سرگذشت و جایگاه در حماسه

هجیر، فرزند گودرز و از پهلوانان شجاع ایرانی است که پیشتر دژبان دژ سپید بود و در نبرد با سهراب به اسارت درآمد. در رزم دوازده رخ، او به عنوان هفتمین نبردآور ایران گام به میدان نهاد و با یاد کردگار و بخت کی‌خسرو، سپهرم—پهلوان نامدار تورانی و خویشاوند افراسیاب—را با ضربت تیغ کشته و پیکرش را بر زین بست.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

نگهبان دژ رزم دیده هجیر / که با زور و دل بود و با دار و گیر

معنی: نگهبان آن دژ، هجیر جنگ‌آزموده بود که زور و دل‌آوری و توان نبرد داشت.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6304

چو سهراب نزدیکی دژ رسید / هجیر دلاور سپه را بدید

معنی: چون سهراب به نزدیکی دژ رسید، هجیر دلاور سپاه دشمن را دید.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6307

نشست از بر بادپای چو گرد / ز دژ رفت پویان به دشت نبرد

معنی: بر اسب بادپای خویش نشست و چون گرد از دژ به سوی دشت نبرد شتافت.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6308

ز لشکر برون تاخت برسان شیر / به پیش هجیر اندر آمد دلیر

معنی: مانند شیر از میان سپاه بیرون تاخت و شجاعانه در برابر هجیر ایستاد.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6310

چنین گفت با رزم‌دیده هجیر / که تنها به جنگ آمدی خیره خیر

معنی: به هجیر رزم‌دیده چنین گفت که چرا تنها و بی‌فکر به میدان نبرد آمده‌ای؟

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6311

هجیرش چنین داد پاسخ که بس / به ترکی نباید مرا یار کس

معنی: هجیر در پاسخش گفت: بس کن! من برای نبرد با یک ترکی (تورانی) نیازی به یار ندارم.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6313

هجیر دلیر و سپهبد منم / سرت را هم اکنون ز تن برکنم

معنی: من هجیر دلیر و سپهسالارم؛ هم‌اکنون سرت را از تنت جدا خواهم ساخت.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6314

چنان نیزه بر نیزه برساختند / که از یکدگر بازنشناختند

معنی: چنان نیزه‌ها را بر یکدیگر کوبیدند که از شدت گرد و نبرد از یکدیگر بازشناخته نمی‌شدند.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6317

یکی نیزه زد بر میانش هجیر / نیامد سنان اندرو جایگیر

معنی: هجیر نیزه‌ای به پهلو و میان سهراب زد، اما نوک نیزه در جوشن او کارگر نیفتاد و بر بدنش ننشست.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6318

به دژ در چو آگه شدند از هجیر / که او را گرفتند و بردند اسیر

معنی: چون اهل دژ سپید از احوال هجیر آگاه شدند که گرفتار شده و به اسیری رفته است،

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6325

خروش آمد و نالهٔ مرد و زن / که کم شد هجیر اندر آن انجمن

معنی: بانگ زاری و ناله از مرد و زن درگرفت، که هجیر از میان آنان کاسته و غایب شده است.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6326

چو آگاه شد دختر گژدهم / که سالار آن انجمن گشت کم

معنی: چون دختر گژدهم آگاه شد که سالار و فرمانده آن دژ (هجیر) اسیر گشته است،

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6327

چنان ننگش آمد ز کار هجیر / که شد لاله رنگش به کردار قیر

معنی: از شکست و اسارت هجیر چنان ننگش آمد که رخسار سرخ چون لاله‌اش از خشم سیاه شد.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6330

ز آزار گردآفرید و هجیر / پر از درد بودند برنا و پیر

معنی: از رنج و گرفتاری گردآفرید و هجیر، پیر و جوان اهل دژ لبریز از درد و اندوه بودند.

سهراب • بخش ۷ - نبرد گردآفرید با سهراب، آشکار شدن روی و موی و رهایی به فریب در دژ بیت #6383

هجیر دلاور میان را ببست / یکی بارهٔ تیزتگ برنشست

معنی: هجیر شجاع میان را ببست و بر اسبی تندرو و تیزتگ سوار شد.

سهراب • بخش ۸ - نامهٔ گژدهم به کاووس از زور سهراب، ترک دژ و رای بر خواندن رستم بیت #6413

بشد پیش سهراب رزم‌آزمای / بر اسپش ندیدم فزون زان به پای

معنی: به جنگ سهراب رزم‌آزموده رفت، اما ندیدم که بر پشت اسبش چندان پایداری کند.

سهراب • بخش ۸ - نامهٔ گژدهم به کاووس از زور سهراب، ترک دژ و رای بر خواندن رستم بیت #6414

که سهرابش از پشت زین برگرفت / برش ماند زان بازو اندر شگفت

معنی: سهراب او را از پشت زین برداشت و همگان از قدرت آن بازو شگفت‌زده ماندند.

سهراب • بخش ۸ - نامهٔ گژدهم به کاووس از زور سهراب، ترک دژ و رای بر خواندن رستم بیت #6416

درست‌ست و اکنون به زنهار اوست / پراندیشه جان از پی کار اوست

معنی: هجیر سالم است و اکنون در پناه و اسارت اوست، ولی جانش از عاقبت کار پر از اندیشه است.

سهراب • بخش ۸ - نامهٔ گژدهم به کاووس از زور سهراب، ترک دژ و رای بر خواندن رستم بیت #6417

بفرمود تا رفت پیشش هجیر / بدو گفت کژی نیاید ز تیر

معنی: دستور داد تا هجیر را پیش او آوردند و به او گفت: از تیر راست، کژی پدید نمی‌آید (سخن باید راست باشد).

سهراب • بخش ۱۳ - دیدن لشکرگاه ایران از بلندی، پرسش درفش‌ها از هجیر و نهفتن نشان رستم بیت #6662

هجیرش چنین داد پاسخ که شاه / سخن هرچه پرسد ز ایران سپاه

معنی: هجیر این‌گونه به او پاسخ داد که: ای شاه، هر آنچه درباره سپاه ایران بپرسی،

سهراب • بخش ۱۳ - دیدن لشکرگاه ایران از بلندی، پرسش درفش‌ها از هجیر و نهفتن نشان رستم بیت #6670

بدو گفت کان شاه ایران بود / بدرگاه او پیل و شیران بود

معنی: هجیر گفت: آن سراپرده شاه ایران (کاووس) است که بر درگاهش فیلان و شیران ایستاده‌اند.

سهراب • بخش ۱۳ - دیدن لشکرگاه ایران از بلندی، پرسش درفش‌ها از هجیر و نهفتن نشان رستم بیت #6679

چنین گفت کان طوس نوذر بود / درفشش کجاپیل‌پیکر بود

معنی: هجیر گفت: آن طوس پسر نوذر است که درفشش نقش فیل دارد.

سهراب • بخش ۱۳ - دیدن لشکرگاه ایران از بلندی، پرسش درفش‌ها از هجیر و نهفتن نشان رستم بیت #6684

چنین گفت کان فر آزادگان / جهانگیر گودرز کشوادگان

معنی: هجیر گفت: آن سراپرده افتخار آزادگان، گودرز جهانگیر فرزند کشواد است.

سهراب • بخش ۱۳ - دیدن لشکرگاه ایران از بلندی، پرسش درفش‌ها از هجیر و نهفتن نشان رستم بیت #6687

چنین گفت کز چین یکی نامدار / بنوی بیامد بر شهریار

معنی: هجیر (دروغ گفت و) گفت: او نامداری از دیار چین است که به تازگی نزد شهریار آمده است.

سهراب • بخش ۱۳ - دیدن لشکرگاه ایران از بلندی، پرسش درفش‌ها از هجیر و نهفتن نشان رستم بیت #6697

بپرسید نامش ز فرخ هجیر / بدو گفت نامش ندارم بویر

معنی: سهراب نام او را از هجیر فرخنده پرسید؛ هجیر گفت: نامش در یاد من نیست.

سهراب • بخش ۱۳ - دیدن لشکرگاه ایران از بلندی، پرسش درفش‌ها از هجیر و نهفتن نشان رستم بیت #6698

بدین دژ بدم من بدان روزگار / کجا او بیامد بر شهریار

معنی: زیرا در آن روزها که او نزدم شهریار آمد، من در دژ (دژ سپید) بودم.

سهراب • بخش ۱۳ - دیدن لشکرگاه ایران از بلندی، پرسش درفش‌ها از هجیر و نهفتن نشان رستم بیت #6699

همی نام جست از زبان هجیر / مگر کان سخنها شود دلپذیر

معنی: سهراب از زبان هجیر جویای نام رستم بود تا شاید با شنیدن سخنی از او، دلش آرام گیرد.

سهراب • بخش ۱۳ - دیدن لشکرگاه ایران از بلندی، پرسش درفش‌ها از هجیر و نهفتن نشان رستم بیت #6702

چنین داد پاسخ مر او را هجیر / که شاید بدن کان گو شیرگیر

معنی: هجیر چنین به او پاسخ داد: ممکن است آن پهلوان شیرگیر...

سهراب • بخش ۱۳ - دیدن لشکرگاه ایران از بلندی، پرسش درفش‌ها از هجیر و نهفتن نشان رستم بیت #6731

چنین داد پاسخ هجیرش که شاه / چو سیر آید از مهر وز تاج و گاه

معنی: هجیر در پاسخ به او گفت: «هنگامی که شهریار از مهرورزی، تاج و اورنگِ پادشاهی سیر و دلزده شود...»

سهراب • بخش ۱۳ - دیدن لشکرگاه ایران از بلندی، پرسش درفش‌ها از هجیر و نهفتن نشان رستم بیت #6743

به دل گفت پس کاردیده هجیر / که گر من نشان گو شیرگیر

معنی: آن‌گاه هجیرِ باتجربه و سردوگرم‌چشیده در دلِ خود گفت: «اگر من نشان آن پهلوانِ شیرگیر را فاش کنم...»

سهراب • بخش ۱۳ - دیدن لشکرگاه ایران از بلندی، پرسش درفش‌ها از هجیر و نهفتن نشان رستم بیت #6756

بفرمود تا رفت پیشش هجیر / جوانی به کردار هشیار و پیر

معنی: دستور داد تا هجیر پیش آید؛ جوانی که در دانایی چون پیران کهنسال بود.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۲ - نامهٔ گودرز به کیخسرو از حال سپاه و تهدید افراسیاب، رسیدن هجیر، نواخت و نیایش شاه بیت #17961

بگفت آن سخن سر به سر پهلوان / به پیش هشیوار پور جوان

معنی: پهلوان (گودرز) تمام سخنان و ماجرا را به فرزند دانای خویش گفت.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۲ - نامهٔ گودرز به کیخسرو از حال سپاه و تهدید افراسیاب، رسیدن هجیر، نواخت و نیایش شاه بیت #17962

بدو گفت کای پور هشیاردل / یکی تیز گردان بدین کار دل

معنی: به او گفت: ای فرزند هوشیار، دل و عزم خود را در انجام این کار تیز و استوار گردان.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۲ - نامهٔ گودرز به کیخسرو از حال سپاه و تهدید افراسیاب، رسیدن هجیر، نواخت و نیایش شاه بیت #17963

به پدرود کردن گرفتش به بر / برون آمد از پیش فرخ پدر

معنی: برای خداحافظی فرزند را در آغوش کشید و هجیر از پیش پدر فرخنده بیرون آمد.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۲ - نامهٔ گودرز به کیخسرو از حال سپاه و تهدید افراسیاب، رسیدن هجیر، نواخت و نیایش شاه بیت #17967

ز لشکر دو تن را بر خویش خواند / سبکشان به اسب تگاور نشاند

معنی: دو تن از لشکریان را نزد خود خواند و سریع آنان را بر اسبان چابک سوار کرد.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۲ - نامهٔ گودرز به کیخسرو از حال سپاه و تهدید افراسیاب، رسیدن هجیر، نواخت و نیایش شاه بیت #17968

برون شد ز پرده‌سرای پدر / به هر منزلی بر هیونی دگر

معنی: از خیمه و سرای پدر بیرون شد و در هر منزلگاه اسبی تازه و تندرو برنشست.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۲ - نامهٔ گودرز به کیخسرو از حال سپاه و تهدید افراسیاب، رسیدن هجیر، نواخت و نیایش شاه بیت #17969

بپرسید چون دید روی هجیر / که ای پهلوان‌زادهٔ شیرگیر

معنی: چون شماخ چهرهٔ هجیر را دید، پرسید: ای پهلوان‌زادهٔ شیرگیر،

داستان دوازده رخ • بخش ۱۲ - نامهٔ گودرز به کیخسرو از حال سپاه و تهدید افراسیاب، رسیدن هجیر، نواخت و نیایش شاه بیت #17974

هجیر اندر آمد چو خسرو بدوی / نگه کرد پیشش بمالید روی

معنی: هجیر وارد شد و چون چشمش به کیخسرو افتاد، پیشانی احترام بر خاک مالید.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۲ - نامهٔ گودرز به کیخسرو از حال سپاه و تهدید افراسیاب، رسیدن هجیر، نواخت و نیایش شاه بیت #17977

بپرسید بسیار و بنشاندش / هزاران هجیر آفرین خواندش

معنی: شاه احوال بسیار پرسید، او را بنشاند و هزاران آفرین بر هجیر خواند.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۲ - نامهٔ گودرز به کیخسرو از حال سپاه و تهدید افراسیاب، رسیدن هجیر، نواخت و نیایش شاه بیت #17978

ز گوهر یکی تاج پیروزه شاه / به سر بر نهادش چو رخشنده ماه

معنی: تاجی شاهانه از پیروزه، درخشان چون ماه بر سر هجیر نهاد.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۲ - نامهٔ گودرز به کیخسرو از حال سپاه و تهدید افراسیاب، رسیدن هجیر، نواخت و نیایش شاه بیت #17979