🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره اساطیری (پیشدادیان)

پادشاهی نوذر

❖
30 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۳ - حملهٔ افراسیاب به ایران پس از مرگ سام و رویارویی سپاهیان در دهستان
چون بهار چهره زمین را به دیبای پرنیان بیاراست، گردان و دلاوران توران به کین‌خواهی کمر بستند. انبوهی از جنگاوران ترکان، چینیان و گرزداران خاورزمین فراهم آمدند؛ سپاهی چنان کران‌ناپدید که کرانه و میانه آن پدیدار نبود، در حالی که درختِ بختِ نوذر، شهریار نوپا و کم‌تجربه ایران، رو به پژمردگی نهاده بود.

چون غلغله سپاه توران به کنار رود جیحون رسید، آگاهی آن به نوذر شهریار رسید. به فرمان شاه، گردان ایران از کاخ‌های خویش برآمدند و رو به هامون نهادند. قارن کینه‌خواه و رزم‌جوی، سپهسالاری پیشتاز را بر عهده گرفت و رو به سوی دهستان نهاد و شاهنشاه نوذر با انبوه گردان پسِ پشت او روان گردید. چون گرد نبرد از قدم‌های سپاه ایران در دهستان برآمد، خورشید در خاستگاه خویش ناپدید گشت. سراپرده شاهنشاهی نوذر در دشت و پیش حصار دهستان برپا گردید.

از سوی دیگر، افراسیابِ کینه‌توز درنگ را جایز ندید؛ او نخست دو تن از سالاران گزیده خویش—شماساس و خزروانِ گرد—را فرخواند و سی هزار سوار جنگ‌آزموده به ایشان سپرد تا از راه نیمروز رو به سوی زابلستان نهند و تبار دستان را غافلگیر سازند؛ چه آگاهی یافته بود که سام نریمان دیده از جهان فرو بسته و زالِ زر سوگوار و سرگرم ساختن دخمه برای پدر خویش است. افراسیاب از افتادنِ بختِ ایران به خواب، شادمانی‌ها کرد و خرامان پیش دهستان رسید و سراپرده خویش را درست در برابر سپاه ایران برکشید. لشکر او چهارصد هزار سوار رزم‌آور بود؛ چنان‌که از گرد سم اسبانشان ریگ و شخ بیابان همانند مور و ملخ به جوش آمد. در برابر او، نوذر شهریار تنها صد و چهل هزار سوار در اختیار داشت.

افراسیاب چون نابرابری دو سپاه را بدید، در دل شادی کرد و شب‌هنگام نامه‌برِ تکاوری را فراخواند تا مژده پیروزی نزد پشنگ برَد. او در نامه نوشت که روزگار کامرانی به چنگ آمده است؛ چه، سام نریمان درگذشته و زال نیز گرفتار عزای اوست و توان نبرد ندارد. او یادآور شد که تنها بیمش از سام بود و اکنون که ایران از حضور آن پیل‌پیکر تهی گشته، زمان ستاندن کین و فرو کوفتن لشکر نوذر فرا رسیده است. افراسیاب تأکید کرد که شماساس را به زابلستان فرستاده و بایسته است که پیش از بیداریِ دشمن، کار را یکسره سازند. پس نامه‌برِ پرسرعت، نامه افراسیاب را گرفت و چون مرغ تیزپر رو به سوی دربار پشنگ نهاد.
#1
چو دشت از گیا گشت چون پرنیان
✦
ببستند گردان توران میان
#2
سپاهی بیامد ز ترکان و چین
✦
هم از گرزداران خاور زمین
#3
که آن را میان و کرانه نبود
✦
همان بخت نوذر جوانه نبود
#4
چو لشکر به نزدیک جیحون رسید
✦
خبر نزد پور فریدون رسید
#5
سپاه جهاندار بیرون شدند
✦
ز کاخ همایون به هامون شدند
#6
به راه دهستان نهادند روی
✦
سپهدارشان قارن رزم‌جوی
#7
شهنشاه نوذر پس پشت اوی
✦
جهانی سراسر پر از گفت و گوی
#8
چو لشکر به پیش دهستان رسید
✦
تو گفتی که خورشید شد ناپدید
#9
سراپردهٔ نوذر شهریار
✦
کشیدند بر دشت پیش حصار
#10
خود اندر دهستان نیاراست جنگ
✦
برین بر نیامد زمانی درنگ
#11
که افراسیاب اندر ایران زمین
✦
دو سالار کرد از بزرگان گزین
#12
شماساس و دیگر خزروان گرد
✦
ز لشکر سواران بدیشان سپرد
#13
ز جنگ آوران مرد چون سی هزار
✦
برفتند شایستهٔ کارزار
#14
سوی زابلستان نهادند روی
✦
ز کینه به دستان نهادند روی
#15
خبر شد که سام نریمان بمرد
✦
همی دخمه سازد ورا زال گرد
#16
ازان سخت شادان شد افراسیاب
✦
بدید آنکه بخت اندر آمد به خواب
#17
بیامد چو پیش دهستان رسید
✦
برابر سراپرده‌ای برکشید
#18
سپه را که دانست کردن شمار!
✦
برو چارصد بار بشمر هزار
#19
بجوشید گفتی همه ریگ و شخ
✦
بیابان سراسر چو مور و ملخ
#20
ابا شاه نوذر صد و چل هزار
✦
همانا که بودند جنگی سوار
#21
به لشکر نگه کرد افراسیاب
✦
هیونی برافگند هنگام خواب
#22
یکی نامه بنوشت سوی پشنگ
✦
که جستیم نیکی و آمد به چنگ
#23
همه لشکر نوذر ار بشکریم
✦
شکارند و در زیر پی بسپریم
#24
دگر سام رفت از در شهریار
✦
همانا نیاید بدین کارزار
#25
ستودان همی سازدش زال زر
✦
ندارد همی جنگ را پای و پر
#26
مرا بیم ازو بُد به ایران زمین
✦
چو او شد، ز ایران بجوییم کین!
#27
همانا شماساس در نیمروز
✦
نشستست با تاج گیتی فروز
#28
به هنگام هر کار جستن نکوست
✦
زدن رای با مرد هشیار و دوست
#29
چو کاهل شود مرد هنگام کار
✦
ازان پس نیابد چنان روزگار
#30
هیون تکاور برآورد پر
✦
بشد نزد سالار خورشید فر

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: