سرگذشت و جایگاه در حماسه

قارن کاویان، از سپهسالاران نامدار و کهن‌سال ایران و دارنده تبار کاوه آهنگر. در نبرد بزرگ کی‌خسرو با افراسیاب، او از قلب سپاه ایران چون کوهی استوار بر جهن تورانی تاخت و او را در هم شکست و پیروزی درخشانی برای لشکریان ایران به ارمغان آورد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

بفرمود تا قارن رزم جوی / ز پهلو به دشت اندر آورد روی

معنی: فریدون فرمان داد تا قارن رزم‌جو از دامنه کوه رو به سوی دشت نبرد آورد.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1698

سپهدار چون قارن کینه‌دار / سواران جنگی چو سیصدهزار

معنی: با سپهداری چون قارن کینه‌توز، سیصد هزار سوار جنگی و دلاور به راه افتادند.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1709

منوچهر با قارن پیلتن / برون آمد از بیشهٔ نارون

معنی: منوچهر به همراه قارنِ پیلتن از بیشه نارون بیرون آمدند.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1713

سپه کش چو قارن مبارز چو سام / سپه برکشیده حسام از نیام

معنی: با سپهسالاری چون قارن و دلاوری چون سام، سپاهیان شمشیرها را از نیام برکشیده بودند.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1718

به پیش سپه قارن رزم زن / ابا رای زن سرو شاه یمن

معنی: پیشاپیش سپاه، قارن رزم‌آور همراه با سرو، شاه خردمند و رای‌زن یمن ایستاده بود.

فریدون • بخش ۱۵ - پیمان بستن سپاه ایران بیت #1744

سران سپه مهتران دلیر / کشیدند صف پیش سالار شیر

معنی: سرکرده‌های سپاه و دلاوران بزرگ، پیش روی آن سپهسالار شیردل صف کشیدند.

فریدون • بخش ۱۵ - پیمان بستن سپاه ایران بیت #1755

سپه را سراسر به قارن سپرد / کمین‌گاه بگزید سالار گرد

معنی: او کل سپاه را به قارن سپرد و خود که سالاری پهلوان بود، کمین‌گاهی را برگزید.

فریدون • بخش ۱۷ - شبیخون بر سپاه منوچهر و کشته شدن تور بیت #1782

هم این یک سخن قارن اندیشه کرد / که برگاشتش سلم روی از نبرد

معنی: همین اندیشه به فکر قارن نیز رسید، درست در همان دم که سلم روی از نبرد برتافت.

فریدون • بخش ۱۹ - ادامهٔ جنگ سپاه ایران بیت #1825

سپه را به شیروی بسپرد و گفت / که من خویشتن را بخواهم نهفت

معنی: قارن سپاه را به شیروی سپرد و گفت: من خویشتن را پنهان می‌سازم.

فریدون • بخش ۱۹ - ادامهٔ جنگ سپاه ایران بیت #1837

سپه را به نزدیک دریا بماند / به شیروی شیراوژن و خود براند

معنی: قارن سپاه را نزدیکی دریا پیش شیروی شیرگیر بگذاشت و خود به پیش راند.

فریدون • بخش ۱۹ - ادامهٔ جنگ سپاه ایران بیت #1841

بیامد چو نزدیکی دژ رسید / سخن گفت و دژدار مهرش بدید

معنی: چون قارن به نزدیکی دژ رسید، سخن گفت و دژبان مهر انگشتری را دید.

فریدون • بخش ۱۹ - ادامهٔ جنگ سپاه ایران بیت #1842

چو دژدار و چون قارن رزمجوی / یکایک به روی اندر آورده روی

معنی: این‌چنین دژدار و قارن رزمجو روبروی یکدیگر قرار گرفتند؛

فریدون • بخش ۱۹ - ادامهٔ جنگ سپاه ایران بیت #1852

چو شب روز شد قارن رزمخواه / درفشی برافراخت چون گرد ماه

معنی: چون شب جای خود را به روز داد، قارن رزم‌خواه درفشی چون ماه گرد برافراشت.

فریدون • بخش ۱۹ - ادامهٔ جنگ سپاه ایران بیت #1856

به یک دست قارن به یک دست شیر / به سر گرز و تیغ آتش و آب زیر

معنی: یک سو قارن و سوی دیگر شیروی، گرز و تیغ بر سر دشمنان فرود می‌آوردند و آتش و خون برپا کردند.

فریدون • بخش ۱۹ - ادامهٔ جنگ سپاه ایران بیت #1860

به یک دست قارن به یک دست سام / نشستند روشن‌دل و شادکام

معنی: قارن در یک سو و سام در سوی دیگر نشستند، هر دو روشن‌دل و کامروا.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2122

چو گرشاسپ و چون قارن رزم زن / جز این نامداران آن انجمن

معنی: همچنین گرشاسپ و قارن رزم‌آور و دیگر نامداران آن انجمن در ایران حضور دارند.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3687

بکوشید با قارن رزم زن / دگر گرد گرشاسپ زان انجمن

معنی: تمام تلاش خود را به کار بندید تا با قارنِ جنگجو و گرشاسپِ پهلوان، آن دو دلاورِ برجستهٔ مجلس ایرانیان، پیکار کنید.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3702

به راه دهستان نهادند روی / سپهدارشان قارن رزم‌جوی

معنی: ایرانیان راه دهستان را در پیش گرفتند و سالار و فرمانده‌شان قارن رزم‌جو بود.

پادشاهی نوذر • بخش ۳ - حملهٔ افراسیاب به ایران پس از مرگ سام و رویارویی سپاهیان در دهستان بیت #3711

بشد بارمان تا به دشت نبرد / سوی قارن کاوه آواز کرد

معنی: بارمان به میدان نبرد تاخت و بانگ بر قارن فرزند کاوه برآورد.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3750

نگه کرد قارن به مردان مرد / ازان انجمن تا که جوید نبرد

معنی: قارن به دلیران و پهلوانان سپاه نگاه کرد تا ببیند چه کسی داوطلب کارزار می‌شود.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3752

دژم گشت سالار بسیار هوش / ز گفت برادر برآمد به جوش

معنی: قارنِ خردمند غمگین شد و از سخن برادرش قباد به جوش و خروش آمد.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3754

دل قارن آزرده گشت از قباد / میان دلیران زبان برگشاد

معنی: دل قارن از قباد آزرده شد و در میان دلیران زبان به سخن گشود.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3757

نگه کن که با قارن رزم زن! / چه گوید قباد اندران انجمن:

معنی: ببین که قباد در آن انجمن به قارنِ رزم‌آور چه پاسخ می‌دهد:

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3762

چو او کشته شد قارن رزمجوی / سپه را بیاورد و بنهاد روی

معنی: چون قباد کشته شد، قارنِ رزم‌جو سپاه را پیش آورد و رو به سوی دشمن نهاد.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3785

به هر سو که قارن برافگند اسپ / همی تافت آهن چو آذرگشسپ

معنی: قارن به هر سو که اسب می‌تاخت، آهنِ سلاح و زره‌اش همچون آتشِ آذرگشسپ می‌درخشید.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3790

ز قارن چو افراسیاب آن بدید / بزد اسپ و لشکر سوی او کشید

معنی: چون افراسیاب دلاوری‌های قارن را دید، اسب تاخت و سپاهش را به سوی او کشید.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3792

چو شب تیره شد قارن رزمخواه / بیاورد سوی دهستان سپاه

معنی: چون شب تاریک شد، قارنِ جنگجو سپاه خویش را به سوی دهستان بازگرداند.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3794

ورا دید نوذر فروریخت آب / ازان مژهٔ سیرنادیده خواب

معنی: نوذر با دیدن قارن، اشک از پلک‌های خواب‌نقالیده‌اش فرو ریخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3796

چنین گفت قارن که تا زاده‌ام / تن پرهنر مرگ را داده‌ام

معنی: قارن گفت: از روزی که به دنیا آمده‌ام، تنِ هنرور خود را برای مرگ آماده کرده‌ام.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3800

به هر سو که قارن شدی رزمخواه / فرو ریختی خون ز گرد سیاه

معنی: به هر سو که قارن رزم‌خواه می‌تاخت، از میان گرد سیاه جنگ، خون روان می‌شد.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3818

بیاراست قارن به قلب اندرون / که با شاه باشد سپه را ستون

معنی: قارن مرکز سپاه را آراست تا تکیه‌گاه و ستون شاه در جنگ باشد.

پادشاهی نوذر • بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس بیت #3857

چو قارن شنود آنکه افراسیاب / گسی کرد لشکر به هنگام خواب

معنی: چون قارن شنید که افراسیاب در هنگام خواب و تاریکی سپاهی را روانه کرده است،

پادشاهی نوذر • بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس بیت #3872

شد از رشک جوشان و دل کرد تنگ / بر نوذر آمد بسان پلنگ

معنی: از غیرت به جوش آمد و دلتنگ شد و مانند پلنگی خشمگین نزد نوذر آمد،

پادشاهی نوذر • بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس بیت #3873

پس آنگه سوی خان قارن شدند / همه دیده چون ابر بهمن شدند

معنی: پس از آن به خیمه قارن رفتند، در حالی که دیدگانشان چون ابر بهمن اشکبار بود.

پادشاهی نوذر • بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس بیت #3885

چو شیدوش و کشواد و قارن بهم / زدند اندرین رای بر بیش و کم

معنی: چون شیدوش و کشواد و قارن با هم هم‌داستان شدند، بر این رای نیک و بد را سنجیدند.

پادشاهی نوذر • بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس بیت #3890

کزو قارن رزم‌زن خسته بود / به خون برادر کمربسته بود

معنی: قارن رزم‌آور که از دست بارمان دلی پردرد داشت، برای گرفتن انتقام خون برادرش (قباد) کمر به همت بست.

پادشاهی نوذر • بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس بیت #3894

چو بشنید نوذر که قارن برفت / دمان از پسش روی بنهاد و تفت

معنی: چون نوذر شنید که قارن رفته است، شتابان و خشمگین در پی او راه افتاد.

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3899

بجویید تا قارن رزم زن / رهایی نیابد ازین انجمن

معنی: جستجو کنند تا قارنِ جنگجو نتواند از میان این جمع بگریزد و رهایی یابد.

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3915

چو بشنید کاو پیش ازان رفته بود / ز کار شبستان برآشفته بود

معنی: چون افراسیاب شنید که قارن پیش از آن به خاطر نگرانی از شبستان رفته است،

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3916

که قارن رها یافت از وی به جان / بران درد پیچید و شد بدگمان

معنی: از اینکه قارن توانسته بود جان سالم به در برد، از درد بر خود می‌پیچید و بدگمان شده بود.

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3918