سرگذشت و جایگاه در حماسه

فرزند میانی فریدون و نیای تورانیان. گشتاسپ‌شاه او را دارای نژادی جادویی می‌خواند و تقابل بنیادین ایران و توران را ریشه گرفته از تفاوت نژاد ایرج و تور می‌داند.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

به ایران و توران ورا بنده‌اند / به رای و به فرمان او زنده‌اند

معنی: در ایران و توران همگان بندهٔ اویند و به تدبیر و فرمانِ او زندگی می‌کنند.

آغاز کتاب • بخش ۱۲ - ستایش سلطان محمود بیت #197

مر او را یکی پاک دستور بود / که رایش ز کردار بد دور بود

معنی: طهمورث وزیری پاک‌نهاد داشت که تدبیر و اندیشه‌اش از هرگونه کار بدی به دور بود.

طهمورث • تَهمورِث(تَخمورِپ، تَخمه اورپه) بیت #355

کلید خورش خانهٔ پادشا / بدو داد دستور فرمانروا

معنی: دستور و وزیر شاه کلید مطبخ سلطنتی را به ابلیس سپرد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #510

دگر تور را داد توران زمین / ورا کرد سالار ترکان و چین

معنی: سپس سرزمین توران را به تور بخشید و او را سالار ترکان و دیار چین ساخت.

فریدون • بخش ۵ - بخشیدن روم سلم را و تور توران را و ایرج ایران را بیت #1226

یکی لشکری نامزد کرد شاه / کشید آنگهی تور لشکر به راه

معنی: فریدون‌شاه سپاهی گران به نام او کرد و تور لشکر خویش را به راه انداخت.

فریدون • بخش ۵ - بخشیدن روم سلم را و تور توران را و ایرج ایران را بیت #1227

بیامد به تخت کئی برنشست / کمر بر میان بست و بگشاد دست

معنی: او وارد شد و بر تخت شاهی نشست، کمر خدمت بر میان بست و دست به بخشش و کرم گشود.

فریدون • بخش ۵ - بخشیدن روم سلم را و تور توران را و ایرج ایران را بیت #1228

بزرگان برو گوهر افشاندند / همی پاک توران شهش خواندند

معنی: بزرگان بر سر او گوهر افشاندند و او را پادشاه پاک‌نهاد توران خواندند.

فریدون • بخش ۵ - بخشیدن روم سلم را و تور توران را و ایرج ایران را بیت #1229

نشستند هر سه به آرام و شاد / چنان مرزبانان فرخ نژاد

معنی: هر سه برادر با آسودگی و شادمانی بر تخت خویش نشستند؛ فرمانروایانی فرخنده‌نژاد و والا.

فریدون • بخش ۵ - بخشیدن روم سلم را و تور توران را و ایرج ایران را بیت #1233

به دل پر ز کین شد به رخ پر ز چین / فرسته فرستاد زی شاه چین

معنی: با دلی پر از کینه و چهره‌ای درهم‌کشیده، فرستاده‌ای به سوی پادشاه چین روانه ساخت.

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1241

سپارد ترا مرز ترکان و چین / که از تو سپهدار ایران زمین

معنی: مرز توران و چین را به تو سپرد و شهریار ایران را بر تو سرور و فرمانروا ساخت.

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1251

هیون فرستاده بگزارد پای / بیامد به نزدیک توران خدای

معنی: فرستادهٔ تندرو مرکب خویش را تاخت و به نزد پادشاه توران رسید.

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1253

به خوبی شنیده همه یاد کرد / سر تور بی‌مغز پرباد کرد

معنی: آنچه شنیده بود به خوبی بازگو کرد و سر بی‌مغز و کوته‌فکر تور را پر از باد غرور و خشم ساخت.

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1254

چو این راز بشنید تور دلیر / برآشفت ناگاه برسان شیر

معنی: چو تور دلیر این راز را شنید، ناگهان چون شیری ژیان برآشفت و خشمگین شد.

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1255

برفت این برادر ز روم آن ز چین / به زهر اندر آمیخته انگبین

معنی: یکی برادر از روم و دیگری از چین حرکت کردند، در حالی که شهد برادری را با زهر کینه آمیخته بودند.

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1265

ورا گفت کان دو پسر جنگجوی / ز خاور سوی ما نهادند روی

معنی: به او گفت که آن دو برادر نبردخواه، از خاور و روم روی به سوی ما آورده‌اند.

فریدون • بخش ۷ - رای زدن فریدون با ایرج بیت #1347

چو دستور باشد مرا شهریار / به بد نگذرانم بد روزگار

معنی: اگر شهریار مرا فرمان دهد و اجازه فرماید، این روزگار بد را به رنج و بدی نخواهم گذراند.

فریدون • بخش ۷ - رای زدن فریدون با ایرج بیت #1366

یکی نامه بنوشت شاه زمین / به خاور خدای و به سالار چین

معنی: پادشاه جهان نامه‌ای نوشت خطاب به فرمانروای مغرب (سلم) و سالار کشور چین (تور).

فریدون • بخش ۸ - نامهٔ فریدون به سلم و تور بیت #1383

چو تنگ اندر آمد به نزدیکشان / نبود آگه از رای تاریکشان

معنی: هنگامی که ایرج به آنان نزدیک شد، از قصد و نیت تیره و شوم برادرانش آگاهی نداشت.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1402

پذیره شدندش به آیین خویش / سپه سربسر باز بردند پیش

معنی: برادران بر اساس آیین خود به استقبال او آمدند و همه سپاه را به پیش فرستادند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1403

چو دیدند روی برادر به مهر / یکی تازه‌تر برگشادند چهر

معنی: وقتی چهره پرمهر برادر را دیدند، ظاهراً روی گشاده و شادمانی نشان دادند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1404

دو پرخاشجوی با یکی نیک خوی / گرفتند پرسش نه بر آرزوی

معنی: آن دو برادر جنگجو و کینه‌توز با برادر خوش‌خوی خود احوالپرسی کردند، اما نه از روی صمیمیت و خواست دل.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1405

دو دل پر ز کینه یکی دل به جای / برفتند هر سه به پرده سرای

معنی: دو دل لبریز از کینه و یک دل آرام و بی‌کینه، هر سه به سوی خیمه و سراپرده رفتند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1406

سراپرده پرداخت از انجمن / خود و تور بنشست با رای زن

معنی: سراپرده را از خلوتیان و دیگران خالی کرد و خودش با تور و مشاوران نشست.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1413

سخن شد پژوهنده از هردری / ز شاهی و از تاج هر کشوری

معنی: سخن از هر دری به میان آمد و درباره پادشاهی و تاج‌وتخت هر کشور به گفتگو پرداختند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1414

به تور از میان سخن سلم گفت / که یک یک سپاه از چه گشتند جفت

معنی: در میان گفتگو، سلم به تور گفت: آیا دیدی چرا سپاهیان گروه گروه با هم نجوامی‌کردند؟

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1415

سپاه دو شاه از پذیره شدن / دگر بود و دیگر به بازآمدن

معنی: رفتار سپاهیانِ دو شاه هنگام پیشواز یک‌گونه بود و هنگام بازگشت گونه‌ای دیگر!

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1417

اگر بیخ او نگسلانی ز جای / ز تخت بلندت کشد زیر پای

معنی: اگر ریشه او را از زمین برنکنی، تو را از تخت بلندت به زیر خواهد کشید.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1421

برین گونه از جای برخاستند / همه شب همی چاره آراستند

معنی: این‌چنین از جای برخاستند و تمام شب را به چاره‌جویی و نیرنگ گذراندند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1422

دو بیهوده را دل بدان کار گرم / که دیده بشویند هر دو ز شرم

معنی: آن دو برادر بیهوده‌کار دل بر آن کار پلید گرم کرده بودند و آزرم را از چشمان خود شسته بودند.

فریدون • بخش ۱۰ - کشته شدن ایرج بیت #1424

بدو گفت تور ار تو از ما کهی / چرا برنهادی کلاه مهی؟

معنی: تور به او گفت: اگر تو از ما خردتری، چرا کلاه و تاج مهتری بر سر نهادی؟

فریدون • بخش ۱۰ - کشته شدن ایرج بیت #1428

چو از تور بشنید ایرج سخن / یکی پاک‌تر پاسخ افگند بن

معنی: چون ایرج این سخنان را از تور شنید، پاسخی بس پاک و آشتی‌جویانه داد.

فریدون • بخش ۱۰ - کشته شدن ایرج بیت #1433

چو بشنید تور از برادر چنین / به ابرو ز خشم اندر آورد چین

معنی: چون تور از برادرش این سخنان را شنید، از فرط خشم ابروانش را در هم کشید.

فریدون • بخش ۱۰ - کشته شدن ایرج بیت #1443

سخن را چو بشنید پاسخ نداد / همان گفتن آمد همان سرد باد

معنی: تور چون سخنان او را شنید پاسخی نداد؛ آن سخنان التماس‌آمیز چون بادی سرد بر او بی‌اثر بود.

فریدون • بخش ۱۰ - کشته شدن ایرج بیت #1454

برفتند باز آن دو بیداد شوم / یکی سوی ترک و یکی سوی روم

معنی: آن دو برادر ستمگر و شوم بازگشتند؛ یکی به سوی توران رفت و دیگری به سوی روم.

فریدون • بخش ۱۰ - کشته شدن ایرج بیت #1465

به سلم و به تور آمد این آگهی / که شد روشن آن تخت شاهنشهی

معنی: خبر به سلم و تور رسید که تخت پادشاهی با حضور منوچهر روشن و درخشان شده است.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1556

دل هر دو بیدادگر پر نهیب / که اختر همی رفت سوی نشیب

معنی: دل آن دو ستمگر پر از بیم گشت، زیرا ستارهٔ اقبالشان رو به افول می‌رفت.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1557

نشستند هر دو به اندیشگان / شده تیره روز جفاپیشگان

معنی: هر دو اندوهگین به چاره‌جویی نشستند و روزگار بر آن جفاپیشگان تیره و تار شد.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1558

که با سلم و با تور گردان سپهر / نه بس دیر چین اندر آرد بچهر

معنی: که چرخ گردان به زودی بر چهرهٔ سلم و تور چینِ غم و تباهی خواهد افکند.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1635

بزرگان کدامند و دستور کیست / چه مایستشان گنج و گنجور کیست

معنی: پرسیدند که بزرگان و وزیر او کیستند، اندازهٔ گنجینه‌اش چقدر است و گنج‌دارش کیست.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1646

چو شاه یمن سرو دستورشان / چو پیروز گرشاسپ گنجورشان

معنی: سرو شاه یمن وزیر آنان بود و گرشاسپ پیروزمند، خزانه‌دار و گنج‌ور ایشان.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1663