنند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19553

که یارد گذشتن ز پیمان اوی / و گر سر کشیدن ز فرمان اوی

معنی: چه کسی جرأت دارد از عهد و پیمان او سرپیچی کند یا از فرمانش سر بکشد؟

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19554

که در بزم گیتی بدو روشن است / به رزم اندرون کوه در جوشن است

معنی: بزم گیتی به وجود او روشن و درخشنده است و در نبرد همچون کوهی است پوشیده در زره.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19555

ابوالقاسم آن شهریار دلیر / کجا گور بستاند از چنگ شیر

معنی: ابوالقاسم، آن پادشاه شجاعی که گورخر را از چنگال شیر شکارچی می‌رباید.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19556

جهاندار محمود کاندر نبرد / سر سرکشان اندر آرد به گرد

معنی: محمود، دارنده جهان که در میدان جنگ، سر گردن‌کشان و سرکشان را به خاک می‌آورد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19557

جهان تا جهان باشد او شاه باد / بلند اخترش افسر ماه باد

معنی: تا زمانی که جهان باقی است او پادشاه باد و اختر بلندش تاج سر ماه گردد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19558

که آرایش چرخ گردنده اوست / به بزم اندرون ابر بخشنده اوست

معنی: او مایه آراستگی چرخ گردون است و در مجلس بزم، مانند ابر باران‌زای بخشش و کرم.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19559

خرد هستش و نیکنامی و داد / جهان بی سر و افسر او مباد

معنی: دارای خرد و نیک‌نامی و دادگری است؛ جهان هرگز مباد که از سر و تاج پادشاهی او خالی گردد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19560

سپاه و دل و گنج و دستور هست / همان رزم و بزم و می و سور هست

معنی: دارای سپاه و دلیرمردی و گنج و وزیر فرزانه است و رزم و بزم و گسیل داشتن جشن‌ها همه در اختیار اوست.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19561

گشاده زبان و دل و پاک دست / پرستندهٔ شاه یزدان پرست

معنی: سخناور و پاک‌دل و جوانمرد، که خدمت‌گزار پادشاه خداترس است.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19566

ندیدم جهاندار بخشنده‌ای / به تخت کیان بر درخشنده‌ای

معنی: جهان‌داری چنین بخشنده و درخشان بر تخت کیانیان ندیدم.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19570

همی داشتم تا کی آید پدید / جوادی که جودش نخواهد کلید

معنی: همواره منتظر بودم تا جوانمردی پدیدار شود که بخشش بی‌دریغش نیازمند کلید نباشد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19571

نگهبان دین و نگهبان تاج / فروزندهٔ افسر و تخت عاج

معنی: نگهبان دین و پاسدار تاج، روشنی‌بخش تاج و تخت عاج شهریاری.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19572

به رزم دلیران توانا بود / به چون و چرا نیز دانا بود

معنی: در نبرد پهلوانان نیرومند است و در پاسخ به هر چون و چرایی داناداری داناست.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19573

فریدون بیدار دل زنده شد / زمان و زمین پیش او بنده شد

معنی: فریدون بیدارپیدا بار دیگر زنده شد و زمانه و زمین در برابر او بندگی و فرمان‌برداری یافتند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19578

بداد و به بخشش گرفت این جهان / سرش برتر آمد ز شاهنشهان

معنی: با داد و بخشش جهان را تسخیر کرد و سرش والاتر از همه شاهنشاهان گردید.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود بیت #19579

شهنشاه محمود گیرنده شهر / ز شادی به هر کس رسانیده بهر

معنی: شهنشاه محمود، فاتح شهرها، که از شادمانی خویش به هر کسی بهره‌ای رسانده است.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱ - به خواب دیدن فردوسی دقیقی را بیت #23542

بگویم به تأیید محمود شاه / بدان فر و آن خسروانی کلاه

معنی: این داستان را به فرخندگی و یاری سلطان محمود شاه، با آن فرّ ایزدی و تاج شهریاری‌اش می‌سرایم.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۱ - داستان هفتخوان اسفندیار بیت #25062

که شاه جهان جاودان زنده باد / بزرگان گیتی ورا بنده باد

معنی: که پادشاه جهان جاویدان زنده بماند و بزرگان و نامداران جهان گوش‌به‌فرمان و بنده او باشند.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۱ - داستان هفتخوان اسفندیار بیت #25063

به خورشید ماند همی دست شاه / چو اندر حمل برفرازد کلاه

معنی: دست پادشاه مانند خورشید است آنگاه که در برج حمل تاج خود را برمی‌افرازد.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۱ - داستان هفتخوان اسفندیار بیت #25075

کف شاه ابوالقاسم آن پادشا / چنین است با پاک و ناپارسا

معنی: دست بخشنده شاه ابوالقاسم محمود این‌گونه است که بر پاکان و ناپاکیان یکسان جود می‌افشاند.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۱ - داستان هفتخوان اسفندیار بیت #25078

دریغش نیاید ز بخشیدن ایچ / نه آرام گیرد به روز بسیچ

معنی: هرگز در بخشش دریغ نمی‌ورزد و در روز آماده‌سازی سپاه و رزم نیز آرام و قرار ندارد.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۱ - داستان هفتخوان اسفندیار بیت #25079

چو جنگ آیدش پیش جنگ آورد / سر شهریاران به چنگ آورد

معنی: چون نبرد پیش آید، خود پیشگام جنگ می‌شود و سر شهریاران سرکش را به چنگ می‌آورد.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۱ - داستان هفتخوان اسفندیار بیت #25080