سرگذشت و جایگاه در حماسه

جهان‌پهلوان نامدار ایران، فرزند نریمان و پدر زال؛ دارنده گرز یک‌زخم. در این بخش، زال خدمات و مردانگی‌های سام سوار و گنجینه‌های به جا مانده از او را یادآور می‌شود که به دست بهمن به تاراج رفت.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

برنجید پس هر کسی نان خویش / بورزید و بشناخت سامان خویش

معنی: بدین سان هر کسی برای نان خویش رنج کشید، زمین را ورز داد و سامان و زندگی خود را شناخت.

هوشنگ • بخش ۳ - بنیان کردن آهنگری و صنعت‌های دیگر به دست هوشنگ بیت #325

چو سام نریمان و سرو یمن / به پیش سپاه اندرون رای زن

معنی: و با حضور سام نریمان و سرو شاه یمن که پیشاپیش سپاه به تدبیر و رای‌زنی می‌پردازند.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1626

چپ لشکرش را بگرشاسپ داد / ابر میمنه سام یل با قباد

معنی: جناح چپ سپاه را به گرشاسپ سپرد و بر جناح راست، سامِ یل را همراه با قباد قرار داد.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1715

سپه کش چو قارن مبارز چو سام / سپه برکشیده حسام از نیام

معنی: با سپهسالاری چون قارن و دلاوری چون سام، سپاهیان شمشیرها را از نیام برکشیده بودند.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1718

جهان پهلوان سام بر پای خاست / چنین گفت کای خسرو داد راست

معنی: سپس سام جهان‌پهلوان برپا خاست و چنین گفت: ای خسرو دادگر و راستین!

منوچهر • بخش ۱ - به تخت نشستن منوچهر بیت #1970

بر او آفرین کرد بس شهریار / بسی دادش از گوهر شاهوار

معنی: شاهنشاه بر سام بسیار آفرین گفت و به او گوهرها و بخشش‌های فراوان شاهوار داد.

منوچهر • بخش ۱ - به تخت نشستن منوچهر بیت #1981

چو از پیش تختش گرازید سام / پسش پهلوانان نهادند گام

معنی: چون سام با وقار از پیش تخت شاه عقب رفت، پهلوانان دیگر نیز پشت سر او گام برداشتند.

منوچهر • بخش ۱ - به تخت نشستن منوچهر بیت #1982

نگه کن که مر سام را روزگار / چه بازی نمود ای پسر گوش دار

معنی: بنگر که روزگار چه بازی و سرنوشتی برای سام رقم زد؛ ای پسر، گوش فراده.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #1985

نبود ایچ فرزند مر سام را / دلش بود جویندهٔ کام را

معنی: سام هیچ فرزندی نداشت و دلش همواره در آرزوی داشتن جانشینی کام‌جو بود.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #1986

ز سام نریمان هم او بار داشت / ز بار گران تنش آزار داشت

معنی: او از سام نریمان باردار شد و تنش از سنگینی بار حمل آزرده بود.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #1989

پسر چون ز مادر بر آن گونه زاد / نکردند یک هفته بر سام یاد

معنی: چون پسر با آن ویژگی زاد، تا یک هفته هیچ‌کس جرات نکرد نام او را پیش سام ببرد.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #1992

کسی سام یل را نیارست گفت / که فرزند پیر آمد از خوب‌جفت

معنی: کسی جرات نداشت به سام دلیر بگوید که از همسر زیبایت فرزندی پیرسر زاده شده است.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #1994

که بر سام یل روز فرخنده باد / دل بدسگالان او کنده باد

معنی: گفت: روزگار بر سام دلیر فرخنده باد و دل بدخواهانش از ریشه برکنده شود!

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #1996

فرود آمد از تخت سام سوار / به پرده درآمد سوی نو بهار

معنی: سام سوارکار از تخت فرود آمد و برای دیدن نوزاد به پرده‌سرا وارد شد.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2000

به سام نریمان رسید آگهی / از آن نیک پی پور با فرّهی

معنی: خبر آن فرزند فرخنده و دارای فرّ کیانی به سام نریمان رسید.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2034

یکی پیش سام آمدی زان دو مرد / زبان بر گشادی به گفتار سرد

معنی: یکی از آن دو مرد پیش آمد و با سخنانی تند و سرد به عتاب با سام پرداخت:

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2049

به خواب اندرون بر خروشید سام / چو شیر ژیان کاندر آید به دام

معنی: سام در خواب نعره برکشید، همچون شیر ژیانی که در دام افتاده باشد.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2056

بدان سنگ خارا نگه کرد سام / بدان هیبت مرغ و هول کنام

معنی: سام به آن سنگِ خارای سخت نگاه کرد و از عظمتِ سهمگینِ آن مرغ و هول و هراسِ آشیانه‌اش شگفت‌زده شد.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2062

چنین گفت سیمرغ با پور سام / که ای دیده رنج نشیم و کنام

معنی: سیمرغ به فرزند سام گفت: ای کسی که رنج زندگی در آشیانه و لانه را دیده‌ای،

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2069

پدر سام یل پهلوان جهان / سرافرازتر کس میان مهان

معنی: پدر تو سام پهلوان، دلاور جهان است و از همه بزرگان سرافرازتر و والامقام‌تر است.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2070

دل سام شد چون بهشت برین / بر آن پاک فرزند کرد آفرین

معنی: دل سام مانند بهشت برین غرق در شادی شد و بر آن فرزند پاک‌آیین آفرین و درود فرستاد.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2090

سپه یک‌سره پیش سام آمدند / گشاده دل و شادکام آمدند

معنی: همه سپاهیان به استقبال سام آمدند، با دلی گشاده و خرسند و شادکام.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2097

یکایک به شاه آمد این آگهی / که سام آمد از کوه با فرّهی

معنی: ناگهان خبر به منوچهر شاه رسید که سام با شکوه و فرّ ایزدی از کوه بازگشته است.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2105

بفرمود تا نوذر نامدار / شود تازیان پیش سام سوار

معنی: شاه فرمان داد تا نوذر نامدار با شتاب به پیشواز سام پهلوان بتازد.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2107

ببیند یکی روی دستان سام / به دیدار ایشان شود شادکام

معنی: تا شاه چهره زال فرزند سام را ببیند و از دیدار ایشان کامروا و شادمان گردد.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2110

چو نوذر بر سام نیرم رسید / یکی نو جهان پهلوان را بدید

معنی: چون نوذر به نزد سام نریمان رسید، جهان‌پهلوان نوین و جوانی را در کنار او دید.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2112

فرود آمد از باره سام سوار / گرفتند مر یک‌دگر را کنار

معنی: سام پهلوان از اسب فرود آمد و آن دو یکدیگر را گرم در آغوش کشیدند.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2113

ز شاه و ز گردان بپرسید سام / از ایشان بدو داد نوذر پیام

معنی: سام احوال شاه و پهلوانان را جویا شد و نوذر پیام منوچهر را به او ابلاغ کرد.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2114

چو بشنید پیغام شاه بزرگ / زمین را ببوسید سام سترگ

معنی: سام بزرگ چون پیام پادشاه را شنید، به رسم احترام زمین را بوسید.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2115

درفش منوچهر چون دید سام / پیاده شد از باره بگذارد گام

معنی: سام چون درفش شاهی منوچهر را دید، از اسب پیاده شد و قدم برزمین نهاد.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2118

به یک دست قارن به یک دست سام / نشستند روشن‌دل و شادکام

معنی: قارن در یک سو و سام در سوی دیگر نشستند، هر دو روشن‌دل و کامروا.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2122

چنین گفت مر سام را شهریار / که از من تو این را به زنهاردار

معنی: شاه به سام گفت: «این فرزند را از من به امانت و امان دار.»

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2126

یکایک همه سام با او بگفت / هم از آشکارا هم اندر نهفت

معنی: سام تمام ماجرا را یک‌به‌یک برای شاه آشکار کرد، چه پیدا و چه پنهان.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2130

چو این کرده شد سام بر پای خاست / که ای مهربان مهتر داد و راست

معنی: چون این کارها به پایان رسید، سام برخاست و گفت: ای سرور مهربان، دادگر و راست‌کردار!

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2169

هر آن‌جا که بد مهتری نامجوی / ز گیتی سوی سام بنهاد روی

معنی: هر جا بزرگی نامور و جویای نام بود، از سرتاسر جهان به دیدار سام شتافت،

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2179

نشست آنگهی سام با زیب و جام / همی داد چیز و همی راند کام

معنی: آن‌گاه سام با شکوه و جام شراب بر تخت نشست و به بخشش مال و برآوردن کام‌ها پرداخت.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2182

سوی زال کرد آنگهی سام روی / که داد و دهش گیر و آرام جوی

معنی: سپس سام رو به زال کرد و گفت: دادگری و بخشندگی پیشه کن و آرامش‌جو باش.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2198

به سام آنگهی گفت زال جوان / که چون زیست خواهم من ایدر نوان

معنی: آن‌گاه زالِ جوان به سام گفت: چگونه می‌توانم در اینجا با ناله و خواری زندگی کنم؟

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2202

بیامد پر اندیشه دستان سام / که تا چون زید تا بود نیک نام

معنی: دستان (زال) فرزند سام، در حالی که اندیشمند و پر از تدبیر بود آمد، تا بررسی کند چگونه زندگی نماید تا نامی نیکو در جهان داشته باشد.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2221

بدین سان همی گشت گردان سپهر / ابر سام و بر زال گسترده مهر

معنی: این‌گونه روزگار و چرخ گردون می‌گشت و مهر و لطف خود را بر سام و زال گسترانیده بود.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2229