🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره اساطیری (پیشدادیان)

جمشید

❖
45 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک
چون پیمان نخستین میان ضحاک و اهریمن استوار گشت، ابلیسِ جادوفن حیله‌ای تازه درانداخت تا بنیاد بدی را در گیتی استوارتر سازد. او خویشتن را به هیبت جوانی خوش‌سخن، بینادل و تدبیرگر بیاراست و بر درگاه ضحاک آمد. خود را خوالیگری نامدار و پاکیزه‌کار خواند که توان ساختن شگفت‌ترین خورش‌ها را دارد. ضحاک کلید مطبخ شاهی را به او سپرد. در آن روزگاران، پروریدن جان با گوشت چندان مرسوم نبود؛ اما ابلیس خوالیگر، نخست از زردهٔ تخم‌مرغ و سپس از گوشت مرغان، کبکان و تذروان سپید، و آن‌گاه از گوشت بره و پشت گاو جوان، خورش‌هایی آراسته به زعفران و گلاب و می کهنه ساخت. با این خوان‌های رنگین و خون‌آلود، خوی شهریار را چون شیر درنده خوخوار و بی‌باک گردانید و دل او را یکسره در بند فرمان خویش کشید.

روز چهارم، ضحاک که از طعم شگفت‌انگیز خورش‌ها به شگفت آمده بود، خوالیگر را نزد خویش خواند و او را آفرین گفت و خواست تا هر آرزویی دارد بازگوید. ابلیسِ نیرنگ‌ساز با لابه و فروتنی گفت که او را هیچ تمنایی در جهان نیست مگر آنکه اجازه یابد بر دو کتف شاه بوسه زند و چشم و روی بر شانه‌های او نهد. ضحاک فریب خورد و رخصت داد. دیو بر دو کتف شاه بوسه زد و ناگاه چون دودی در زمین فرو رفت و ناپدید گشت. همان دم، دو مار سیاه و مهیب چون شاخه‌های درخت از دو کتف ضحاک بروییدند. شهریار ستمگر از درد و هراس نالید و فرمان داد ماران را از ریشه ببرند، اما با هر بار بریدن، ماران سیاه بار دیگر سر برآوردند.

پزشکان و فرزانگان از سرتاسر گیتی گرد آمدند و به چاره‌جویی پرداختند، اما هیچ افسون و دارویی کارگر نیامد. در این میان، ابلیس دگرباره در چهرهٔ پزشکی فرزانه به درگاه ضحاک آمد و گفت که این رنجی است تقدیرشده و نباید ماران را برید، بلکه باید آنان را با خوراک رام ساخت. او نسخهٔ شوم و هلاکت‌بار خویش را بپیچید: خوراک این دو مار جز مغز سر آدمی نباشد، تا مگر با این پرورش روزی بمیرند. و بدین چارهٔ پنهانی، اهریمن خواست تا جهان را از نسل آدمیان تهی سازد.
#1
چو ابلیس پیوسته دید آن سخن
✦
یکی بند بد را نو افگند بن
#2
بدو گفت گر سوی من تافتی
✦
ز گیتی همه کام دل یافتی
#3
اگر همچنین نیز پیمان کنی
✦
نپیچی ز گفتار و فرمان کنی
#4
جهان سربه‌سر پادشاهی تو راست
✦
دد و مردم و مرغ و ماهی تو راست
#5
چو این کرده شد ساز دیگر گرفت
✦
یکی چاره کرد از شگفتی شگفت
#6
جوانی برآراست از خویشتن
✦
سخنگوی و بینا دل و رایزن
#7
همیدون به ضحاک بنهاد روی
✦
نبودش به جز آفرین گفت و گوی
#8
بدو گفت اگر شاه را در خورم
✦
یکی نامور پاک خوالیگرم
#9
چو بشنید ضحاک بنواختش
✦
ز بهر خورش جایگه ساختش
#10
کلید خورش خانهٔ پادشا
✦
بدو داد دستور فرمانروا
#11
فراوان نبود آن زمان پرورش
✦
که کمتر بد از خوردنی‌ها خورش
#12
ز هر گوشت از مرغ و از چارپای
✦
خورشگر بیاورد یک یک به جای
#13
به خونش بپرورد بر سان شیر
✦
بدان تا کند پادشا را دلیر
#14
سخن هر چه گویدش فرمان کند
✦
به فرمان او دل گروگان کند
#15
خورش زردهٔ خایه دادش نخست
✦
بدان داشتش یک زمان تندرست
#16
بخورد و بر او آفرین کرد سخت
✦
مزه یافت خواندش ورا نیک‌بخت
#17
چنین گفت ابلیس نیرنگ‌ساز
✦
که شادان زی ای شاه گردنفراز
#18
که فردات از آن گونه سازم خورش
✦
کز او باشدت سربه‌سر پرورش
#19
برفت و همه شب سگالش گرفت
✦
که فردا ز خوردن چه سازد شگفت
#20
خورش‌ها ز کبک و تذرو سپید
✦
بسازید و آمد دلی پر امید
#21
شه تازیان چون به نان دست برد
✦
سر کم خرد مهر او را سپرد
#22
سیم روز خوان را به مرغ و بره
✦
بیاراستش گونه گون یک‌سره
#23
به روز چهارم چو بنهاد خوان
✦
خورش ساخت از پشت گاو جوان
#24
بدو اندرون زعفران و گلاب
✦
همان سالخورده می و مشک ناب
#25
چو ضحاک دست اندر آورد و خورد
✦
شگفت آمدش زان هشیوار مرد
#26
بدو گفت بنگر که از آرزوی
✦
چه خواهی بگو با من ای نیک‌خوی
#27
خورشگر بدو گفت کای پادشا
✦
همیشه بزی شاد و فرمانروا
#28
مرا دل سراسر پر از مهر تو است
✦
همه توشهٔ جانم از چهر تو است
#29
یکی حاجتستم به نزدیک شاه
✦
و گرچه مرا نیست این پایگاه
#30
که فرمان دهد تا سر کتف اوی
✦
ببوسم بدو بر نهم چشم و روی
#31
چو ضحاک بشنید گفتار اوی
✦
نهانی ندانست بازار اوی
#32
بدو گفت دارم من این کام تو
✦
بلندی بگیرد از این نام تو
#33
بفرمود تا دیو چون جفت او
✦
همی بوسه داد از بر سفت او
#34
ببوسید و شد بر زمین ناپدید
✦
کس اندر جهان این شگفتی ندید
#35
دو مار سیه از دو کتفش برست
✦
غمی گشت و از هر سویی چاره جست
#36
سرانجام ببرید هر دو ز کفت
✦
سزد گر بمانی بدین در شگفت
#37
چو شاخ درخت آن دو مار سیاه
✦
برآمد دگر باره از کتف شاه
#38
پزشکان فرزانه گرد آمدند
✦
همه یک به یک داستان‌ها زدند
#39
ز هر گونه نیرنگ‌ها ساختند
✦
مر آن درد را چاره نشناختند
#40
به سان پزشکی پس ابلیس تفت
✦
به فرزانگی نزد ضحاک رفت
#41
بدو گفت کاین بودنی کار بود
✦
بمان تا چه گردد نباید درود
#42
خورش ساز و آرامشان ده به خورد
✦
نباید جز این چاره‌ای نیز کرد
#43
به جز مغز مردم مده‌شان خورش
✦
مگر خود بمیرند از این پرورش
#44
نگر تا که ابلیس از این گفت‌وگوی
✦
چه کرد و چه خواست اندر این جستجوی
#45
مگر تا یکی چاره سازد نهان
✦
که پردخته گردد ز مردم جهان

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: