سرگذشت و جایگاه در حماسه

جهان‌پهلوان نامدار ایران، فرزند زال و رودابه. او ستم‌ستیز و نگهبان ستون‌های تخت کیانی از کی‌قباد تا کی‌خسرو بود. رستم سرانجام به مکر برادرش شغاد در چاه کابل جان سپرد. پشوتن در این بخش یادآوری می‌کند که پادشاهی کیانیان مدیون شمشیر رستم بوده است.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

چو آید بدیدار ایشان نیاز / فرستم سبکشان سوی شاه باز

معنی: و چون نیاز دیدار برآورده شد، فوراً آنان را به سوی شاه باز خواهم فرستاد.

فریدون • بخش ۳ - خواسته‌های شاه یمن بیت #1176

ز درد دل اکنون یکی نامه من / نویسم فرستم بدان انجمن

معنی: اکنون من با دردی در دل نامه‌ای می‌نویسم و به سوی آن انجمن می‌فرستم.

فریدون • بخش ۷ - رای زدن فریدون با ایرج بیت #1381

منوچهر با قارن پیلتن / برون آمد از بیشهٔ نارون

معنی: منوچهر به همراه قارنِ پیلتن از بیشه نارون بیرون آمدند.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1713

که این شیر بازو گو پیلتن / چه مردست و شاه کدام انجمن

معنی: این پهلوان شیربازو و پیلتن کیست و شهریار کدام تبار و انجمن است؟

منوچهر • بخش ۷ - رفتن پنج ندیمهٔ رودابه به باغ سام و وصف کردن زیبایی رودابه سام را بیت #2374

نباید شدن شان سوی کاخ باز / بدان تا پیامی فرستم براز

معنی: نباید هنوز به کاخ بازگردند، تا پیامی رازآمیز برایشان بفرستم.

منوچهر • بخش ۷ - رفتن پنج ندیمهٔ رودابه به باغ سام و وصف کردن زیبایی رودابه سام را بیت #2402

یکی نامه فرمایم اکنون به شاه / فرستم به دست تو ای نیک‌خواه

معنی: اکنون دستور می‌دهم نامه‌ای برای شاه بنویسند و آن را به دست تو ای فرزند خیرخواه می‌سپارم.

منوچهر • بخش ۱۵ - رفتن زال نزد سام، شکایت از پدر و نوشتن نامهٔ شفاعت به شاه بیت #2938

به نیروی یزدان گیهان خدای / برانگیختم پیلتن را ز جای

معنی: به نیروی خداوند جهان‌آفرین، تن پیل‌گون خود را از جای برانگیختم.

منوچهر • بخش ۱۵ - رفتن زال نزد سام، شکایت از پدر و نوشتن نامهٔ شفاعت به شاه بیت #2982

کزین سرو سیمین بر ماه‌روی / یکی نره شیر آید و نامجوی

معنی: چرا که از این سرو سیمین‌بر و ماه‌روی، شیری نر و نامجوی به دنیا خواهد آمد.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3424

که خاک پی او ببوسد هژبر / نیارد گذشتن به سر برش ابر

معنی: که شیر ژیان خاک پای او را ببوسد و هیچ ابری جرئت نکند از بالای سر او بگذرد.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3425

از آواز او چرم جنگی پلنگ / شود چاک چاک و بخاید دو چنگ

معنی: از صدای غرشش چرم پلنگ جنگی چاک‌چاک شود و از ترس دو دست خود را بخاید.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3426

هران گرد کاواز کوپال اوی / ببیند بر و بازوی و یال اوی

معنی: هر پهلوانی که بانگ گرز و سینه و بازو و گردن او را ببیند،

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3427

ز آواز او اندر آید ز پای / دل مرد جنگی برآید ز جای

معنی: از صدای او از پا درآید و دل مرد جنگی از جای کنده شود.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3428

به جای خرد سام سنگی بود / به خشم اندرون شیر جنگی بود

معنی: در خردمندی چون سامِ سنگین‌وقار است و در خشم همچون شیر نبرد.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3429

به بالای سرو و به نیروی پیل / به آورد خشت افگند بر دو میل

معنی: با قد و قامت سرو و نیروی پیل، در میدان نبرد خشت را تا دو میل پرتاب کند.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3430

نیاید به گیتی ز راه زهش / به فرمان دادار نیکی دهش

معنی: به فرمان پروردگار نیکی‌بخش، او نمی‌تواند از راه طبیعی زایش به دنیا بیاید.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3431

وزو بچهٔ شیر بیرون کشد / همه پهلوی ماه در خون کشد

معنی: و از آنجا بچه‌شیر (رستم) را بیرون کشد و پهلوی آن ماهرو را آغشته به خون سازد.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3435

بِرَستم بگفتا غم آمد به سر / نهادند رُستَمَش نام پسر

معنی: رودابه گفت: «از غم و رنج رستم (رها شدم)»؛ از این رو نام آن پسر را رستم نهادند.

منوچهر • بخش ۲۶ - زادن رستم، نام‌گذاری او، فرستادن پیکرش نزد سام و رشد شگفت‌انگیز کودک بیت #3458

پس آن صورت رستم گرزدار / ببردند نزدیک سام سوار

معنی: آن‌گاه صورت و مجسمهٔ رستمِ گرزدار را به نزد سامِ سوار بردند.

منوچهر • بخش ۲۶ - زادن رستم، نام‌گذاری او، فرستادن پیکرش نزد سام و رشد شگفت‌انگیز کودک بیت #3466

پس آن پیکر رستم شیرخوار / ببردند نزدیک سام سوار

معنی: پس آن پیکرهٔ رستمِ شیرخوار را به نزد سامِ پهلوان آوردند.

منوچهر • بخش ۲۶ - زادن رستم، نام‌گذاری او، فرستادن پیکرش نزد سام و رشد شگفت‌انگیز کودک بیت #3471

به رستم همی داد ده دایه شیر / که نیروی مردست و سرمایه شیر

معنی: ده دایه به رستم شیر می‌دادند، چرا که او دارای نیروی یک مرد بالغ و اشتهای شیر بود.

منوچهر • بخش ۲۶ - زادن رستم، نام‌گذاری او، فرستادن پیکرش نزد سام و رشد شگفت‌انگیز کودک بیت #3490

چو رستم بپیمود بالای هشت / بسان یکی سرو آزاد گشت

معنی: چون قامت رستم به اندازهٔ هشت رش رسید، همانند سروی آزاد و سرافراز گردید.

منوچهر • بخش ۲۶ - زادن رستم، نام‌گذاری او، فرستادن پیکرش نزد سام و رشد شگفت‌انگیز کودک بیت #3493

چو آگاهی آمد به سام دلیر / که شد پور دستان همانند شیر

معنی: هنگامی که آگاهی به سام دلیر رسید که فرزند زال همچون شیری ژیان گشته است،

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3496

کس اندر جهان کودک نارسید / بدین شیر مردی و گردی ندید

معنی: در تمام جهان هیچ‌کس کودکی خردسال ندیده بود که بدین پایه از مردانگی و پهلوانی رسیده باشد.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3497

بجنبید مرسام را دل ز جای / به دیدار آن کودک آمدش رای

معنی: دل سام از شوق بپرید و تصمیم گرفت که برای دیدن آن کودک شگفت‌انگیز رهسپار شود.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3498

چو مهرش سوی پور دستان کشید / سپه را سوی زاولستان کشید

معنی: چون مهر فرزند زال در دلش زبانه کشید، سپاهیان خویش را به سوی زابلستان راند.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3500

نشست از بر تخت زر پور زال / ابا بازوی شیر و با کتف و یال

معنی: فرزند زال با بازوان شیرآسا و بازو و یالی پرشکوه بر آن تخت زرین نشست.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3507

به سر برش تاج و کمر بر میان / سپر پیش و در دست گرز گران

معنی: تاجی بر سر و کمربندی بر میان داشت، سپری در پیش رو و گرزی گران در دست گرفته بود.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3508

چو گل چهرهٔ سام یل بشکفید / چو بر پیل بر بچهٔ شیر دید

معنی: چون سام دلیر آن بچه شیر را بر بالای فیل دید، چهره‌اش مانند گل بپژمرد و بشکفت.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3512

چنان همش بر پیل پیش آورید / نگه کرد و با تاج و تختش بدید

معنی: رستم را با همان فیل نزدیک آوردند و سام با شگفتی به او و تاج و تختش نگریست.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3513

یکی آفرین کرد سام دلیر / که تهما هژبرا بزی شاد دیر

معنی: سام دلیر او را آفرین گفت که: «ای شیر نیرومند، سالیان دراز شادمان و زنده بمانی!»

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3514

ببوسید رستمش تخت ای شگفت / نیا را یکی نو ستایش گرفت

معنی: شگفتا که رستم تخت نیای خود را ببوسید و با ستایشی نو شروع به سخن گفتن کرد.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3515

که ای پهلوان جهان شاد باش / ز شاخ توام من تو بنیاد باش

معنی: گفت: «ای پهلوان جهان شادمان باش! من شاخه‌ای از درخت تو هستم و تو ریشه و بنیاد من هستی.»

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3516

یکی بنده‌ام نامور سام را / نشایم خور و خواب و آرام را

معنی: «من بنده‌ای برای سام نامدار هستم و خوراک و خواب و آسایش سزاوار من نیست.»

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3517

همی پشت زین خواهم و درع و خود / همی تیر ناوک فرستم درود

معنی: «من تنها زین اسب، زره و کلاه‌خود می‌خواهم و بر تیر و ناوک درود می‌فرستم.»

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3518

به چهر تو ماند همی چهره‌ام / چو آن تو باشد مگر زهره‌ام

معنی: «چهره من شبیه چهره توست؛ امیدوارم زهره و جرات من نیز مانند تو باشد.»

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3519

وزان پس فرود آمد از پیل مست / سپهدار بگرفت دستش بدست

معنی: سپس رستم از فیل مست فرود آمد و سام سپهدار دست او را در دست خویش گرفت.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3520

همی بر سر و چشم او داد بوس / فروماند پیلان و آوای کوس

معنی: سام سر و چشم او را غرق در بوسه کرد و بانگ کوس و غریو فیلان خاموش شد.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3521

به یک گوشهٔ تخت، دستان نشست / دگر گوشه رستمش گرزی به دست

معنی: در یک گوشه تخت زال نشست و در گوشه دیگر رستم گرزی در دست گرفته بود.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3526

ز رستم همی در شگفتی بماند / برو هر زمان نام یزدان بخواند

معنی: سام از قدرت و چهره رستم در شگفت مانده بود و هر دم نام یزدان را بر او می‌خواند.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3528

بدان بازوی و یال و آن پشت و شاخ / میان چون قلم، سینه و بَر فراخ

معنی: از آن بازو و یال و سینه و قامت شگفت‌زده بود؛ میانی چون قلم باریک و سینه‌ای پهن و فراخ.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3529