🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

رزم کاووس با شاه هاماوران

❖
46 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۸ - پرواز کاووس به آسمان با عقاب‌ها و سقوط او
روزگاری چون جهان به کام کی‌کاووس گشته بود و گردنکشان بر زمین سر به فرمانش داشتند، اهریمنِ بدسگال در نهان انجمنی از دیوان برپا ساخت. او از شکوه و دادگری شهریار ایران نالید و یاران سرکش خود را خواند تا راهی برای تیره‌ساختن فرّه ایزدی کاووس بیابند. دیوی بدخیم و فریبکار پدید آمد و پیمان بست که جان و روان شاه را آشفته سازد. دیو خویشتن را به هیبت غلامی زیباروی و خوش‌سخن درآورد و به هنگام شکار بر سر راه کاووس نشست. زمین ببوسید و دسته‌ای گل به شاه داد و با چرب‌زبانی گفت: «شهریارا، گیتی همه رام توست و زمین در مشت تو؛ اکنون نوبت آن است که راز چرخ گردان و ماه و خورشید را برکشی و بر آسمان فرمان برانی!»

وسوسه دیو بر دل کاووس نشست و خرد از روانش رخت بربست. غروری سهمگین وجودش را فراگرفت و گمان برد که گردون به راستی زیر نگین اوست. ناآگاه از آنکه ستارگان بی‌پایانند و دادار جهان یکتاست و همه آفرینش در برابر فرمان الهی بی‌چاره و ناتوانند. شاه منجمان را فراخواند و فاصله خاک تا گردون ماه را جویا شد. آن‌گاه تدبیری کژ و نابخردانه اندیشید؛ دستور داد تا شبانگاه آشیانه عقابان را تهی سازند و بچه‌عقاب‌ها را در سراهای شاهی با گوشت بره و مرغ بپرورند تا هر یک چون شیری نیرومند گردند.

کاووس تختی از چوب عود قماری ساخت و بندهای آن را به زر ناب استوار نمود. بر چهار سوی تخت نیزه‌هایی دراز ببست و ران‌های گوشت بره بر سر نیزه‌ها بیاویخت. سپس چهار عقاب تیزپرواز و تشنه طعمه را بر تخت ببست و خود بر آن نشست. عقابان گرسنه به هوای گوشت بال گشودند و تخت شاهی را از هامون برکشیده، رو به سوی ابرهای تیره افراشتند. کاووس بر پهنه آسمان می‌تاخت تا بر ملک و ستارگان دست یابد یا به پندار برخی با تیر و کمان به جنگ گردون رود؛ غافل از آنکه آزمندی فرجامی جز خواری ندارد.

چون نیروی بال مرغان پرنده به سر آمد و خستگی بر آنان چیره شد، عرق از تنشان فرو ریخت. عقابان بی‌رمق سرنگون گشتند و تخت شاهی را از فراز ابرهای سیاه کشان‌کشان به زیر آوردند. کاووس بر زمین بیشه شیرچین در نزدیکی آمل نگونسار افتاد. اگرچه جهان‌آفرین به شگفتی او را زنده نگاه داشت، چرا که سرنوشت چنان بود که گوهر سیاوش از نژاد او پدید آید، اما شاه پرغرور به جای تاج و تخت، خوار و زار در میان بیشه افتاد. کی‌کاووس در تپش دردهای خویش، اشک پشیمانی ریخت و به درگاه کردگار بی‌نیاز به نیایش و زاری پرداخت.
#1
چنان بد که ابلیس روزی پگاه
✦
یکی انجمن کرد پنهان ز شاه
#2
به دیوان چنین گفت کامروز کار
✦
به رنج و به سختیست با شهریار
#3
یکی دیو باید کنون نغزدست
✦
که داند ز هرگونه رای و نشست
#4
شود جان کاووس بیره کند
✦
به دیوان برین رنج کوته کند
#5
بگرداندش سر ز یزدان پاک
✦
فشاند بر آن فر زیباش خاک
#6
شنیدند و بر دل گرفتند یاد
✦
کس از بیم کاووس پاسخ نداد
#7
یکی دیو دژخیم بر پای خاست
✦
چنین گفت کاین چربدستی مراست
#8
غلامی بیاراست از خویشتن
✦
سخن‌گوی و شایستهٔ انجمن
#9
همی بود تا یک زمان شهریار
✦
ز پهلو برون شد ز بهر شکار
#10
بیامد بر او زمین بوس داد
✦
یکی دستهٔ گل به کاووس داد
#11
چنین گفت کاین فر زیبای تو
✦
همی چرخ‌گردان سزد جای تو
#12
به کام تو شد روی گیتی همه
✦
شبانی و گردنکشان چون رمه
#13
یکی کار ماندست کاندر جهان
✦
نشان تو هرگز نگردد نهان
#14
چه دارد همی آفتاب از تو راز
✦
که چون گردد اندر نشیب و فراز
#15
چگونست ماه و شب و روز چیست
✦
برین گردش چرخ سالار کیست
#16
دل شاه ازان دیو بی‌راه شد
✦
روانش ز اندیشه کوتاه شد
#17
گمانش چنان شد که گردان سپهر
✦
به گیتی مراو را نمودست چهر
#18
ندانست کاین چرخ را مایه نیست
✦
ستاره فراوان و ایزد یکیست
#19
همه زیر فرمانش بیچاره‌اند
✦
که با سوزش و جنگ و پتیاره‌اند
#20
جهان آفرین بی‌نیازست ازین
✦
ز بهر تو باید سپهر و زمین
#21
پراندیشه شد جان آن پادشا
✦
که تا چون شود بی پر اندر هوا
#22
ز دانندگان بس بپرسید شاه
✦
کزین خاک چندست تا چرخ ماه
#23
ستاره شمر گفت و خسرو شنید
✦
یکی کژ و ناخوب چاره گزید
#24
بفرمود پس تا به هنگام خواب
✦
برفتند سوی نشیم عقاب
#25
ازان بچه بسیار برداشتند
✦
به هر خانه‌ای بر دو بگذاشتند
#26
همی پرورانیدشان سال و ماه
✦
به مرغ و به گوشت بره چندگاه
#27
چو نیرو گرفتند هر یک چو شیر
✦
بدان سان که غرم آوریدند زیر
#28
ز عود قماری یکی تخت کرد
✦
سر درزها را به زر سخت کرد
#29
به پهلوش بر نیزهای دراز
✦
ببست و بران‌گونه بر کرد ساز
#30
بیاویخت از نیزه ران بره
✦
ببست اندر اندیشه دل یکسره
#31
ازن پس عقاب دلاور چهار
✦
بیاورد و بر تخت بست استوار
#32
نشست از بر تخت کاووس شاه
✦
که اهریمنش برده بد دل ز راه
#33
چو شد گرسنه تیز پران عقاب
✦
سوی گوشت کردند هر یک شتاب
#34
ز روی زمین تخت برداشتند
✦
ز هامون به ابر اندر افراشتند
#35
بدان حد که شان بود نیرو به جای
✦
سوی گوشت کردند آهنگ و رای
#36
شنیدم که کاووس شد بر فلک
✦
همی رفت تا بر رسد بر ملک
#37
دگر گفت ازان رفت بر آسمان
✦
که تا جنگ سازد به تیر و کمان
#38
ز هر گونه‌ای هست آواز این
✦
نداند به جز پر خرد راز این
#39
پریدند بسیار و ماندند باز
✦
چنین باشد آنکس که گیردش آز
#40
چو با مرغ پرنده نیرو نماند
✦
غمی گشت پرهاب خوی درنشاند
#41
نگونسار گشتند ز ابر سیاه
✦
کشان بر زمین از هوا تخت شاه
#42
سوی بیشهٔ شیرچین آمدند
✦
به آمل بروی زمین آمدند
#43
نکردش تباه از شگفتی جهان
✦
همی بودنی داشت اندر نهان
#44
سیاووش زو خواست کاید پدید
✦
ببایست لختی چمید و چرید
#45
به جای بزرگی و تخت نشست
✦
پشیمانی و درد بودش به دست
#46
بمانده به بیشه درون زار و خوار
✦
نیایش همی کرد با کردگار

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: