🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

سهراب

❖
81 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۰ - خشم کاووس و فرمان بردار کردن رستم، زدن طوس، میانجیگری گودرز و بزم آشتی
چون گیو و رستم دستان پس از روزها بزم و شادخواری در زابلستان به درگاه کی‌کاووس رسیدند، با دلی گشاده و مهرپیوسته بر شاه زمین نماز بردند. اما کاووس‌شاه را از دیرکرد پهلوانان، آتشی در دل شعله‌ور گشته بود. سر برداشت و بی‌آنکه پاسخ درودشان را دهد، بانک بر گیو برداشت و آزرم از دیدگان بشست. با خشم فریاد برآورد که رستم کیست که فرمان مرا خوار دارد و از پیمان بپیچد؟ سپس نگون‌بختانه فرمان داد تا رستم را زنده بر دار کنند و سخن بر وی بازنگردانند.

گیو از این خوارداشت دل‌خسته شد و چون بر اجرای آن فرمان شتاب نکرد، کاووس از جای برجهید و چون آتشی که در نیستان افتد برافروخت. او سپهسالار طوس را فراخواند و بفرمود تا هم رستم و هم گیو را زنده بر دار کشد. طوس پیش آمد و دست پهلوان تهمتن را گرفت تا مگر او را از پیش چشم شاه تندخو دور سازد و آتش خشمش را بنشاند. اما رستم که غرور سال‌ها سپهسالاری و تاج‌بخشی‌اش زیر پا رفته بود، برآشفت و سیلی تندی بر دست و سینه طوس زد چنان‌که طوس همچون پیل ژیان سرنگون بر خاک افتاد.

رستم خشمگین از دربار بیرون شد، بر پشت رخش نشست و بانگ برآورد: «منم شیراوژن و تاج‌بخش جهان! چو خشم آورم کاووس کیست و طوس چه کسی است؟ زمین بنده من است و رخش گاه من، گرز و کلاه و تیغ تیز مرا شهریارند! من بنده آفریننده‌ام نه بنده کاووس. اکنون که سهراب گرد به ایران تاخته، خود چاره جان خویش کنید که دیگر مرا در این سرزمین نخواهید دید!» پس رخش را برانگیخت و راه سیستان پیش گرفت.

با رفتن رستم، بیم و هراس بر دل نامداران ایران نشست؛ چرا که رستم شبان این رمه بود و آنان بی‌او چون گوسفندان در برابر گرگ تورانی ماندند. بزرگان سپاه گرد سپهدار گودرز کشواد جمع شدند و از او خواستند تا گره این کار بگشاید. گودرز سالخورده با گام‌های استوار به نزد کاووس‌شاه آمد و او را به سختی نکوهش کرد: «آیا بند و بلاهای هاماوران و دیوان مازندران را فراموش کرده‌ای که این‌گونه بر یگانه پشتیبان خویش گستاخی می‌کنی؟ اگر رستم برود و سهراب که گژدهم او را گرگی خونخوار خوانده فرارسد، چه کسی را داری که در دشت نبرد با او درافتد؟»

کاووس چون سخنان منطقی و پندهای گودرز را شنید، از بیهوده‌گویی و تندی خویش پشیمان گشت و اقرار کرد که پادشاه باید خردمند باشد و خشم ورزیدن جز زیان نیاورد. او گودرز و بزرگان را فرستاد تا دل رستم را به دست آورند. سران سپاه پس از رستم شتافتند و او را یافتند. آنان ستایش‌ها بر پهلوان خواندند و پوزش کاووس را رساندند. رستم ابتدا خشمگینانه پاسخ داد که از کاووس بی‌نیاز است و ننگ دارد که زیر بار فرمان او رود. اما گودرز سرانجام با هوشمندی فکری نو درافکند و گفت: «اگر بازنگردی، ایرانیان و تورانیان خواهند گفت که رستم نه از خشم شاه، بلکه از بیم سهراب ترک نبرد کرد!»

شنیدن این سخن، غرور پهلوانی رستم را تکان داد. او ننگ ترس را برنتافت و به دربار بازگشت. چون رستم وارد شد، کاووس‌شاه از جای برخاست و عذر بسیار خواست و خوی تند خویش و بیم از دشمن نوظهور را بهانه آورد. رستم نیز پوزش شاه را پذیرفت و بار دیگر طوق بندگی میهن بر گردن نهاد. کاووس بفرمود تا ایوان شهریاری را چون باغ بهار بیارایند و خنیاگران و سمن‌عارضان تا نیمه‌شب باده جام‌های زرین را نثار بزرگان کردند تا بامدادان رهسپار رزم سهراب شوند.
#1
گرازان به درگاه شاه آمدند
✦
گشاده دل و نیک خواه آمدند
#2
چو رفتند و بردند پیشش نماز
✦
برآشفت و پاسخ نداد ایچ باز
#3
یکی بانگ برزد به گیو از نخست
✦
پس آنگاه شرم از دو دیده بشست
#4
که رستم که باشد که فرمان من
✦
کند پست و پیچد ز پیمان من
#5
بگیر و ببر زنده بر دار کن
✦
وزو نیز با من مگردان سخن
#6
ز گفتار او گیو را دل بخست
✦
که بردی به رستم بر آن‌گونه دست
#7
برآشفت با گیو و با پیلتن
✦
فرو ماند خیره همه انجمن
#8
بفرمود پس طوس را شهریار
✦
که رو هردو را زنده برکن به دار
#9
خود از جای برخاست کاووس کی
✦
برافروخت برسان آتش ز نی
#10
بشد طوس و دست تهمتن گرفت
✦
بدو مانده پرخاش جویان شگفت
#11
که از پیش کاووس بیرون برد
✦
مگر کاندر آن تیزی افسون برد
#12
تهمتن برآشفت با شهریار
✦
که چندین مدار آتش اندر کنار
#13
همه کارت از یکدگر بدترست
✦
ترا شهریاری نه اندرخَورست
#14
تو سهراب را زنده بر دار کن
✦
پرآشوب و بدخواه را خوار کن
#15
بزد تند یک دست بر دست طوس
✦
تو گفتی ز پیل ژیان یافت کوس
#16
ز بالا نگون اندرآمد به سر
✦
برو کرد رستم به تندی گذر
#17
به در شد به خشم اندرآمد به رخش
✦
منم گفت شیراوژن و تاج‌بخش
#18
چو خشم آورم شاه کاووس کیست
✦
چرا دست یازد به من طوس کیست
#19
زمین بنده و رخش گاه من‌ست
✦
نگین گرز و مغفر کلاه من‌ست
#20
شب تیره از تیغ رخشان کنم
✦
به آورد گه بر سر افشان کنم
#21
سر نیزه و تیغ یار من‌اند
✦
دو بازو و دل شهریار من‌اند
#22
چه آزاردم او نه من بنده‌ام
✦
یکی بندهٔ آفریننده‌ام
#23
به ایران ار ایدون که سهراب گرد
✦
بیاید نماند بزرگ و نه خرد
#24
شما هر کسی چارهٔ جان کنید
✦
خرد را بدین کار پیچان کنید
#25
به ایران نبینید ازین پس مرا
✦
شما را زمین، پَرّ کرگس مرا
#26
غمی شد دل نامداران همه
✦
که رستم شبان بود و ایشان رمه
#27
به گودرز گفتند کاین کار تست
✦
شکسته به دست تو گردد درست
#28
سپهبد جز از تو سخن نشنود
✦
همی بخت تو زین سخن نغنود
#29
به نزدیک این شاه دیوانه رو
✦
وزین در سخن یاد کن نو به نو
#30
سخنهای چرب و دراز آوری
✦
مگر بخت گم بوده بازآوری
#31
سپهدار گودرز کشواد رفت
✦
به نزدیک خسرو خرامید تفت
#32
به کاووس کی گفت رستم چه کرد
✦
کز ایران برآوردی امروز گرد
#33
فراموش کردی ز هاماوران
✦
وزان کار دیوان مازندران
#34
که گویی ورا زنده بر دار کن
✦
ز شاهان نباید گزافه سخن
#35
چو او رفت و آمد سپاهی بزرگ
✦
یکی پهلوانی به کردار گرگ
#36
که داری که با او به دشت نبرد
✦
شود برفشاند برو تیره گرد
#37
یلان ترا سر به سر گژدهم
✦
شنیده‌ست و دیده‌ست از بیش و کم
#38
همی گوید آن روز هرگز مباد
✦
که با او سواری کند رزم یاد
#39
کسی را که جنگی چو رستم بود
✦
بیازارد او را خرد کم بود
#40
چو بشنید گفتار گودرز شاه
✦
بدانست کاو دارد آیین و راه
#41
پشیمان بشد زان کجا گفته بود
✦
به بیهودگی مغزش آشفته بود
#42
به گودرز گفت این سخن درخورست
✦
لب پیر با پند نیکوترست
#43
خردمند باید دل پادشا
✦
که تیزی و تندی نیارد بها
#44
شما را بباید برِ او شدن
✦
به خوبی بسی داستانها زدن
#45
سرش کردن از تیزی من تهی
✦
نمودن بدو روزگار بهی
#46
چو گودرز برخاست از پیش اوی
✦
پس پهلوان تیز بنهاد روی
#47
برفتند با او سران سپاه
✦
پس رستم اندر گرفتند راه
#48
چو دیدند گرد گو پیلتن
✦
همه نامداران شدند انجمن
#49
ستایش گرفتند بر پهلوان
✦
که جاوید بادی و روشن‌روان
#50
جهان سر به سر زیر پای تو باد
✦
همیشه سر تخت جای تو باد
#51
تو دانی که کاووس را مغز نیست
✦
به تیزی سخن گفتنش نغز نیست
#52
بجوشد همانگه پشیمان شود
✦
به خوبی ز سر باز پیمان شود
#53
تهمتن گر آزرده گردد ز شاه
✦
هم ایرانیان را نباشد گناه
#54
هم او زان سخنها پشیمان شده‌ست
✦
ز تندی بخاید همی پشت دست
#55
تهمتن چنین پاسخ آورد باز
✦
که هستم ز کاووس کی بی‌نیاز
#56
مرا تخت زین باشد و تاج ترگ
✦
قبا جوشن و دل نهاده به مرگ
#57
چرا دارم از خشم کاووس باک
✦
چه کاووس پیشم چه یک مشت خاک
#58
سرم گشت سیر و دلم کرد بس
✦
جز از پاک یزدان نترسم ز کس
#59
ز گفتار چون سیر گشت انجمن
✦
چنین گفت گودرز با پیلتن
#60
که شهر و دلیران و لشکر گمان
✦
به دیگر سخنها برند این زمان
#61
کزین ترک ترسنده شد سرفراز
✦
همی رفت زین گونه چندی به راز
#62
که چونان که گژدهم داد آگهی
✦
همه بوم و بر کرد باید تهی
#63
چو رستم همی زو بترسد به جنگ
✦
مرا و ترا نیست جای درنگ
#64
از آشفتن شاه و پیگار اوی
✦
بدیدم به درگاه بر گفت‌وگوی
#65
ز سهراب یل رفت یکسر سخن
✦
چنین پشت بر شاه ایران مکن
#66
چنین بر شده نامت اندر جهان
✦
بدین بازگشتن مگردان نهان
#67
و دیگر که تنگ اندرآمد سپاه
✦
مکن تیره بر خیره این تاج و گاه
#68
به رستم بر این داستانها بخواند
✦
تهمتن چو بشنید خیره بماند
#69
بدو گفت اگر بیم دارد دلم
✦
نخواهم که باشد ز تن بگسلم
#70
ازین ننگ برگشت و آمد به راه
✦
گرازان و پویان به نزدیک شاه
#71
چو در شد ز در شاه بر پای خاست
✦
بسی پوزش اندر گذشته بخواست
#72
که تندی مرا گوهرست و سرشت
✦
چنان زیست باید که یزدان بکشت
#73
وزین ناسگالیده بدخواه نو
✦
دلم گشت باریک چون ماه نو
#74
بدین چاره جستن ترا خواستم
✦
چو دیر آمدی تندی آراستم
#75
چو آزرده گشتی تو ای پیلتن
✦
پشیمان شدم خاکم اندر دهن
#76
بدو گفت رستم که گیهان تراست
✦
همه کهترانیم و فرمان تراست
#77
کنون آمدم تا چه فرمان دهی
✦
روانت ز دانش مبادا تهی
#78
بدو گفت کاووس کامروز بزم
✦
گزینیم و فردا بسازیم رزم
#79
بیاراست رامشگهی شاهوار
✦
شد ایوان به کردار باغ بهار
#80
ز آواز ابریشم و بانگ نای
✦
سمن عارضان پیش خسرو به پای
#81
همی باده خوردند تا نیم شب
✦
ز خنیاگران برگشاده دو لب

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: