🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره اساطیری (پیشدادیان)

فریدون

❖
111 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را
روزگارانی دراز بر سرای سپنجی گذشت و رازهای نهفتهٔ زمانه آشکار گشت. فریدون فرزانه، شهریار دادگر پیشدادی، به خزان سالخوردگی رسید و گرد پیری بر بهار زندگی‌اش نشست. با گذشت سالیان و سرآغاز تیرگی در تدبیرها، آتش رشک و حسد در دل سلم، فرزند مهتر فریدون که فرمانروایی روم و خاور به او سپرده شده بود، زبانه کشید. آز و طمع بر روان سلم چیره شد و او بخشش خردمندانهٔ پدر را نپسندید؛ چرا که فریدون دل ایرانزمین، دشت یلان و پادشاهی یمن را به ایرج، فرزند کوچک‌تر و پاک‌نهاد خویش داده بود.

سلم که چهره‌اش از کینه درهم کشیده و دلش از حسادت پرخون بود، فرستاده‌ای بادپا به نزد برادر میانی خود، تور، شهریار توران و چین گسیل داشت. او در پیامی فریبکارانه تور را سرزنش کرد که چرا در برابر ستم پدر خاموش نشسته و اجازه داده است ایرج که از نظر سال و تجربه از آنان خردتر است، بر تارک پادشاهی جهان بنشیند. چون فرستاده پیام سلم را به تور رسانید، سر بی‌مغز تور نیز از باد غرور و خشم لبریز گشت و چون شیری ژیان برآشفت. تور خشمگینانه پاسخ داد که پدر در جوانی آنان را فریفته و درختی کاشته است که میوه‌اش خون و برگش تلخی است. او پیشنهاد کرد که هر دو برادر باید تن به تن با یکدیگر دیدار کنند و سپاهی از گردان روم و چین گرد آورند.

دو برادر کینه‌توز در مکانی دور از چشم بیگانگان به هم رسیدند و شهد برادری را به زهر خشم و کینه آمیختند. آنان موبدی تیزویر، سخن‌ور و بینادل را برگزیدند و او را مامور ساختند تا پیامی تند و بی‌شرمانه به درگاه شاه فریدون ببرد. سلم به فرستاده دستور داد که چون باد شتاب کند و به کاخ فریدون درآید و پس از درود، پدر پیر را به ستمگری و انحراف از راه خدا متهم سازد. پیام دو پسر چنین بود که فریدون در تقسیم جهان راستی را رعایت نکرده، یکی را به اوج برکشیده و دیگری را خوار داشته است؛ پس اگر تاج و تخت ایران از ایرج بازگرفته نشود و به گوشه‌ای خوار فرستاده نشود، لشکری بیکران از سواران روم و چین بر ایران خواهند تاخت و ایرج و فریدون را به خاک و خون خواهند کشید.

موبد فرستاده راه سپرد تا به آستان باشکوه فریدون رسید؛ ایوانی که سر بر آسمان می‌سایید و بر درگاهش پیلان جنگی و شیران و پلنگان به بند کشیده شده بودند و آواز پهلوانان چون خروش شیران در آن می‌پیچید. موبد چون بر آستان شهریار فرزانه درآمد، فریدون را دید با چهره‌ای چون خورشید و مویی چون کافور که با زبان کیانی او را نواخت و بر جایگاهی شایسته بنشاند. فرستاده با بیم و آزرم پیام درشت دو پسر ناهوشیار را بازگفت. چون فریدون سخنان پرخشم و بی‌شرمانهٔ سلم و تور را شنید، مغزش به جوش آمد و دریافت که اهریمن روان فرزندانش را تسخیر کرده است.

فریدون به فرستاده پاسخ داد که از آنان که گوهر بد دارند انتظاری جز این نمی‌رفت؛ زیرا آز و دیو بر تخت خردشان نشسته است. او گواه گرفت که در بخشش جهان جز راستی و ترس از خدا را نجسته و اندیشهٔ ستاره‌شناسان و موبدان را به کار بسته است. فریدون هشدار داد که جهان فانی است و کسی که برادر فروشد به خاک، از گوهر پاک نیست و کاشتن تخم کینه در پایان جز درو کردن رنج و کیفر الهی ثمری نخواهد داشت. فرستاده، شگفت‌زده از هیبت و خرد فریدون، سر بر آستان بوسید و شتابان بازگشت تا پاسخ شاه پیر را به برادران پیمان‌شکن برساند.
#1
برآمد برین روزگار دراز
✦
زمانه به دل در همی داشت راز
#2
فریدون فرزانه شد سالخورد
✦
به باغ بهار اندر آورد گرد
#3
برین گونه گردد سراسر سخن
✦
شود سست نیرو چو گردد کهن
#4
چو آمد به کاراندرون تیرگی
✦
گرفتند پرمایگان خیرگی
#5
بجنبید مر سلم را دل ز جای
✦
دگرگونه‌تر شد به آیین و رای
#6
دلش گشت غرقه به آزاندرون
✦
به اندیشه بنشست با رهنمون
#7
نبودش پسندیده بخش پدر
✦
که داد او به کهتر پسر تخت زر
#8
به دل پر ز کین شد به رخ پر ز چین
✦
فرسته فرستاد زی شاه چین
#9
فرستاد نزد برادر پیام
✦
که جاوید زی خرم و شادکام
#10
بدان ای شهنشاه ترکان و چین
✦
گسسته دل روشن از به گزین
#11
ز نیکی زیان کرده گویی پسند
✦
منش پست و بالا چو سرو بلند
#12
کنون بشنو ازمن یکی داستان
✦
کزین گونه نشنیدی از باستان
#13
سه فرزند بودیم زیبای تخت
✦
یکی کهتر از ما برآمد به بخت
#14
اگر مهترم من به سال و خرد
✦
زمانه به مهر من اندر خورد
#15
گذشته ز من تاج و تخت و کلاه
✦
نزیبد مگر بر تو ای پادشاه
#16
سزد گر بمانیم هر دو دژم
✦
کزین سان پدر کرد بر ما ستم
#17
چو ایران و دشت یلان و یمن
✦
به ایرج دهد روم و خاور به من
#18
سپارد ترا مرز ترکان و چین
✦
که از تو سپهدار ایران زمین
#19
بدین بخشش اندر مرا پای نیست
✦
به مغز پدر اندرون رای نیست
#20
هیون فرستاده بگزارد پای
✦
بیامد به نزدیک توران خدای
#21
به خوبی شنیده همه یاد کرد
✦
سر تور بی‌مغز پرباد کرد
#22
چو این راز بشنید تور دلیر
✦
برآشفت ناگاه برسان شیر
#23
چنین داد پاسخ که با شهریار
✦
بگو این سخن هم چنین یاد دار
#24
که ما را به گاه جوانی پدر
✦
بدین گونه بفریفت ای دادگر
#25
درختیست این خود نشانده بدست
✦
کجا آب او خون و برگش کبست
#26
ترا با من اکنون بدین گفت‌گوی
✦
بباید بروی اندر آورد روی
#27
زدن رای هشیار و کردن نگاه
✦
هیونی فگندن به نزدیک شاه
#28
زبان‌آوری چرب گوی از میان
✦
فرستاد باید به شاه جهان
#29
به جای زبونی و جای فریب
✦
نباید که یابد دلاور شکیب
#30
نشاید درنگ اندرین کار هیچ
✦
کجا آید آسایش اندر بسیچ
#31
فرستاده چون پاسخ آورد باز
✦
برهنه شد آن روی پوشیده‌راز
#32
برفت این برادر ز روم آن ز چین
✦
به زهر اندر آمیخته انگبین
#33
رسیدند پس یک به دیگر فراز
✦
سخن راندند آشکارا و راز
#34
گزیدند پس موبدی تیزویر
✦
سخن گوی و بینادل و یادگیر
#35
ز بیگانه پردخته کردند جای
✦
سگالش گرفتند هر گونه رای
#36
سخن سلم پیوند کرد از نخست
✦
ز شرم پدر دیدگان را بشست
#37
فرستاده را گفت ره برنورد
✦
نباید که یابد ترا باد و گرد
#38
چو آیی به کاخ فریدون فرود
✦
نخستین ز هر دو پسر ده درود
#39
پس آنگه بگویش که ترس خدای
✦
بباید که باشد به هر دو سرای
#40
جوان را بود روز پیری امید
✦
نگردد سیه‌ ، مویِ گشته سپید
#41
چه سازی درنگ اندرین جای تنگ
✦
که شد تنگ بر تو سرای درنگ
#42
جهان مرترا داد یزدان پاک
✦
ز تابنده خورشید تا تیره خاک
#43
همه بآرزو ساختی رسم و راه
✦
نکردی به فرمان یزدان نگاه
#44
نجستی به جز کژی و کاستی
✦
نکردی به بخشش درون راستی
#45
سه فرزند بودت خردمند و گرد
✦
بزرگ آمدت تیره بیدار خرد
#46
ندیدی هنر با یکی بیشتر
✦
کجا دیگری زو فرو برد سر
#47
یکی را دم اژدها ساختی
✦
یکی را به ابر اندر افراختی
#48
یکی تاج بر سر ببالین تو
✦
برو شاد گشته جهان‌بین تو
#49
نه ما زو به مام و پدر کمتریم
✦
نه بر تخت شاهی نه اندر خوریم
#50
ایا دادگر شهریار زمین
✦
برین داد هرگز مباد آفرین
#51
اگر تاج از آن تارک بی‌بها
✦
شود دور و یابد جهان زو رها
#52
سپاری بدو گوشه‌ای از جهان
✦
نشیند چو ما از تو خسته نهان
#53
و گرنه سواران ترکان و چین
✦
هم از روم گردان جوینده کین
#54
فراز آورم لشگر گرزدار
✦
از ایران و ایرج برآرم دمار
#55
چو بشنید موبد پیام درشت
✦
زمین را ببوسید و بنمود پشت
#56
بر آنسان به زین اندر آورد پای
✦
که از باد آتش بجنبد ز جای
#57
به درگاه شاه آفریدون رسید
✦
برآورده‌ای دید سر ناپدید
#58
به ابر اندر آورده بالای او
✦
زمین کوه تا کوه پهنای او
#59
نشسته به در بر گرانمایگان
✦
به پرده درون جای پرمایگان
#60
به یک دست بربسته شیر و پلنگ
✦
به دست دگر ژنده پیلان جنگ
#61
ز چندان گرانمایه گرد دلیر
✦
خروشی برآمد چو آوای شیر
#62
سپهریست پنداشت ایوان به جای
✦
گران لشگری گرد او بر به پای
#63
برفتند بیدار کارآگهان
✦
بگفتند با شهریار جهان
#64
که آمد فرستاده‌ای نزد شاه
✦
یکی پرمنش مرد با دستگاه
#65
بفرمود تا پرده برداشتند
✦
بر اسپش ز درگاه بگذاشتند
#66
چو چشمش به روی فریدون رسید
✦
همه دیده و دل پر از شاه دید
#67
به بالای سرو و چو خورشید روی
✦
چو کافور گرد گل سرخ موی
#68
دولب پر ز خنده دو رخ پر ز شرم
✦
کیانی زبان پر ز گفتار نرم
#69
نشاندش هم آنگه فریدون ز پای
✦
سزاوار کردش بر خویش جای
#70
بپرسیدش از دو گرامی نخست
✦
که هستند شادان دل و تن‌درست
#71
دگر گفت کز راه دور و دراز
✦
شدی رنجه اندر نشیب و فراز
#72
فرستاده گفت ای گرانمایه شاه
✦
ابی تو مبیناد کس پیش‌گاه
#73
ز هر کس که پرسی به کام تواند
✦
همه پاک زنده به نام تواند
#74
منم بنده‌ای شاه را ناسزا
✦
چنین بر تن خویش ناپارسا
#75
پیامی درشت آوریده به شاه
✦
فرستنده پر خشم و من بیگناه
#76
بگویم چو فرمایدم شهریار
✦
پیام جوانان ناهوشیار
#77
بفرمود پس تا زبان برگشاد
✦
شنیده سخن سر به سر کرد یاد
#78
فریدون بدو پهن بگشاد گوش
✦
چو بشنید مغزش برآمد به جوش
#79
فرستاده را گفت کای هوشیار
✦
بباید ترا پوزش اکنون به کار
#80
که من چشم از ایشان چنین داشتم
✦
همی بر دل خویش بگذاشتم
#81
که از گوهر بد نیاید مهی
✦
مرا دل همی داد این آگهی
#82
بگوی آن دو ناپاک بیهوده را
✦
دو اهریمن مغز پالوده را
#83
انوشه که کردید گوهر پدید
✦
درود از شما خود بدین سان سزید
#84
ز پند من ار مغزتان شد تهی
✦
همی از خردتان نبود آگهی
#85
ندارید شرم و نه بیم از خدای
✦
شما را همانا همین‌ست رای
#86
مرا پیشتر قیرگون بود موی
✦
چو سرو سهی قد و چون ماه روی
#87
سپهری که پشت مرا کرد کوز
✦
نشد پست و گردان بجایست نوز
#88
خماند شما را هم این روزگار
✦
نماند برین گونه بس پایدار
#89
بدان برترین نام یزدان پاک
✦
به رخشنده خورشید و بر تیره خاک
#90
به تخت و کلاه و به ناهید و ماه
✦
که من بد نکردم شما را نگاه
#91
یکی انجمن کردم از بخردان
✦
ستاره شناسان و هم موبدان
#92
بسی روزگاران شدست اندرین
✦
نکردیم بر باد بخشش زمین
#93
همه راستی خواستم زین سخن
✦
به کژی نه سر بود پیدا نه بن
#94
همه ترس یزدان بد اندر میان
✦
همه راستی خواستم در جهان
#95
چو آباد دادند گیتی به من
✦
نجستم پراگندن انجمن
#96
مگر همچنان گفتم آباد تخت
✦
سپارم به سه دیدهٔ نیک بخت
#97
شما را کنون گر دل از راه من
✦
به کژی و تاری کشید اهرمن
#98
ببینید تا کردگار بلند
✦
چنین از شما کرد خواهد پسند
#99
یکی داستان گویم ار بشنوید
✦
همان بر که کارید خود بدروید
#100
چنین گفت باما سخن رهنمای
✦
جزین است جاوید ما را سرای
#101
به تخت خرد بر نشست آزتان
✦
چرا شد چنین دیو انبازتان
#102
بترسم که در چنگ این اژدها
✦
روان یابد از کالبدتان رها
#103
مرا خود ز گیتی گه رفتن است
✦
نه هنگام تندی و آشفتن است
#104
ولیکن چنین گوید آن سالخورد
✦
که بودش سه فرزند آزاد مرد
#105
که چون آز گردد ز دلها تهی
✦
چه آن خاک و آن تاج شاهنشهی
#106
کسی کو برادر فروشد به خاک
✦
سزد گر نخوانندش از آب پاک
#107
جهان چون شما دید و بیند بسی
✦
نخواهد شدن رام با هر کسی
#108
کزین هر چه دانید از کردگار
✦
بود رستگاری به روز شمار
#109
بجویید و آن توشهٔ ره کنید
✦
بکوشید تا رنج کوته کنید
#110
فرستاده بشنید گفتار اوی
✦
زمین را ببوسید و برگاشت روی
#111
ز پیش فریدون چنان بازگشت
✦
که گفتی که با باد انباز گشت

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: