سرگذشت و جایگاه در حماسه

نخستین پادشاه گیتی و آورنده آیین دادگری و جامه پلنگینه؛ پدر سیامک و نیا و سرپرست هوشنگ که با دیوان اهریمنی جنگید. پادشاهی او آغازگر عصر پیشدادیان بود و هوشنگ پس از درگذشت او بر تخت پادشاهی نشست.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (23)

چنین گفت کآیین تخت و کلاه / کیومرث آورد و او بود شاه

معنی: چنین گفت که آیین تخت و تاج پادشاهی را نخستین بار کیومرث آورد و او اولین شاه گیتی بود.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #231

کیومرث شد بر جهان کدخدای / نخستین به کوه اندرون ساخت جای

معنی: کیومرث سرور و پادشاه جهان شد و نخستین بار در دل کوهسار برای خود جایگاه ساخت.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #234

سر بخت و تختش بر آمد به کوه / پلنگینه پوشید خود با گروه

معنی: بخت و تخت پادشاهی‌اش در کوه اوج گرفت و خود و پیروانش جامه از پوست پلنگ بر تن کردند.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #235

سیامک بُدش نام و فرخنده بود / کیومرث را دل بدو زنده بود

معنی: نام او سیامک بود و وجودی فرخنده داشت؛ دل کیومرث به عشق و دیدار او زنده و شادمان بود.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #243

کیومرث زین خود کی آگاه بود / که تخت مهی را جز او شاه بود

معنی: کیومرث چگونه از این توطئه آگاه بود، یا می‌دانست که کسی جز او چشم به تخت بزرگی دوخته است؟

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #252

چو آگه شد از مرگ فرزند شاه / ز تیمار گیتی بر او شد سیاه

معنی: چون کیومرث‌شاه از مرگ فرزندش آگاه شد، از غم و اندوه، جهان در چشمش تیره و تار گشت.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #263

فرود آمد از تخت ویله کنان / زنان بر سر و موی و رخ را کَنان

معنی: موئیه‌کنان از تخت فرود آمد، بر سر و روی خود می‌زد و موی و رخسار می‌کند.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #264

دو رخساره پر خون و دل سوگوار / دو دیده پر از نم چو ابر بهار

معنی: هر دو گونه‌اش پر از خون و دلش سوگوار بود، و دو دیده‌اش چون ابر بهاران می‌گریست.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #265

برفتند با سوگواری و درد / ز درگاه کی شاه برخاست گرد

معنی: با سوگواری و درد فراوان رفتند و از بارگاه کیومرث‌شاه گرد غم برافراشته شد.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #269

کی نامور سر سوی آسمان / بر آورد و بدخواست بر بدگمان

معنی: آن پادشاه نامدار سر به سوی آسمان برداشت و برای آن دشمن بدخواه و بداندیش نفرین و فرجام بد خواست.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #274

خجسته سیامک یکی پور داشت / که نزد نیا جاه دستور داشت

معنی: سیامک خجسته و نیک‌نام پسری داشت که نزد نیاکه‌اش (کیومرث) مقام و منزلتی چون وزیر و مشاور داشت.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #277

به نزد نیا یادگار پدر / نیا پروریده مر او را به بر

معنی: او نزد جد خویش یادگار پدر بود و کیومرث وی را با مهر فراوان در آغوش خود پرورده بود.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #279

نیایش به جای پسر داشتی / جز او بر کسی چشم نگماشتی

معنی: نیا او را به جای فرزند خویش می‌دانست و به جز او چشم بر هیچ‌کس دیگر نمی‌دوخت.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #280

چو بنهاد دل کینه و جنگ را / بخواند آن گرانمایه هوشنگ را

معنی: هنگامی که کیومرث دل بر کین‌خواهی و نبرد نهاد، آن هوشنگِ والاتبار را به نزد خویش فراخواند.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #281

همه گفتنی‌ها بدو بازگفت / همه رازها بر گشاد از نهفت

معنی: تمام سخنان و گفتنی‌ها را با او در میان گذاشت و همه رازهای نهفته در دل را آشکار ساخت.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #282

که من لشکری کرد خواهم همی / خروشی برآورد خواهم همی

معنی: گفت: من لشکری گرد خواهم آورد و خروشی عظیم در جهان برخواهم انگیخت.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #283

تو را بود باید همی پیشرو / که من رفتنی‌ام تو سالار نو

معنی: تو باید پیشرو و فرمانده این سپاه باشی، چرا که من رفتنی هستم و تو سالار تازه جهان خواهی بود.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #284

پری و پلنگ انجمن کرد و شیر / ز درّندگان گرگ و ببر دلیر

معنی: او پریان، پلنگان، شیران، و از میان درندگان، گرگ‌ها و ببرهای شجاع را گرد آورد.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #285

پس پشت لشکر کیومرث شاه / نبیره به پیش اندرون با سپاه

معنی: کیومرث‌شاه در پشت لشکر جای گرفت و نوه‌اش هوشنگ پیشاپیش سپاه به راه افتاد.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #287

ز هرّای درّندگان چنگ دیو / شده سست از خشم کیهان خدیو

معنی: از نعره و غرش درندگان و خشمِ پادشاه جهان (کیومرث)، چنگ و نیروی دیو سست و بی‌رمق گردید.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #289

چو آمد مر آن کینه را خواستار / سرآمد کیومرث را روزگار

معنی: چون کین‌خواهیِ سیامک به سرانجام رسید، روزگار پادشاهی و زندگی کیومرث نیز پایان یافت.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #294

برفت و جهان مردری ماند ازوی / نگر تا که را نزد او آبروی

معنی: او از جهان برفت و دنیا چون میراثی ماندگار به دیگران رسید؛ بنگر که چه کسی نزد این جهان ناپایدار بی‌مقدار، ارج و اعتباری دارد؟

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #295

جهاندار هوشنگ با رای و داد / به جای نیا تاج بر سر نهاد

معنی: هوشنگِ دارنده جهان، با تدبیر و دادگری، به جای نیای خود (کیومرث) تاج پادشاهی را بر سر نهاد.

هوشنگ • بخش ۱ - پادشاهی هوشنگ چهل سال بود بیت #298