سرگذشت و جایگاه در حماسه

پادشاه کابل و سرزمین هند، پدر رودابه و نیای مادری رستم. او از نژاد ضحاک بود و با تدبیر و دادگری سرزمین کابل را آباد ساخت. رستم نژاد مادری خویش را از او و ضحاک بازمی‌شناساند.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

یکی پادشا بود مهراب نام / زبر دست با گنج و گسترده کام

معنی: پادشاهی در آنجا بود به نام مهراب، چیره دست، دارنده گنج و صاحب کامروایی.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2236

به بالا به کردار آزاده سرو / به رخ چون بهار و به رفتن تذرو

معنی: از نظر قد و قامت چون سرو آزاد، چهره‌اش چون بهار خرم و رفتارش چون تذرو بود.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2237

دل بخردان داشت و مغز ردان / دو کتف یلان و هش موبدان

معنی: دارای دلِ خردمندان، خردِ بزرگان، شانه‌های پهلوانان و هوشِ موبدان بود.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2238

ز ضحاک تازی گهر داشتی / به کابل همه بوم و برداشتی

معنی: نژاد از ضحاک تازی داشت و تمام بوم و برِ کابل در فرمان او بود.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2239

همی داد هر سال مر سام ساو / که با او به رزمش نبود ایچ تاو

معنی: هر سال به سام باج می‌داد، زیرا توانِ نبرد با او را نداشت.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2240

چو آگه شد از کار دستان سام / ز کابل بیامد به هنگام بام

معنی: چون از آمدن زالِ سام آگاه شد، بامدادان از کابل به استقبال آمد.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2241

چو آمد به دستان سام آگهی / که مهراب آمد بدین فرهی

معنی: چون به زال خبر رسید که مهراب با چنین شکوهی می‌آید،

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2245

گسارندهٔ می می آورد و جام / نگه کرد مهراب را پور سام

معنی: ساقی شراب می‌آورد و زال زر به مهراب می‌نگریست.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2249

خوش آمد هماناش دیدار او / دلش تیز تر گشت در کار او

معنی: دیدار مهراب بر زال خوش آمد و رغبتش به او بیشتر شد.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2250

چو مهراب برخاست از خوان زال / نگه کرد زال اندر آن برز و یال

معنی: چون مهراب از سر سفرهٔ زال برخاست، زال به قد و قامت و شانه و یالِ او نگریست.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2251

پس پردهٔ او یکی دخترست / که رویش ز خورشید روشن‌ترست

معنی: «پشت پردهٔ مهراب دختری است که چهره‌اش از خورشید درخشان‌تر است.»

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2254

برون رفت مهراب کابل خدای / سوی خیمهٔ زال زابل خدای

معنی: مهراب، حاکم کابل، به سوی خیمهٔ زال، پهلوان زابل به راه افتاد.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2266

بر پهلوان اندرون رفت گو / به سان درختی پر از بار نو

معنی: آن پهلوان مانند درختی پر از میوهٔ تازه به نزد زال درآمد.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2268

دل زال شد شاد و بنواختش / از آن انجمن سر برافراختش

معنی: دل زال شاد شد و مهراب را بنواخت و او را سرآمد آن انجمن ساخت.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2269

بدو گفت مهراب کای پادشا / سرافراز و پیروز و فرمان روا

معنی: مهراب به او گفت: «ای پادشاه سرافراز و پیروز و فرمانروا!»

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2271

نبینید کز کاخ کابل خدای / به زین اندر آرد بشبگیر پای

معنی: آیا نمی‌بینید که حاکم کابل (مهراب) سحرگاهان پایش را بر رکاب اسب می‌گذارد و سوار می‌شود؟

منوچهر • بخش ۸ - بازگشت ندیمه‌ها و شرح ماجرا برای رودابه بیت #2449

همه کاخ مهراب مهر منست / زمینش چو گردان سپهر منست

معنی: تمام کاخ مهراب کانون عشق من گشته است و سرزمین او برای من همچون آسمان گردان است.

منوچهر • بخش ۱۰ - نامهٔ زال به پدرش و درخواست اجازه برای وصلت با رودابه بیت #2557

که ضحاک مهراب را بد نیا / دل شاه ازیشان پر از کیمیا

معنی: زیرا ضحاک نیای مهراب بود و دل شاه (منوچهر) از خاندان آنان پر از کینه و خشم بود.

منوچهر • بخش ۱۰ - نامهٔ زال به پدرش و درخواست اجازه برای وصلت با رودابه بیت #2564

ترا مژده از دخت مهراب و زال / که باشند هر دو به شادی همال

معنی: تو را مژده باد که دختر مهراب و زال به شادمانی همسر و جفت یکدیگر خواهند شد.

منوچهر • بخش ۱۱ - انجمن کردن سام با موبدان پیرامون نامهٔ زال و پیش‌بینی موبدان مبنی بر زاده شدن پهلوانی بی‌مانند از رودابه برای زال بیت #2646

چو در کابل این داستان فاش گشت / سر مرزبان پر ز پرخاش گشت

معنی: چون این داستان در کابل آشکار و بر سر زبان‌ها افتاد، سر و دل مهراب کابلی پر از خشم و خروش گشت.

منوچهر • بخش ۱۶ - خشم مهراب بر سیندخت و رودابه و چاره‌اندیشی سیندخت برای رفتن نزد سام با گنج بیت #3021

برآشفت و سیندخت را پیش خواند / همه خشم رودابه بر وی براند

معنی: مهراب بسیار برآشفت و سیندخت را پیش خود خواند و تمام خشم و کینه‌ای را که از رودابه در دل داشت، بر سر او خالی کرد.

منوچهر • بخش ۱۶ - خشم مهراب بر سیندخت و رودابه و چاره‌اندیشی سیندخت برای رفتن نزد سام با گنج بیت #3022

بدو گفت کاکنون جزین رای نیست / که با شاه گیتی مرا پای نیست

معنی: به سیندخت گفت: «اکنون هیچ چاره‌ای جز این ندارم، چرا که توان ایستادگی در برابر شهریار جهان (منوچهر) را ندارم.»

منوچهر • بخش ۱۶ - خشم مهراب بر سیندخت و رودابه و چاره‌اندیشی سیندخت برای رفتن نزد سام با گنج بیت #3023

وزان پس دوان دست کرده به کش / بیامد بر شاه خورشید فش

معنی: پس شتابان و دست‌به‌سینه به نشانه احترام، پیش مهراب‌شاه آمد که چهره‌اش چون خورشید می‌درخشود.

منوچهر • بخش ۱۶ - خشم مهراب بر سیندخت و رودابه و چاره‌اندیشی سیندخت برای رفتن نزد سام با گنج بیت #3029

بدو گفت بشنو ز من یک سخن / چو دیگر یکی کامت آید بکن

معنی: به او گفت: «یک سخن از من بشنو، و آن‌گاه هر کام و خواسته‌ای که داری به کار بند.»

منوچهر • بخش ۱۶ - خشم مهراب بر سیندخت و رودابه و چاره‌اندیشی سیندخت برای رفتن نزد سام با گنج بیت #3030

بدو گفت مهراب کز باستان / مزن در میان یلان داستان

معنی: مهراب به او گفت: «در میان پهلوانان، سخنان پندآموز و داستان‌های کهن مگو!»

منوچهر • بخش ۱۶ - خشم مهراب بر سیندخت و رودابه و چاره‌اندیشی سیندخت برای رفتن نزد سام با گنج بیت #3034

بگو آنچه دانی و جان را بکوش / وگر چادر خون به تن بر بپوش

معنی: «آنچه برای نجات جانت در چنته داری بگو، وگرنه جامه‌ای از خون خویش به تن کن!»

منوچهر • بخش ۱۶ - خشم مهراب بر سیندخت و رودابه و چاره‌اندیشی سیندخت برای رفتن نزد سام با گنج بیت #3035

بدو گفت مهراب بستان کلید / غم گنج هرگز نباید کشید

معنی: مهراب به او گفت: «کلید گنج‌خانه را بستان! هرگز نباید غم ثروت و مال را بخوری.»

منوچهر • بخش ۱۶ - خشم مهراب بر سیندخت و رودابه و چاره‌اندیشی سیندخت برای رفتن نزد سام با گنج بیت #3040

پرستنده و اسپ و تخت و کلاه / بیارای و با خویشتن بر به راه

معنی: «خدمتكاران، اسبان، تخت و تاج را بیارای و با خود به راه بیفت.»

منوچهر • بخش ۱۶ - خشم مهراب بر سیندخت و رودابه و چاره‌اندیشی سیندخت برای رفتن نزد سام با گنج بیت #3041

مگر شهر کابل نسوزد به ما / چو پژمرده شد برفروزد به ما

معنی: «مبادا شهر کابل بر ما بسوزد و ویران شود، یا آتش کین پس از افسردگی، دوباره بر ما شعله‌ور گردد.»

منوچهر • بخش ۱۶ - خشم مهراب بر سیندخت و رودابه و چاره‌اندیشی سیندخت برای رفتن نزد سام با گنج بیت #3042

یکی سخت پیمان ستد زو نخست / پس آنگه به مردی ره چاره جست

معنی: نخست پیمانی محکم و استوار از مهراب گرفت، و آن‌گاه با دلاوری و مردانگی به دنبال راه چاره رفت.

منوچهر • بخش ۱۶ - خشم مهراب بر سیندخت و رودابه و چاره‌اندیشی سیندخت برای رفتن نزد سام با گنج بیت #3047

ز مهراب گرد آوریده پیام / به نزد سپهبد جهانگیر سام

معنی: تا پیامی از مهراب دلاور به نزد سام جهانگیر برساند.

منوچهر • بخش ۱۷ - آمدن سیندخت نزد سام با هدایا و شفاعت برای کابل و پذیرش وصلت زال و رودابه بیت #3065

گنهکار گر بود مهراب بود / ز خون دلش دیده سیراب بود

معنی: اگر گناهکاری بود، مهراب بود که دیده‌اش از خون دلش سیراب شده بود.

منوچهر • بخش ۱۷ - آمدن سیندخت نزد سام با هدایا و شفاعت برای کابل و پذیرش وصلت زال و رودابه بیت #3086

تو مهراب را کهتری گر همال / مر آن دخت او را کجا دید زال

معنی: تو چاکر مهرابی یا همتای او؟ و زال آن دختر او را کجا دیده است؟

منوچهر • بخش ۱۷ - آمدن سیندخت نزد سام با هدایا و شفاعت برای کابل و پذیرش وصلت زال و رودابه بیت #3092

بزد نای مهراب و بربست کوس / بیاراست لشکر چو چشم خروس

معنی: مهراب شیپورها را به صدا درآورد و کوس‌های جنگی را بربست و سپاهش را به زیبایی و رنگارنگی چشمان و پرهای خروس بیاراست.

منوچهر • بخش ۲۴ - ورود سام و زال به کابل، جشن عروسی زال و رودابه و سپردن پادشاهی به زال بیت #3360

همی رفت ازین گونه تا پیش سام / فرود آمد از اسپ و بگذارد گام

معنی: مهراب به همین گونه پیش رفت تا به نزد سام رسید؛ از اسب فرود آمد و گام فرانهاد.

منوچهر • بخش ۲۴ - ورود سام و زال به کابل، جشن عروسی زال و رودابه و سپردن پادشاهی به زال بیت #3365

بفرمود تا رفت مهراب پیش / ببستند عقدی برآیین و کیش

معنی: سام فرمان داد تا مهراب پیش آمد و عقد زناشویی را بر طبق آیین و دین برپای داشتند.

منوچهر • بخش ۲۴ - ورود سام و زال به کابل، جشن عروسی زال و رودابه و سپردن پادشاهی به زال بیت #3384

چو سیندخت و مهراب و پیوند خویش / سوی سیستان روی کردند پیش

معنی: سیندخت و مهراب و خویشانشان نیز همراه با ایشان روی به سوی سیستان نهادند.

منوچهر • بخش ۲۴ - ورود سام و زال به کابل، جشن عروسی زال و رودابه و سپردن پادشاهی به زال بیت #3395

پس آنگاه سیندخت آنجا بماند / خود و لشکرش سوی کابل براند

معنی: پس از آن، سیندخت در سیستان بماند و مهراب خود همراه لشکریانش سوی کابل راند.

منوچهر • بخش ۲۴ - ورود سام و زال به کابل، جشن عروسی زال و رودابه و سپردن پادشاهی به زال بیت #3399

خود و گرد مهراب کابل خدای / پذیره شدن را نهادند رای

معنی: او و مهراب پهلوان، فرمانروای کابل، تصمیم گرفتند که با هم به پیشواز سام بروند.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3502

فرود آمد از باره مهراب و زال / بزرگان که بودند بسیار سال

معنی: مهراب و زال و همه بزرگان کهنسال از اسب‌های خویش فرود آمدند.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3510