شب تاریک چون پرده‌ای از قیر بر دشت نبرد فرو افتاد و گردون از دلاوری و جنبش بی‌امان سهراب خیره گشت؛ گردی که گویی گردونه رزمش از آهن سفت ساخته شده و تنش رویین‌تن است. در خاکریز تورانیان، سهراب خسته از آوردگاه، میان سوده و خنجر کشیده، به هومان نگرست و راز دل بازگفت که چگونه هیچ سواری از سپاه ایران یارای تن‌به‌تن نبردیدن با او را نداشت، جز آن یک پهلوان تنومند که به تنهایی به رزم درآمد. هومان پاسخ داد که فرمان شاه بر آن بود که سپاه از جای نجنبد وگرنه رزم‌آوران توران نیز آماده کارزار بودند. سهراب آنگاه بساط می و شادمانی خواست تا اندوه فردا را در جام نوشین فروشوید.
در آن سوی دشت، رستم دستان به سراپرده خویش بازآمد و با گیو به گفت‌وگو نشست تا از گزندهای سهراب بر قلب سپاه آگاه شود. گیو گزارش داد که چگونه سهراب بر طوس و گرگین تاخت، کلاه‌خود از سر پهلوانان ربود و گردان ایران از بیم ضربت گرز خمیده‌اش پراکنده شدند و هیچ کس جز پهلوان پیلتن یارای برابری با او را نداشت. رستم از شنیدن این سخنان غمی گران بر دل یافت و به نزد کاووس‌شاه شتافت.
در پیشگاه شهریار ایران، رستم از قامت بلند، بازوان ستبر و زور اساطیری سهراب سخن راند؛ افشا کرد که چگونه در نبرد، چنگ بر دوال کمربند سهراب زده تا او را چون دیگران از زین برکند، اما سهراب همچون کوهی استوار بر جای ماند و حتی نجنبید! رستم اعلام داشت که فردا چاره‌ای جز کشتی گرفتن و آویختن تن‌به‌تن ندارد و سرنوشت را به دادار جهان‌آفرین می‌سپارد. کاووس‌شاه با دلی پرامید برای رستم نیایش کرد تا یزدان او را بر دشمن پیروز گرداند.
چون رستم به شبستان خود بازآمد، برادرش زواره خسته و نگران نزد او شتافت. تهمتن پس از فرو نشاندن اندیشه با گستردن خوان، راز دل با زواره در میان گذاشت و وصیت‌نامه‌ای جانسوز بر زبان آورد: «بامدادان چون خورشید برآید و من به کارزار روم، درفش و تخت مرا پاس بدار. اگر پیروز شوم که بازمی‌گردم، اما اگر سرنوشت به گونه‌ای دیگر رقم خورد و من بر خاک افتادم، زاری مکن و با سپاه به زابلستان بازگرد. به مادرم رودابه و پدرم زال بگو دل بر من نبندند که مرگ سرانجامِ همه زندگان است؛ روزگاری شیران، دیوان و اژدهایان بر دست من نابود شدند و هیچ قلعه‌ای در برابر گرز من نپایید، اما چون هنگام مرگ فرارسد، کس را توان گریز نیست.» بدین گونه نیمه‌ای از شب به گفت‌وگو و وصیت گذشت و نیم دیگر به خواب و آرامش سپری شد تا خورشید فردا داور نهایی این تراژدی بزرگ باشد.