سرگذشت و جایگاه در حماسه

سپهسالار بزرگ ایران، فرزند نوذر شاه؛ از سرکردگان رزم‌آزموده سپاه که به فرمان کی‌خسرو همراه با گودرز و گیو در پیشاپیش لشکر برپا شده در هامون جای گرفت.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

و دیگر دلاور سپهدار طوس / که در جنگ بر شیر دارد فسوس

معنی: و دیگر، سپهسالار دلاور طوس که در میدان جنگ، شجاعتش شیر ژیان را تحقیر می‌کند،

آغاز کتاب • بخش ۱۲ - ستایش سلطان محمود بیت #220

چو از دشت بنشست آوای کوس / بفرمود تا پیش او رفت طوس

معنی: چون صدای کوس نبرد از دشت فرو نشست، نوذر دستور داد تا طوس به نزدش بیاید.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3827

بشد طوس و گستهم با او به هم / لبان پر ز باد و روان پر ز غم

معنی: طوس و گستهم با هم آمدند، در حالی که لبانشان پر از باد سرد آه و روانشان پر از اندوه بود.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3828

ز بهر بنه رفت گستهم و طوس / بدانگه که برخاست آوای کوس

معنی: گستهم و طوس در همان هنگام که صدای کوس برآمد، برای پاسداری از بنه رفته‌اند.

پادشاهی نوذر • بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس بیت #3882

به گستهم و طوس آمد این آگهی / که تیره شد آن فر شاهنشهی

معنی: آگهی به گستهم و طوس رسید که فرّ و شکوه پادشاهی نوذر تاریک گشته و او نابسندیده سرانجام یافته است.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4047

اگر داردی طوس و گستهم فر / سپاه است و گردان بسیار مر

معنی: اگرچه طوس و گستهم دارای فر و شکوه هستند و گردان بی‌شماری در سپاه حضور دارند،

پادشاهی زوطهماسپ • تاج‌گذاری زو پسر طهماسب، خشکسالی و پیمان صلح میان ایران و توران بیت #4144

چو طوس و چو گودرز کشواد و گیو / چو خراد و گرگین و رهام نیو

معنی: بزرگانی چون طوس، گودرز کشواد، گیو، خراد، گرگین و رهام دلاور...

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱ - وسوسهٔ دیو رامشگر و تصمیم کاووس برای لشکرکشی به مازندران و فراخواندن زال بیت #4634

چنین گفت پس طوس با مهتران / که ای رزم دیده دلاور سران

معنی: سپس طوس به بزرگان گفت: ای سران دلاور و جنگ‌آزموده!

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱ - وسوسهٔ دیو رامشگر و تصمیم کاووس برای لشکرکشی به مازندران و فراخواندن زال بیت #4646

خبر شد به طوس و به گودرز و گیو / به رهام و گرگین و گردان نیو

معنی: خبر آمدن زال به طوس، گودرز، گیو، رهام، گرگین و دیگر پهلوانان دلیر رسید،

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱ - وسوسهٔ دیو رامشگر و تصمیم کاووس برای لشکرکشی به مازندران و فراخواندن زال بیت #4676

بدو گفت طوس ای گو سرفراز / کشیدی چنین رنج راه دراز

معنی: طوس به او گفت: «ای پهلوان سرافراز، رنج این راه دراز را به جان خریدی،»

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱ - وسوسهٔ دیو رامشگر و تصمیم کاووس برای لشکرکشی به مازندران و فراخواندن زال بیت #4681

برفتند با او بزرگان نیو / چو طوس و چو گودرز و رهام و گیو

معنی: پهلوانان و بزرگان دلیر همچون طوس، گودرز، رهام و گیو همراه با زال از پیش شاه بیرون آمدند.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۲ - پند زال به کاووس دربارهٔ پرهیز از لشکرکشی به مازندران و رد شدن آن توسط شاه بیت #4737

به طوس و به گودرز فرمود شاه / کشیدن سپه سر نهادن به راه

معنی: پادشاه به طوس و گودرز فرمان داد تا سپاه را به حرکت درآورند و راه سفر را پیش گیرند.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۳ - لشکرکشی کاووس به مازندران، غارت شهر و اسارت او به دست دیو سپید بیت #4746

دگر روز برخاست آوای کوس / سپه را همی راند گودرز و طوس

معنی: روز بعد صدای طبل جنگی برخاست و گودرز و طوس سپاه را پیش راندند.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۳ - لشکرکشی کاووس به مازندران، غارت شهر و اسارت او به دست دیو سپید بیت #4751

چو طوس و فریبرز و گودرز و گیو / چو رهام و گرگین و فرهاد نیو

معنی: بزرگانی چون توس، فریبرز، گودرز، گیو، و پهلوانانی چون رهام، گرگین و فرهاد دلیر.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۱ - خان هفتم رستم: کشتن دیو سپید، درمان چشم کاووس و گشودن مازندران بیت #5213

به طوس و به گودرز کشوادگان / به گیو و به گرگین آزادگان

معنی: و نیز به طوس و گودرز کشوادگان و گیو و گرگین آزاده‌تبار،

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۶ - نبرد نهایی با مازندران، کشتن جویان و شاه جادو و سپردن تاج به اولاد بیت #5351

ابر میمنه طوس نوذر به پای / دل کوه پر نالهٔ کر نای

معنی: بر جناح راست، طوس نوذر ایستاد و دل کوه از آواز شیپور رزم به ناله درآمد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۶ - نبرد نهایی با مازندران، کشتن جویان و شاه جادو و سپردن تاج به اولاد بیت #5354

سپهبد بفرمود تا گیو و طوس / به پشت سپاه اندر آرند کوس

معنی: سپهبد دستور داد تا گیو و طوس در پشت سپاه طبل‌های جنگی را به صدا درآورند.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۶ - نبرد نهایی با مازندران، کشتن جویان و شاه جادو و سپردن تاج به اولاد بیت #5403

به طوس آن زمان داد اسپهبدی / بدو گفت از ایران بگردان بدی

معنی: سپهسالاری ایران را به طوس داد و به او گفت: بدی و گزند را از خاک ایران دور کن.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۷ - بازگشت پیروزمندانهٔ کاووس به ایران، بخشش به رستم و برقراری داد و آبادی بیت #5496

برآمد ز ایران سپه بوق و کوس / برون رفت گرگین و فرهاد و طوس

معنی: از سپاه ایران بانگ بوق و کوس برخاست و پهلوانانی چون گرگین و فرهاد و طوس به میدان تاختند.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۱ - لشکرکشی کاووس به باختر، نبرد در بربرستان و آغاز جنگ هاماوران بیت #5561

گرفتند ناگاه کاووس را / چو گودرز و چون گیو و چون طوس را

معنی: آنان ناگهان کاووس‌شاه و پهلوانانی چون گودرز و گیو و طوس را به بند کشیدند.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۳ - خیانت شاه هاماوران، اسارت کاووس و سودابه و آشفتگی ایران بیت #5657

بدان دژ فرستاد کاووس را / همان گیو و گودرز و هم طوس را

معنی: کاووس و همچنین گیو و گودرز و طوس را به آن دژ فرستادند.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۳ - خیانت شاه هاماوران، اسارت کاووس و سودابه و آشفتگی ایران بیت #5667

سپهدار چون گیو و گودرز و طوس / بدرید دلتان ز آوای کوس

معنی: آیا با وجود پهلوانانی چون گیو و گودرز و طوس، دل شما از صدای طبل جنگی آنان دریده شد و از ترس لرزیدید؟

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۳ - خیانت شاه هاماوران، اسارت کاووس و سودابه و آشفتگی ایران بیت #5677

چو از دژ رها کرد کاووس را / همان گیو و گودرز و هم طوس را

معنی: چون کاووس‌شاه را از دژ رها کرد و همچنین گیو و گودرز و طوس را آزاد ساخت،

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۵ - نبرد رستم با سپاه سه کشور، اسارت شاهان و آزادی کاووس بیت #5788

خبر یافت زو رستم و گیو و طوس / برفتند با لشکری گشن و کوس

معنی: رستم، گیو و طوس از او باخبر شدند و با لشکری بزرگ و بانگ کوس به راه افتادند.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۹ - نجات کاووس از سقوط، سرزنش گودرز و توبهٔ چهل‌روزهٔ شاه بیت #5924

چو طوس و چو گودرز کشوادگان / چو بهرام و چون گیو آزادگان

معنی: چون طوس و گودرز فرزند کشواد، و بهرام و گیو از تبار آزادگان،

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۱۰ - سور رستم در نوند، شکار هفت یل در دشت توران و آماده‌سازی افراسیاب برای حملهٔ ناگهانی بیت #5973

ازان پس تهمتن زمین داد بوس / چنین گفت کاین باده بر یاد طوس

معنی: پس از آن تهمتن زمین را بوسید و گفت: این باده به یاد طوس نوشیده می‌شود.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۱۰ - سور رستم در نوند، شکار هفت یل در دشت توران و آماده‌سازی افراسیاب برای حملهٔ ناگهانی بیت #6034

چو طوس و چو گودرز نیزه‌گذار / چو گرگین و چون گیو گرد و سوار

معنی: پهلوانانی چون طوس و گودرز نیزه‌گذار، و گرگین و گیو دلاور و سوار،

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۱۱ - نبرد هفت یل با افراسیاب، کشتن الکوس توسط رستم و شکست تورانیان بیت #6052

برانگیزم از گاه کاووس را / از ایران ببرم پی طوس را

معنی: کاووس‌شاه را از تخت سرنگون می‌سازم و پای طوس را از ایران کوتاه‌می‌کنم.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6266

چو طوس و چو گودرز کشواد و گیو / چو گرگین و بهرام و فرهاد نیو

معنی: چون طوس و گودرز کشواد و گیو و گرگین و بهرام و فرهاد دلاور.

سهراب • بخش ۸ - نامهٔ گژدهم به کاووس از زور سهراب، ترک دژ و رای بر خواندن رستم بیت #6440

بفرمود پس طوس را شهریار / که رو هردو را زنده برکن به دار

معنی: سپس شهریار به طوس فرمان داد که برو و هر دوی آنان را زنده به دار بیاویز!

سهراب • بخش ۱۰ - خشم کاووس و فرمان بردار کردن رستم، زدن طوس، میانجیگری گودرز و بزم آشتی بیت #6509

بشد طوس و دست تهمتن گرفت / بدو مانده پرخاش جویان شگفت

معنی: طوس پیش آمد و دست رستم تهمتن را گرفت، در حالی که آن پهلوان جنگجو شگفت‌زده مانده بود.

سهراب • بخش ۱۰ - خشم کاووس و فرمان بردار کردن رستم، زدن طوس، میانجیگری گودرز و بزم آشتی بیت #6511

بزد تند یک دست بر دست طوس / تو گفتی ز پیل ژیان یافت کوس

معنی: رستم دستش را به تندی بر دست و سینه طوس زد، گویی پیل ژیانی ضربه‌ای به او فروکوفت.

سهراب • بخش ۱۰ - خشم کاووس و فرمان بردار کردن رستم، زدن طوس، میانجیگری گودرز و بزم آشتی بیت #6516

ز بالا نگون اندرآمد به سر / برو کرد رستم به تندی گذر

معنی: طوس سرنگون بر زمین افتاد و رستم با تندی و خشم از روی او گذشت.

سهراب • بخش ۱۰ - خشم کاووس و فرمان بردار کردن رستم، زدن طوس، میانجیگری گودرز و بزم آشتی بیت #6517

چو خشم آورم شاه کاووس کیست / چرا دست یازد به من طوس کیست

معنی: چون من به خشم آیم، کاووس‌شاه کیست و طوس چه کسی است که بخواهد بر من دست دراز کند؟

سهراب • بخش ۱۰ - خشم کاووس و فرمان بردار کردن رستم، زدن طوس، میانجیگری گودرز و بزم آشتی بیت #6519

دگر روز فرمود تا گیو و طوس / ببستند شبگیر بر پیل کوس

معنی: روز بعد، پادشاه فرمان داد تا گیو و طوس هنگام سحر، طبل‌های جنگی را بر پشت پیل‌ها ببندند.

سهراب • بخش ۱۱ - رسیدن سپاه کاووس به در دژ، بیم هومان و بی‌پروایی سهراب و می نوشیدن او بیت #6583

همه نامداران آن مرز را / چو طوس و چو کاووس و گودرز را

معنی: از همه نامداران آن سرزمین، مانند طوس، کاووس و گودرز،

سهراب • بخش ۱۳ - دیدن لشکرگاه ایران از بلندی، پرسش درفش‌ها از هجیر و نهفتن نشان رستم بیت #6673

چنین گفت کان طوس نوذر بود / درفشش کجاپیل‌پیکر بود

معنی: هجیر گفت: آن طوس پسر نوذر است که درفشش نقش فیل دارد.

سهراب • بخش ۱۳ - دیدن لشکرگاه ایران از بلندی، پرسش درفش‌ها از هجیر و نهفتن نشان رستم بیت #6684

بشد طوس و پیغام کاووس برد / شنیده سخن پیش او برشمرد

معنی: طوس برفت و پیام کاووس را رساند و سخنانی را که شنیده بود پیش رستم بازگو کرد.

سهراب • بخش ۱۴ - خروش سهراب بر کاووس، برکندن سراپرده، دیدار نخست با رستم و انکار نام بیت #6793

همی بست بر باره رهام تنگ / به برگستوان بر زده طوس چنگ

معنی: رهام تنگ اسب را محکم می‌بست و طوس به برگستوان اسب دست یافته بود.

سهراب • بخش ۱۴ - خروش سهراب بر کاووس، برکندن سراپرده، دیدار نخست با رستم و انکار نام بیت #6799

بیامد دمان تا به قلب سپاه / ز لشکر بر طوس شد کینه خواه

معنی: خروشان تا قلب سپاه آمد و در کنار پرچم طوس به کینه‌خواهی پرداخت.

سهراب • بخش ۱۶ - شب پیش از نبرد فردا: گزارش رستم از زور سهراب و وصیت به زواره بیت #6891