سرگذشت و جایگاه در حماسه

مرداس، پادشاه گران‌قدر، نجیب و یزدان‌پرست تازیان در دشت سواران نیزه‌گذار بود. او به دادگری، پارسایی و بخشندگی بی‌همتایش شهره بود و هزاران هزار چارپای شیرده داشت که خواسته و شیر آن‌ها را سخاوتمندانه در اختیار نیازمندان می‌گذاشت. مرداس پدری بس مهربان بود که با وجود رنج فراوان، فرزندش ضحاک را با ناز و نعمت پروراند. او پیش از سپیده‌دم برای طهارت و نیایش پروردگار به بوستان سرایش می‌رفت. ابلیس با وسوسه کردن ضحاک، چاهی عمیق و سرپوشیده بر سر راه مرداس کند؛ مرداس در تاریکی پگاه در چاه افتاد و مظلومانه جان سپرد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (17)

که مرداس نام گرانمایه بود / به داد و دهش برترین پایه بود

معنی: نام آن بزرگوار مرداس بود و در دادگری و بخشندگی به بالاترین مقام رسیده بود.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #458

مر او را ز دوشیدنی چارپای / ز هر یک هزار آمدندی به جای

معنی: از هر گونه چارپای شیرده، هزاران هزار در فرمان او بودند.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #459

بز و میش بد شیرور همچنین / به دوشیزگان داده بد پاکدین

معنی: بزها و گوسفندان پرشیر نیز بسیار بودند که آن پادشاه پاک‌دین کار دوشیدنشان را به دختران محول کرده بود.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #461

پسر بد مر این پاکدل را یکی / کش از مهر بهره نبود اندکی

معنی: این مرد پاک‌نهاد را پسری بود که از مهر و محبت هیچ بهره‌ای نبرده بود.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #463

چه باید پدر کش پسر چون تو بود / یکی پندت از من بباید شنود

معنی: «با داشتن پسری چون تو، چه نیازی به وجود پدر است؟ اکنون پندی از من بشنو.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #475

زمانه برین خواجهٔ سالخورد / همی دیر ماند تو اندر نورد

معنی: «روزگار بر این پیرمرد سالخورده درنگ می‌کند و عمر او به درازا کشیده، در حالی که تو پس افتاده‌ای.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #476

چو ضحاک بشنید اندیشه کرد / ز خون پدر شد دلش پر ز درد

معنی: چون ضحاک این بشنید به اندیشه فرو رفت و دلش از یاد اندیشه انداختن خون پدر پر از درد شد.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #479

بماند به گردنت سوگند و بند / شوی خوار و ماند پدرت ارجمند

معنی: «گناه شکستن سوگند بر گردنت خواهد ماند؛ تو خوار و بی‌مقدار می‌شوی و پدرت همچنان ارجمند می‌ماند.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #482

مر آن پادشا را در اندر سرای / یکی بوستان بود بس دلگشای

معنی: آن پادشاه دادگر را در سرای خویش بوستانی بسیار دلگشا و باصفا بود.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #486

گرانمایه شبگیر برخاستی / ز بهر پرستش بیاراستی

معنی: آن مرد گرانمایه در پگاه پیش از سپیده برمی‌خاست و خویش را برای نیایش پروردگار آماده می‌ساخت.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #487

سر و تن بشستی نهفته به باغ / پرستنده با او ببردی چراغ

معنی: در نهانگاه باغ سر و تن می‌شست و خدمتکاری چراغ به دست پیشاپیش او می‌رفت.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #488

سر تازیان مهتر نامجوی / شب آمد سوی باغ بنهاد روی

معنی: با حلول تاریکی شب، آن سرور نامدار تازیان رو به سوی باغ نهاد.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #491

به چاه اندر افتاد و بشکست پست / شد آن نیک‌دل مرد یزدان‌پرست

معنی: در چاه افتاد و خرد و شکسته شد؛ و بدین گونه آن مرد نیک‌دل و یزدان‌پرست از دنیا رفت.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #492

به هر نیک و بد شاه آزاد مرد / به فرزند بر نازده باد سرد

معنی: در هر نیکی و بدی، آن شاه آزادمنش هرگز نگذاشته بود باد سردی بر فرزندش بوزد.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #493

همی پروریدش به ناز و به رنج / بدو بود شاد و بدو داد گنج

معنی: او را با رنج و ناز فراوان پرورده بود، به وجود او شادمان بود و گنج‌های خویش را به او بخشیده بود.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #494

به خون پدر گشت همداستان / ز دانا شنیدم من این داستان

معنی: و با ریختن خون پدر هم‌داستان شد؛ چنان‌که این داستان را از دانایان شنیده‌ام:

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #496

فرومایه ضحاک بیدادگر / بدین چاره بگرفت جای پدر

معنی: بدین سان، ضحاک فرومایه و بیدادگر با این حیله و چاره بر جایگاه پدر نشست.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #499