سرگذشت و جایگاه در حماسه

قیصر فرمانروای روم است که لشکریانش در نبرد با سپاه ایران به فرماندهی رشنواد و طلایه‌داری داراب دچار شکست مرگباری شدند. پس از تارومار شدن بزرگانش و کشته شدن چهل جاثلیق، قیصر که جهان را بر خود تنگ دید، سرافکنده فرستادگانی نزد رشنواد فرستاد و با تسلیم باژ، بدره‌های گران‌بها، گوهرها و بردگان، خواستار صلح و پیمانی جدید شد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (29)

فرستاده شد نزد قیصر ز شاه / سواری که اندر نوردید راه

معنی: از سوی کاووس‌شاه سواری تیزتک به نزد قیصر روم فرستاده شد تا راه دراز را درنوردد.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۶ - نامهٔ کاووس به افراسیاب، نبرد با تورانیان و شکست افراسیاب بیت #5800

فرستاد نزدیک قیصر پیام / که من سرفرازم به گنج و به نام

معنی: او پیامی به نزد قیصر فرستاد و گفت: من به دارایی و نام‌آوری سرافرازم...

پادشاهی لهراسپ • بخش ۹ - خواستگاری میرین از دختر قیصر، شرط گرگ فاسقون و رفتن گشتاسپ به بیشه بیت #22931

به من ده دل‌آرام دخترت را / به من تازه کن نام و افسرت را

معنی: دختر دل‌آرام خود را به همسری من درآور و با این پیوند، نام و تاج خود را تازه و درخشان کن.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۹ - خواستگاری میرین از دختر قیصر، شرط گرگ فاسقون و رفتن گشتاسپ به بیشه بیت #22932

چنین گفت قیصر که من زین سپس / نجویم بدین روی پیوند کس

معنی: قیصر پاسخ داد: من از این پس به میل خود به دنبال پیوند خویشاوندی با کسی نخواهم بود...

پادشاهی لهراسپ • بخش ۹ - خواستگاری میرین از دختر قیصر، شرط گرگ فاسقون و رفتن گشتاسپ به بیشه بیت #22933

کتایون و آن مرد ناسرفراز / مرا داشتند از چنان کار باز

معنی: زیرا کتایون و آن مرد فرومایه و گمنام [گشتاسپ] مرا از انجام چنین پیوندهایی دل‌زده کرده‌اند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۹ - خواستگاری میرین از دختر قیصر، شرط گرگ فاسقون و رفتن گشتاسپ به بیشه بیت #22934

کنون هرک جویند خویشی من / وگر سر فرازد به پیشی من

معنی: اکنون هر کس که خواهان خویشاوندی با من است و می‌خواهد در پیشگاه من به برتری برسد،

پادشاهی لهراسپ • بخش ۹ - خواستگاری میرین از دختر قیصر، شرط گرگ فاسقون و رفتن گشتاسپ به بیشه بیت #22935

چنو در جهان نامداری بود / مرا بر زمین نیز یاری بود

معنی: اگر چنان نامداری در جهان باشد، من نیز بر روی زمین یاوری نیرومند خواهم یافت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۹ - خواستگاری میرین از دختر قیصر، شرط گرگ فاسقون و رفتن گشتاسپ به بیشه بیت #22937

هر آنکس که بر وی بدرید پوست / مرا باشد او یار و داماد و دوست

معنی: هر کس که پوست آن دد را بدرد، یار، داماد و دوست نزدیک من خواهد شد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۹ - خواستگاری میرین از دختر قیصر، شرط گرگ فاسقون و رفتن گشتاسپ به بیشه بیت #22942

کنون قیصر از من بجوید همی / سخن با من از کینه گوید همی

معنی: اکنون قیصر چنین شرط سختی از من می‌طلبد و از روی کینه و دل‌چرکینی سخن می‌گوید.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۹ - خواستگاری میرین از دختر قیصر، شرط گرگ فاسقون و رفتن گشتاسپ به بیشه بیت #22945

یکی انک داماد قیصر شود / همان بر سر قیصر افسر شود

معنی: نخست آن‌که او داماد قیصر می‌شود و تاج سرور بر سر قیصر می‌نهد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۹ - خواستگاری میرین از دختر قیصر، شرط گرگ فاسقون و رفتن گشتاسپ به بیشه بیت #22951

که این را به درگاه قیصر برید / به پیش بزرگان لشگر برید

معنی: و گفت: این تن اژدها را به درگاه قیصر و به پیشگاه بزرگان سپاه ببرید.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۲ - کشتن اژدهای سقیلا به دست گشتاسپ، هنرنمایی در میدان قیصر و نهادن افسر بر فرخ‌زاد بیت #23216

خود از پیش گاوان و گردون برفت / به نزدیک قیصر خرامید تفت

معنی: خودش پیشاپیش گاوان و ارابه به راه افتاد و با شتاب نزد قیصر رفت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۲ - کشتن اژدهای سقیلا به دست گشتاسپ، هنرنمایی در میدان قیصر و نهادن افسر بر فرخ‌زاد بیت #23217

به روم اندرون آگهی یافتند / جهاندیدگان پیش بشتافتند

معنی: خبر در سراسر کشور روم پیچید و جهاندیدگان و کهنسالان پیش تاختند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۲ - کشتن اژدهای سقیلا به دست گشتاسپ، هنرنمایی در میدان قیصر و نهادن افسر بر فرخ‌زاد بیت #23218

بگشتاسپ گفت آن زمان جنگجوی / که تا زنده‌ای زین جهان بهر جوی

معنی: در آن هنگام قیصرِ جنگجو به گشتاسپ گفت: تا زمانی که زنده‌ای باید بهرمندی خود را از این جهان به دست آوری.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۵ - فرستادن قالوس به درگاه لهراسپ برای باژخواهی و شناختن گشتاسپ از سیمای زریر بیت #23372

که پیر جهاندیده‌ای بر درست / همانا فرستادهٔ قیصرست

معنی: و گفت: پیری جهان‌دیده بر در ایستاده است که بی‌گمان فرستاده قیصر است.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۵ - فرستادن قالوس به درگاه لهراسپ برای باژخواهی و شناختن گشتاسپ از سیمای زریر بیت #23389

پیام گرانمایه قیصر بداد / چنان چون بباید به آیین و داد

معنی: پیام مهم قیصر را آن‌چنان که بر پایه آیین و دادگری بود، بازگفت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۵ - فرستادن قالوس به درگاه لهراسپ برای باژخواهی و شناختن گشتاسپ از سیمای زریر بیت #23395

نبود این هنرها به روم اندرون / بدی قیصر از پیش شاهان زبون

معنی: چنین هنرها و دلاوری‌هایی پیش‌تر در روم نبود و قیصر در برابر شاهان ایران همواره خوار و زبون بود.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۵ - فرستادن قالوس به درگاه لهراسپ برای باژخواهی و شناختن گشتاسپ از سیمای زریر بیت #23407

کنون او بهر کشوری باژخواه / فرستاد و بر ماه بنهاد گاه

معنی: اکنون چگونه است که به هر کشوری فرستاده باژخواه می‌فرستد و پایگاه خود را بر ماه نهاده است؟

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۵ - فرستادن قالوس به درگاه لهراسپ برای باژخواهی و شناختن گشتاسپ از سیمای زریر بیت #23408

بدو داد پرمایه‌تر دخترش / که بودی گرامی‌تر از افسرش

معنی: قیصر گرامی‌ترین دخترش را که از تاج بر سرش عزیزتر بود، به همسری او داد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۵ - فرستادن قالوس به درگاه لهراسپ برای باژخواهی و شناختن گشتاسپ از سیمای زریر بیت #23417

بدو گفت کاکنون به قیصر بگوی / که من با سپاه آمدم جنگجوی

معنی: لهراسپ به او گفت: اکنون به قیصر بگو که من خود با لشکری رزم‌خواه به سویت می‌آیم.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۵ - فرستادن قالوس به درگاه لهراسپ برای باژخواهی و شناختن گشتاسپ از سیمای زریر بیت #23426

چو آگاه شد قیصر آن شاه روم / که فرخ شد آن شاه و ارجاسپ شوم

معنی: چون قیصر، پادشاه روم، آگاه شد که گشتاسپ‌شاه پیروز گشته و ارجاسپ شوم شکست یافته است،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۰ - سخن دقیقی: بازگشت گشتاسپ، بخشش همای به اسفندیار و تعقیب ارجاسپ بیت #24351

فرسته فرستاد با خواسته / غلامان و اسپان آراسته

معنی: فرستاده‌ای با گنجینه‌ها، غلامان و اسبان آراسته به درگاه او فرستاد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۰ - سخن دقیقی: بازگشت گشتاسپ، بخشش همای به اسفندیار و تعقیب ارجاسپ بیت #24352

همان مادرم دختر قیصرست / کجا بر سر رومیان افسرست

معنی: همچنین مادرم دختر قیصر روم است، همان که تاج پادشاهی بر سر رومیان دارد.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۱۷ - پاسخ اسفندیار به رستم: فخر به نژاد، شکستن بند و گشودن رویین‌دژ بیت #26617

همان قیصر از سلم دارد نژاد / ز تخم فریدون با فر و داد

معنی: آن قیصر نیز از نژاد سلم است، که او خود از گوهر فریدون بافرّ و دادگر بود.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۱۷ - پاسخ اسفندیار به رستم: فخر به نژاد، شکستن بند و گشودن رویین‌دژ بیت #26618

به قیصر بر از کین جهان تنگ شد / رخ نامدارانش بی‌رنگ شد

معنی: از این اندوه و کینه، جهان بر قیصر روم تنگ گشت و رنگ از چهره نامدارانش پرید.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28368

فرستاده آمد بر رشنواد / که گر دادگر سر نپیچد ز داد

معنی: فرستاده‌ای به نزد رشنواد آمد و گفت: «اگر سپهسالار دادگر از آیینِ دادگری سر نپیچد،»

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28369

که گر باژ خواهید فرمان کنیم / بنوی یکی باز پیمان کنیم

معنی: «اگر باژ و خراج می‌خواهید فرمان می‌بریم و دوباره پیمانِ جدیدی می‌بندیم.»

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28371

فرستاد قیصر ز هر گونه چیز / ابا برده‌ها بدره بسیار نیز

معنی: قیصر روم انواع گنجینه‌ها را همراه با اسیران و همیان‌های پر از خواسته روانه ساخت.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28372

سپهبد پذیرفت زو آنچ بود / ز دینار وز گوهر نابسود

معنی: سپهسالار رشنواد آنچه را که فرستاده شده بود، از دینارهای زرین و گوهر‌های دست‌نخورده، پذیرفت.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28373