🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران

❖
119 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۶ - نبرد نهایی با مازندران، کشتن جویان و شاه جادو و سپردن تاج به اولاد
چو خبر به کی‌کاووس رسید که سپاه دیوان مازندران از هر سو حلقه تنگی بر ایرانیان فشرده‌اند، فرمان داد تا جهان‌پهلوان رستم نخستین کسی باشد که زنگار کینه از دل بردارد و کمر به رزم بندد. طوس، گودرز، گیو و گرگین لشکر را بیاراستند؛ سراپرده شاهی بر دشت مازندران برافراشته شد و ناله کرنای پهلوانان، کوه و دشت را لرزاند. طوس بر میمنه ایستاد و گودرز کشوادگان بر میسره، و کاووس‌شاه در قلبگاه فرمان می‌راند.

از میان دیوان، نامداری تنومند به نام جویان، گرز گران بر دوش گرفت و به دستور شاه دیوان پیش آمد. او در میان دو سپاه بانگ برداشت و حریف طلبید، اما از هبت و آواز مهیبش، هیچ‌یک از گردان ایران جرات میدان‌داری نیافت. کاووس‌شاه دلیران را سرزنش کرد، اما خامی و ترس لب‌هایشان را بسته بود. در این هنگام، رستم عنان رخش را پیچید، از شاه رخصت خواست و چون پیلی مست و اژدهایی کینه‌توز به آوردگاه تاخت. رستم نعره‌ای چون شیر ژیان برآورد، نیزه بر کمربند درع جویان زد و او را چنان از زین برکند که گویی مرغی بر سیخ کباب است، و او را خونین و خوار بر خاک افکند.

با مرگ جویان، دیوان مازندران به وحشت افتادند. شاه مازندران فرمان حمله عمومی داد. هفت روز و هفت شب، آسمان نیلگون و زمین آبنوس گشت؛ تیر و تیغ چون باران خزان بر خود و ترگ فروبارید و کشته‌ها تپه‌تپه بر هم انباشته شد. روز هشتم، کاووس‌شاه تاج کیانی از سر برداشت، بر خاک تیره رخ مالید و با چشمانی اشک‌بار از پروردگار پیروزی و فرّ خواست. با تجدید روحیه، لشکر ایران همپای رستم، گودرز، گیو، طوس و گرازه بر دیوان تاختند و دشت را از خون اهریمنیان دریا ساختند.

رستم پیلتن مستقیماً به سوی شاه مازندران تاخت. چون چشمان جادوگر بر نیزه رستم افتاد، با طلسمی تن خود را به سنگی گران و ناگسستنی مبدل ساخت. دلاوران ایران از حرکت دادن سنگ درماندند، اما رستم چنگ در سنگ افکند، آن کوه خارا را از جا برکند و به پیشگاه کاووس آورد. رستم شاه جادو را تهدید کرد که اگر از جادو بیرون نیاید، سنگ را با گرز خرد خواهد کرد. شاه جادوگر ناچار به هیبت انسانی درآمد؛ کاووس‌شاه با یادآوری تمام رنج‌ها و بلاهایی که بر ایرانیان رفته بود، فرمان داد تا دژخیم تن او را ریزریز کند.

با نابودی کامل دیوان و گردآوری غنایم فراوان، کاووس‌شاه هفته‌ای به نیایش یزدان پرداخت و هفته‌ای دیگر گنج‌ها را میان سپاهیان و نیازمندان تقسیم نمود. سپس رستم پیمانی را که با اولاد بسته‌بود به یاد شاه آورد. کاووس‌شاه خلعت و منشور پادشاهی مازندران را به اولاد سپرد و فرمان داد تا مهتران او را پرستش کنند. بدین سان نبرد مازندران با پیروزی کامل پایان یافت و سپاه ایران به سوی پارس بازگشت.
#1
چو آگاهی آمد به کاووس شاه
✦
که تنگ اندر آمد ز دیوان سپاه
#2
بفرمود تا رستم زال زر
✦
نخستین بران کینه بندد کمر
#3
به طوس و به گودرز کشوادگان
✦
به گیو و به گرگین آزادگان
#4
بفرمود تا لشکر آراستند
✦
سنان و سپرها بپیراستند
#5
سراپردهٔ شهریار و سران
✦
کشیدند بر دشت مازندران
#6
ابر میمنه طوس نوذر به پای
✦
دل کوه پر نالهٔ کر نای
#7
چو گودرز کشواد بر میسره
✦
شده کوه آهن زمین یکسره
#8
سپهدار کاووس در قلبگاه
✦
ز هر سو رده برکشیده سپاه
#9
به پیش سپاه اندرون پیلتن
✦
که در جنگ هرگز ندیدی شکن
#10
یکی نامداری ز مازندران
✦
به گردن برآورده گرز گران
#11
که جویان بدش نام و جوینده بود
✦
گرایندهٔ گرز و گوینده بود
#12
به دستوری شاه دیوان برفت
✦
به پیش سپهدار کاووس تفت
#13
همی جوشن اندر تنش برفروخت
✦
همی تف تیغش زمین را بسوخت
#14
بیامد به ایران سپه برگذشت
✦
بتوفید از آواز او کوه و دشت
#15
همی گفت با من که جوید نبرد
✦
کسی کاو برانگیزد از آب گرد
#16
نشد هیچکس پیش جویان برون
✦
نه رگشان بجنبید در تن نه خون
#17
به آواز گفت آن زمان شهریار
✦
به گردان هشیار و مردان کار
#18
که زین دیوتان سر چرا خیره شد
✦
از آواز او رویتان تیره شد
#19
ندادند پاسخ دلیران به شاه
✦
ز جویان بپژمرد گفتی سپاه
#20
یکی برگرایید رستم عنان
✦
بر شاه شد تاب داده سنان
#21
که دستور باشد مرا شهریار
✦
شدن پیش این دیو ناسازگار
#22
بدو گفت کاووس کاین کار تست
✦
از ایران نخواهد کس این جنگ جست
#23
چو بشنید ازو این سخن پهلوان
✦
بیامد به کردار شیر ژیان
#24
برانگیخت رخش دلاور ز جای
✦
به چنگ اندرون نیزهٔ سر گرای
#25
به آورد گه رفت چون پیل مست
✦
یکی پیل زیر اژدهایی به دست
#26
عنان را بپیچید و برخاست گرد
✦
ز بانگش بلرزید دشت نبرد
#27
به جویان چنین گفت کای بد نشان
✦
بیفگنده نامت ز گردنکشان
#28
کنون بر تو بر جای بخشایش است
✦
نه هنگام آورد و آرامش است
#29
بگرید ترا آنک زاینده بود
✦
فزاینده بود ار گزاینده بود
#30
بدو گفت جویان که ایمن مشو
✦
ز جویان و از خنجر سرد رو
#31
که اکنون به درد جگر مادرت
✦
بگرید بدین جوشن و مغفرت
#32
چو آواز جویان به رستم رسید
✦
خروشی چو شیر ژیان برکشید
#33
پس پشت او اندر آمد چو گرد
✦
سنان بر کمربند او راست کرد
#34
بزد نیزه بر بند درع و زره
✦
زره را نماند ایچ بند و گره
#35
ز زینش جدا کرد و برداشتش
✦
چو بر بابزن مرغ برگاشتش
#36
بینداخت از پشت اسپش به خاک
✦
دهان پر ز خون و زره چاک چاک
#37
دلیران و گردان مازندران
✦
به خیره فرو ماندند اندران
#38
سپه شد شکسته دل و زرد روی
✦
برآمد ز آورد گه گفت و گوی
#39
بفرمود سالار مازندران
✦
به یکسر سپاه از کران تا کران
#40
که یکسر بتازید و جنگ آورید
✦
همه رسم و راه پلنگ آورید
#41
برآمد ز هر دو سپه بوق و کوس
✦
هوا نیلگون شد زمین آبنوس
#42
چو برق درخشنده از تیره میغ
✦
همی آتش افروخت از گرز و تیغ
#43
هوا گشت سرخ و سیاه و بنفش
✦
ز بس نیزه و گونه‌گونه درفش
#44
زمین شد به کردار دریای قیر
✦
همه موجش از خنجر و گرز و تیر
#45
دوان باد پایان چو کشتی بر آب
✦
سوی غرق دارند گویی شتاب
#46
همی گرز بارید بر خود و ترگ
✦
چو باد خزان بارد از بید برگ
#47
به یک هفته دو لشکر نامجوی
✦
به روی اندر آورده بودند روی
#48
به هشتم جهاندار کاووس شاه
✦
ز سر برگرفت آن کیانی کلاه
#49
به پیش جهاندار گیهان خدای
✦
بیامد همی بود گریان به پای
#50
از آن پس بمالید بر خاک روی
✦
چنین گفت کای داور راستگوی
#51
برین نره دیوان بی‌بیم و باک
✦
تویی آفرینندهٔ آب و خاک
#52
مرا ده تو پیروزی و فرهی
✦
به من تازه کن تخت شاهنشهی
#53
بپوشید ازان پس به مغفر سرش
✦
بیامد بر نامور لشکرش
#54
خروش آمد و نالهٔ کرنای
✦
بجنبید چون کوه لشکر ز جای
#55
سپهبد بفرمود تا گیو و طوس
✦
به پشت سپاه اندر آرند کوس
#56
چو گودرز با زنگهٔ شاوران
✦
چو رهام و گرگین جنگ‌آوران
#57
گرازه همی شد بسان گراز
✦
درفشی برافراخته هفت باز
#58
چو فرهاد و خراد و برزین و گیو
✦
برفتند با نامداران نیو
#59
تهمتن به قلب اندر آمد نخست
✦
زمین را به خون دلیران بشست
#60
چو گودرز کشواد بر میمنه
✦
سلیح و سپه برد و کوس و بنه
#61
ازان میمنه تا بدان میسره
✦
بشد گیو چون گرگ پیش بره
#62
ز شبگیر تا تیره شد آفتاب
✦
همی خون به جوی اندر آمد چو آب
#63
ز چهره بشد شرم و آیین مهر
✦
همی گرز بارید گفتی سپهر
#64
ز کشته به هر جای بر توده گشت
✦
گیاها به مغز سر آلوده گشت
#65
چو رعد خروشنده شد بوق و کوس
✦
خور اندر پس پردهٔ آبنوس
#66
ازان سو که بد شاه مازندران
✦
بشد پیلتن با سپاهی گران
#67
زمانی نکرد او یله جای خویش
✦
بیفشارد بر کینه گه پای خویش
#68
چو دیوان و پیلان پرخاشجوی
✦
بروی اندر آورده بودند روی
#69
جهانجوی کرد از جهاندار یاد
✦
سنان‌دار نیزه به دارنده داد
#70
برآهیخت گرز و برآورد جوش
✦
هوا گشت از آواز او پرخروش
#71
برآورد آن گرد سالار کش
✦
نه با دیو جان و نه با پیل هش
#72
فگنده همه دشت خرطوم پیل
✦
همه کشته دیدند بر چند میل
#73
ازان پس تهمتن یکی نیزه خواست
✦
سوی شاه مازندران تاخت راست
#74
چو بر نیزهٔ رستم افگند چشم
✦
نماند ایچ با او دلیری و خشم
#75
یکی نیزه زد بر کمربند اوی
✦
ز گبر اندر آمد به پیوند اوی
#76
شد از جادویی تنش یک لخت کوه
✦
از ایران بروبر نظاره گروه
#77
تهمتن فرو ماند اندر شگفت
✦
سناندار نیزه به گردن گرفت
#78
رسید اندر آن جای کاووس شاه
✦
ابا پیل و کوس و درفش و سپاه
#79
به رستم چنین گفت کای سرفراز
✦
چه بودت که ایدر بماندی دراز
#80
بدو گفت رستم که چون رزم سخت
✦
ببود و بیفروخت پیروز بخت
#81
مرا دید چون شاه مازندران
✦
به گردن برآورده گرز گران
#82
به رخش دلاور سپردم عنان
✦
زدم بر کمربند گبرش سنان
#83
گمانم چنان بد که او شد نگون
✦
کنون آید از کوههٔ زین برون
#84
بر این گونه شد سنگ در پیش من
✦
نبود آگه از رای کم بیش من
#85
برین گونه خارا یکی کوه گشت
✦
ز جنگ و ز مردی بی‌اندوه گشت
#86
به لشکر گهش برد باید کنون
✦
مگر کاید از سنگ خارا برون
#87
ز لشکر هر آن کس که بد زورمند
✦
بسودند چنگ آزمودند بند
#88
نه برخاست از جای سنگ گران
✦
میان اندرون شاه مازندران
#89
گو پیلتن کرد چنگال باز
✦
بران آزمایش نبودش نیاز
#90
بران گونه آن سنگ را برگرفت
✦
کزو ماند لشکر سراسر شگفت
#91
ابر کردگار آفرین خواندند
✦
برو زر و گوهر برافشاندند
#92
به پیش سراپردهٔ شاه برد
✦
بیفگند و ایرانیان را سپرد
#93
بدو گفت ار ایدونک پیدا شوی
✦
به گردی ازین تنبل و جادوی
#94
وگرنه به گرز و به تیغ و تبر
✦
ببرم همه سنگ را سر به سر
#95
چو بشنید شد چون یکی پاره ابر
✦
به سر برش پولاد و بر تنش گبر
#96
تهمتن گرفت آن زمان دست اوی
✦
بخندید و زی شاه بنهاد روی
#97
چنین گفت کاوردم ان لخت کوه
✦
ز بیم تبر شد به چنگم ستوه
#98
برویش نگه کرد کاووس شاه
✦
ندیدش سزاوار تخت و کلاه
#99
وزان رنجهای کهن یاد کرد
✦
دلش خسته شد سر پر از باد کرد
#100
به دژخیم فرمود تا تیغ تیز
✦
بگیرد کند تنش را ریز ریز
#101
به لشکر گهش کس فرستاد زود
✦
بفرمود تا خواسته هرچ بود
#102
ز گنج و ز تخت و ز در و گهر
✦
ز اسپ و سلیح و کلاه و کمر
#103
نهادند هرجای چون کوه کوه
✦
برفتند لشکر همه هم گروه
#104
سزاوار هرکس ببخشید گنج
✦
به ویژه کسی کش فزون بود رنج
#105
ز دیوان هرآنکس که بد ناسپاس
✦
وز ایشان دل انجمن پرهراس
#106
بفرمودشان تا بریدند سر
✦
فگندند جایی که بد رهگذر
#107
وز آن پس بیامد به جای نماز
✦
همی گفت با داور پاک راز
#108
به یک هفته بر پیش یزدان پاک
✦
همی با نیایش بپیمود خاک
#109
بهشتم در گنجها کرد باز
✦
ببخشید بر هرکه بودش نیاز
#110
همی گشت یک هفته زین گونه نیز
✦
ببخشید آن را که بایست چیز
#111
سیم هفته چون کارها گشت راست
✦
می و جام یاقوت و میخواره خواست
#112
به یک هفته با ویژگان می به چنگ
✦
به مازندران کرد زان پس درنگ
#113
تهمتن چنین گفت با شهریار
✦
که هرگونه‌ای مردم آید به کار
#114
مرا این هنرها ز اولاد خاست
✦
که بر هر سویی راه بنمود راست
#115
به مازندران دارد اکنون امید
✦
چنین دادمش راستی را نوید
#116
کنون خلعت شاه باید نخست
✦
یکی عهد و مهری بروبر درست
#117
که تا زنده باشد به مازندران
✦
پرستش کنندش همه مهتران
#118
چو بشنید گفتار خسرو پرست
✦
به بر زد جهاندار بیدار دست
#119
سپرد آن زمان تخت شاهی بدوی
✦
وزانجا سوی پارس بنهاد روی

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: