🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

رزم کاووس با شاه هاماوران

❖
39 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۹ - نجات کاووس از سقوط، سرزنش گودرز و توبهٔ چهل‌روزهٔ شاه
پس از آنکه کاووس‌شاه در آزمندانه و بی‌خردانه‌ترین پندار خویش، سوار بر تخت گردون به قصد تسخیر آسمان پرواز کرد و سرانجام بر خاک سیه افکنده شد، سپاهیان ایران سراسیمه در جستجوی شهریار گمراه خود به هر سو تاختند. خبر به جهان‌پهلوان رستم، گیو و طوس رسید. آنان با لشکری گران و بانگ کوس‌های جنگی به یاری شاه شتافتند و او را فروافتاده و خوار یافتند.

در این هنگام، گودرز پیر و خردمند پیش آمد و آتشی از خشم و سرزنش بر سر کاووس افروخت. گودرز فریاد برآورد که در تمام طول عمر خویش، پادشاهی بدین مایه تهی از خرد و دانش و رای ندیده است؛ شاهی که تیمارستان برای او شایسته‌تر از پایتخت کیانیان است. او سه بار خردسوزی پیاپی کاووس را یادآور شد: نخست یورش دیوانه‌وار به مازندران و بدبختی سپاه ایران، سپس گرفتار شدن در دام شاه هاماوران، و اینک هجوم به چرخهٔ آسمان و شمردن ستارگان! گودرز شاه را هشدار داد که از غرور دست بردارد و تنها بندگی پیشگاه پروردگار را پیشه سازد.

کاووس‌شاه که گرد خودپرستی از چهره‌اش فرو ریخته بود، با شرمساری فراوان سخنان تند اما حقِ گودرز را پذیرفت. او که غرق در پشیمانی و اندوه بود، بر تخت عماری نشست و به کاخ خویش بازگشت. شاه سرکش، درهای بارگاه را بر روی همگان ببست، جامهٔ غرور برکند، گنجینه‌های فراوان به مستمندان بخشید و چهل روز تمام رخ بر خاک تیره مالید و با دیدگانی خون‌بار و اشکی زرد از پیشگاه یزدان پاک بخشایش طلبید.

چون ناله‌ها و توبهٔ صادقانهٔ شاه از حد گذشت، جهان‌آفرین بر وی ببخشود و فرّه و آرامش را به جان او بازگرداند. کاووس بار دیگر بر تخت نشست، اما این‌بار دادگری و مهر ورزیدن پیشه ساخت؛ چنان‌که جهان از عدل او آراسته گشت و تمام سرکشان و شهریاران گیتی بار دیگر سر بر آستان او نهادند و به طاعت و وفاداری درآمدند.
#1
همی کرد پوزش ز بهر گناه
✦
مر او را همی جست هر سو سپاه
#2
خبر یافت زو رستم و گیو و طوس
✦
برفتند با لشکری گشن و کوس
#3
به رستم چنین گفت گودرز پیر
✦
که تا کرد مادر مرا سیر شیر
#4
همی بینم اندر جهان تاج و تخت
✦
کیان و بزرگان بیدار بخت
#5
چو کاووس نشنیدم اندر جهان
✦
ندیدم کس از کهتران و مهان
#6
خرد نیست او را نه دانش نه رای
✦
نه هوشش بجایست و نه دل بجای
#7
رسیدند پس پهلوانان بدوی
✦
نکوهش گر و تیز و پرخاشجوی
#8
بدو گفت گودرز بیمارستان
✦
ترا جای زیباتر از شارستان
#9
به دشمن دهی هر زمان جای خویش
✦
نگویی به کس بیهده رای خویش
#10
سه بارت چنین رنج و سختی فتاد
✦
سرت ز آزمایش نگشت اوستاد
#11
کشیدی سپه را به مازندران
✦
نگر تا چه سختی رسید اندران
#12
دگرباره مهمان دشمن شدی
✦
صنم بودی اکنون برهمن شدی
#13
به گیتی جز از پاک یزدان نماند
✦
که منشور تیغ ترا برنخواند
#14
به جنگ زمین سر به سر تاختی
✦
کنون باسمان نیز پرداختی
#15
پس از تو بدین داستانی کنند
✦
که شاهی برآمد به چرخ بلند
#16
که تا ماه و خورشید را بنگرد
✦
ستاره یکایک همی بشمرد
#17
همان کن که بیدار شاهان کنند
✦
ستاینده و نیک‌خواهان کنند
#18
جز از بندگی پیش یزدان مجوی
✦
مزن دست در نیک و بد جز بدوی
#19
چنین داد پاسخ که از راستی
✦
نیاید به کار اندرون کاستی
#20
همی داد گفتی و بیداد نیست
✦
ز نام تو جان من آزاد نیست
#21
فروماند کاووس و تشویر خورد
✦
ازان نامداران روز نبرد
#22
بسیچید و اندر عماری نشست
✦
پشیمانی و درد بودش بدست
#23
چو آمد بر تخت و گاه بلند
✦
دلش بود زان کار مانده نژند
#24
چهل روز بر پیش یزدان به پای
✦
بپیمود خاک و بپرداخت جای
#25
همی ریخت از دیدگان آب زرد
✦
همی از جهان‌آفرین یاد کرد
#26
ز شرم از در کاخ بیرون نرفت
✦
همی پوست گفتی برو بر به کفت
#27
همی ریخت از دیده پالوده خون
✦
همی خواست آمرزش رهنمون
#28
ز شرم دلیران منش کرد پست
✦
خرام و در بار دادن ببست
#29
پشیمان شد و درد بگزید و رنج
✦
نهاده ببخشید بسیار گنج
#30
همی رخ بمالید بر تیره خاک
✦
نیایش کنان پیش یزدان پاک
#31
چو بگذشت یک چند گریان چنین
✦
ببخشود بر وی جهان‌آفرین
#32
یکی داد نو ساخت اندر جهان
✦
که تابنده شد بر کهان و مهان
#33
جهان گفتی از داد دیبا شدست
✦
همان شاه بر گاه زیبا شدست
#34
ز هر کشوری نامور مهتری
✦
که بر سر نهادی بلند افسری
#35
به درگاه کاووس شاه آمدند
✦
وزان سرکشیدن به راه آمدند
#36
زمانه چنان شد که بود از نخست
✦
به آب وفا روی خسرو بشست
#37
همه مهتران کهتر او شدند
✦
پرستنده و چاکر او شدند
#38
کجا پادشا دادگر بود و بس
✦
نیازش نیاید بفریادرس
#39
بدین داستان گفتم آن کم شنود
✦
کنون رزم رستم بباید سرود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: