🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران

❖
71 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۳ - لشکرکشی کاووس به مازندران، غارت شهر و اسارت او به دست دیو سپید
چون زال سپهبد از نزد کی‌کاووس رخت بربست و به پهلو بازگشت، کاووس‌شاه شتابان لشکریان خویش را آماده ساخت. شاه ایران طوس و گودرز را فرمان داد تا سپاهی گران را به جنبش درآورند و راهِ مازندران را پیش گیرند. با برآمدن آفتاب، شاه و جنگاوران ایرانی روی به سوی دیار مازندران نهادند. کاووس نگاهبانیِ سرزمین ایران و کلید گنج‌ها و تاج و نگین شهریاری را به میلاد سپرد و او را پند داد که اگر دشمنی سر برآورد، تیغ کینه از نیام کشد و در هر گزند و دشواری، به زال و رستم پناه برد که پشتیبانان راستین کشور و مایهٔ آبروی تخت کیانی‌اند.

روز دیگر صدای کوسِ جنگ بلند شد و گودرز و طوس لشکر را به حرکت درآوردند. کاووس‌شاه لشکرِ فروزان خویش را پیش می‌راند تا بر دامنهٔ کوه اسپروز خیمه زد؛ در جایی که آفتاب فرومی‌رفت و بسترگاه دیوانِ دژخیم بود، همان‌جا که حتی پیلپیکران را بیم در سر می‌افتاد. شب هنگام، بزمی شاهانه برپا ساختند؛ فرشش بر روی میش‌سار گسترده شد و بوی میِ خوشگوار فضا را پر کرد. پهلوانان فرخنده بر گرد تخت کاووس نشستند و تا بامداد به نوشیدن می گذراندند.

با دمیدن سپیده، گُردان کمر بستند و به نزد شاه آمدند. کاووس‌شاه به گیو فرمان داد تا هزار سوارِ گزیده از میان لشکریان جدا کند—مردانی گرزدار و کارآزموده تا شهریاریِ مازندران را بگشایند. شاه به گیو دستور داد بر هیچ‌کس از پیر و جوان ابقا نکند، هر آبادی را به آتش کشد و جهان را از لوث وجود دیوان پاک سازد. گیو کمر بست و بر سر شهر مازندران تاخت. تیغ و گرز ایرانیان فروبارید و هیچ زن و کودک و مردی از دمِ شمشیر رستگاری نیافت. آنان شهر را غارت کرده و به آتش کشیدند؛ شهری که چون بهشت برین بود، پر از نگارین‌رویان، پرستارانِ زرین‌طوق و گنج‌های بی‌شمارِ سیم و زر.

چون خبر این غارتگری و خرمیِ آن سرزمین به کاووس رسید، بر سخنِ خنیاگرِ مازندرانی آفرین خواند. اما خبر تاخت‌وتاز ایرانیان به گوش شاه مازندران نیز رسید و دلش پر از درد و خشم گشت. او دیوی به نام سنجه را پیش خواند و او را شتابان به نزد دیو سپید فرستاد تا پیام دهد که کاووس به مازندران تاخته و اگر فریادرسی نرسد، زنده در مازندران باقی نخواهد ماند. سنجه پیام را به دیو سپید رساند. دیو سپید پاسخ داد که ناامید نباشد، چرا که او با سپاهی گران خواهد آمد و پای ایرانیان را از آن بوم و بر خواهد برید.

چون شب فرا رسید، ابری سیاه و سهمگین همچون دود و قیر به فرمان دیو سپید بر آسمان خیمه زد و جهان چون روی زنگی تار گشت. روز که درآمد، چشمان کاووس‌شاه و دو بهره از سپاهیانش به جادوی دیو سپید تاریک و نابینا شد. تگرگ و گزند بر سرشان بارید و روزگارشان به تیره روزی بدل گشت. گنج‌ها به تاراج رفت و لشکریان اسیر گشتند. کاووس‌شاه که این رنج و تیرگی را دید، دریافت که پندِ زال راست بوده و آموزگارِ هوشیار به ز گنجِ انباشته است.

دیو سپید غرّان به نزد کاووس آمد و او را به خاطر غرور، بی‌تدبیری و جاه‌طلبی‌اش سرزنش کرد. سپس دوازده هزار دیوِ جنگی را بر اسیران گماشت و خورش اندکی به آنان داد تا زنده بمانند. آن‌گاه تمام گنجینه، تاج و گرزِ کاووس را به ارژنگ دیو، سالار مازندران، سپرد و او را فرستاد تا پیامی تلخ به شاه مازندران ببرد که ایرانیان دیگر خورشید و ماه را نخواهند دید و در خاری و سختی جان خواهند داد. ارژنگ‌دیو با غنایم و اسیران به سوی شاه مازندران رفت و بدین‌گونه شاه ایران در بند جادوی دیوان اسیر گشت.
#1
چو زال سپهبد ز پهلو برفت
✦
دمادم سپه روی بنهاد و تفت
#2
به طوس و به گودرز فرمود شاه
✦
کشیدن سپه سر نهادن به راه
#3
چو شب روز شد شاه و جنگ‌آوران
✦
نهادند سر سوی مازندران
#4
به میلاد بسپرد ایران زمین
✦
کلید در گنج و تاج و نگین
#5
بدو گفت گر دشمن آید پدید
✦
ترا تیغ کینه بباید کشید
#6
ز هر بد به زال و به رستم پناه
✦
که پشت سپاهند و زیبای گاه
#7
دگر روز برخاست آوای کوس
✦
سپه را همی راند گودرز و طوس
#8
همی رفت کاووس لشکر فروز
✦
بزد گاه بر پیش کوه اسپروز
#9
به جایی که پنهان شود آفتاب
✦
بدان جایگه ساخت آرام و خواب
#10
کجا جای دیوان دژخیم بود
✦
بدان جایگه پیل را بیم بود
#11
بگسترد زربفت بر میش سار
✦
هوا پر ز بوی از می خوشگوار
#12
همه پهلوانان فرخنده پی
✦
نشستند بر تخت کاووس کی
#13
همه شب می و مجلس آراستند
✦
به شبگیر کز خواب برخاستند
#14
پراگنده نزدیک شاه آمدند
✦
کمر بسته و با کلاه آمدند
#15
بفرمود پس گیو را شهریار
✦
دوباره ز لشکر گزیدن هزار
#16
کسی کاو گراید به گرز گران
✦
گشایندهٔ شهر مازندران
#17
هر آنکس که بینی ز پیر و جوان
✦
تنی کن که با او نباشد روان
#18
وزو هرچ آباد بینی بسوز
✦
شب آور به جایی که باشی به روز
#19
چنین تا به دیوان رسد آگهی
✦
جهان کن سراسر ز دیوان تهی
#20
کمر بست و رفت از بر شاه گیو
✦
ز لشکر گزین کرد گردان نیو
#21
بشد تا در شهر مازندران
✦
ببارید شمشیر و گرز گران
#22
زن و کودک و مرد با دستوار
✦
نیافت از سر تیغ او زینهار
#23
همی کرد غارت همی سوخت شهر
✦
بپالود بر جای تریاک زهر
#24
یکی چون بهشت برین شهر دید
✦
پر از خرمی بر درش بهر دید
#25
به هر برزنی بر فزون از هزار
✦
پرستار با طوق و با گوشوار
#26
پرستنده زین بیشتر با کلاه
✦
به چهره به کردار تابنده ماه
#27
به هر جای گنجی پراگنده زر
✦
به یک جای دینار سرخ و گهر
#28
بی‌اندازه گرد اندرش چارپای
✦
بهشتیست گفتی همیدون به جای
#29
به کاووس بردند از او آگهی
✦
ازان خرمی جای و آن فرهی
#30
همی گفت خرم زیاد آنک گفت
✦
که مازندران را بهشتست جفت
#31
همه شهر گویی مگر بتکده‌ست
✦
ز دیبای چین بر گل آذین زدست
#32
بتان بهشتند گویی درست
✦
به گلنارشان روی رضوان بشست
#33
چو یک هفته بگذشت ایرانیان
✦
ز غارت گشادند یکسر میان
#34
خبر شد سوی شاه مازندران
✦
دلش گشت پر درد و سر شد گران
#35
ز دیوان به پیش اندرون سنجه بود
✦
که جان و تنش زان سخن رنجه بود
#36
بدو گفت رو نزد دیو سپید
✦
چنان رو که بر چرخ گردنده شید
#37
بگویش که آمد به مازندران
✦
بغارت از ایران سپاهی گران
#38
جهانجوی کاووس شان پیش رو
✦
یکی لشگری جنگ سازان نو
#39
کنون گر نباشی تو فریادرس
✦
نبینی بمازندران زنده کس
#40
چو بشنید پیغام سنجه نهفت
✦
بر دیو پیغام شه بازگفت
#41
چنین پاسخش داد دیو سپید
✦
که از روزگاران مشو ناامید
#42
بیایم کنون با سپاهی گران
✦
ببرم پی او ز مازندران
#43
شب آمد یکی ابر شد با سپاه
✦
جهان کرد چون روی زنگی سیاه
#44
چو دریای قارست گفتی جهان
✦
همه روشناییش گشته نهان
#45
یکی خیمه زد بر سر او دود و قیر
✦
سیه شد جهان چشمها خیره خیر
#46
چو بگذشت شب روز نزدیک شد
✦
جهانجوی را چشم تاریک شد
#47
ز لشکر دو بهره شده تیره چشم
✦
سر نامداران ازو پر ز خشم
#48
از ایشان فراوان تبه کرد نیز
✦
نبود از بدبخت ماننده چیز
#49
چو تاریک شد چشم کاووس شاه
✦
بد آمد ز کردار او بر سپاه
#50
همه گنج تاراج و لشکر اسیر
✦
جوان دولت و بخت برگشت پیر
#51
همه داستان یاد باید گرفت
✦
که خیره نماید شگفت از شگفت
#52
سپهبد چنین گفت چون دید رنج
✦
که دستور بیدار بهتر ز گنج
#53
به سختی چو یک هفته اندر کشید
✦
به دیده ز ایرانیان کس ندید
#54
بهشتم بغرید دیو سپید
✦
که ای شاه بی‌بر به کردار بید
#55
همی برتری را بیاراستی
✦
چراگاه مازندران خواستی
#56
همی نیروی خویش چون پیل مست
✦
بدیدی و کس را ندادی تو دست
#57
چو با تاج و با تخت نشکیفتی
✦
خرد را بدین‌گونه بفریفتی
#58
کنون آنچ اندر خور کار تست
✦
دلت یافت آن آرزوها که جست
#59
ازان نره دیوان خنجرگذار
✦
گزین کرد جنگی ده و دوهزار
#60
بر ایرانیان بر نگهدار کرد
✦
سر سرکشان پر ز تیمار کرد
#61
سران را همه بندها ساختند
✦
چو از بند و بستن بپرداختند
#62
خورش دادشان اندکی جان سپوز
✦
بدان تا گذارند روزی به روز
#63
ازان پس همه گنج شاه جهان
✦
چه از تاج یاقوت و گرز گران
#64
سپرد آنچ دید از کران تا کران
✦
به ارژنگ سالار مازندران
#65
بر شاه رو گفت و او را بگوی
✦
که ز آهرمن اکنون بهانه مجوی
#66
همه پهلوانان ایران و شاه
✦
نه خورشید بینند روشن نه ماه
#67
به کشتن نکردم برو بر نهیب
✦
بدان تا بداند فراز و نشیب
#68
به زاری و سختی برآیدش هوش
✦
کسی نیز ننهد برین کار گوش
#69
چو ارژنگ بشنید گفتار اوی
✦
سوی شاه مازندران کرد روی
#70
همی رفت با لشکر و خواسته
✦
اسیران و اسپان آراسته
#71
سپرد او به شاه و سبک بازگشت
✦
بدان برز کوه آمد از پهن دشت

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: