🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

سهراب

❖
49 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۲ - شب رفتن رستم با جامهٔ ترکان به بزم سهراب، کشتن ژنده‌رزم و گزارش برز او به کاووس
چون خورشید چهره پسِ پرده‌ی شب کشید و تاریکی بر دشت پهناور لشکر گسترد، رستم تهمتن پیشگاه شاه کاووس آمد. دل او لبریز از کین‌خواهی بود و میان به جنگ بسته. رستم از پادشاه رخصت خواست تا بی‌تاج و کمربند شاهی، نفوذ به قلب سپاه دشمن کند و از نزدیک بداند این نوبنیادِ جهان‌جوی کیست و چه سرورانی او را گرد آمده‌اند. کاووس بر بیداریِ دل و تندرستیِ تن پهلوان آفرین خواند. رستم جامه چوپانی و تبارِ تورک‌وار بر تن پوشید و شتابان رو به سوی حصار تورانیان نهاد.

چون به نزدیکی دژ رسید، بانگ نوشانوش و خروش شادخواریِ ترکان گوش شب را پر کرده بود. رستم پیلتن همچون شیری ژیان که بر گله آهوان تاخته باشد، پنهانی وارد دژ شد. نگاهش بر تخت بزم افتاد؛ سهراب را دید تکیه بر اورنگ زده، خوش‌سیما و بالابلند همچون سروی شاداب. بر یک دستش ژنده‌رزم و بر دست دیگرش هومان و بارمان، سواران نامدار، نشسته بودند. بازوان سهراب بسان ران هیون، سینه‌اش پهن چون سینه فیل و رخسارش پرخون و برافروخته بود. گرد بر گرد او صد هژبر‌دل از جوانان تورک و پنجاه پرستارِ زرین‌دستگاه به خدمت ایستاده بودند و آفرین بر قامت و نگین و تیغ او می‌خواندند.

رستم از دور در سایه‌سار ایستاده بود و این شوکت را نظاره می‌کرد. در این میان، ژنده‌رزم برای حاجتی از بزمگاه بیرون آمد و در تاریکی سروقامت نا آشنایی را دید که شباهتش به هیچ‌یک از سپاه توران نمی‌رفت. شتابان پیش آمد و بانگ زد: «تو کیستی؟ پیش آی و چهره‌ات را در روشنایی بنما!» رستم بی‌درنگ مشتی سهمگین بر گردن ژنده‌رزم فرود آورد؛ چنان‌که جان از تن او پر کشید و همان‌جا خشک شد و بر خاک افتاد.

سهراب در بزمگاه دیرزمانی به انتظار ژنده‌رزم نشست. چون دیر پایید، یاران را فرستاد. آنان پیکر بی‌جان ژنده‌رزم را یافتند که افتاده و جان به جان‌آفرین تسلیم کرده بود. با فغان و شگفتی بازگشتند و مرگ او را به سهراب خبر دادند. سهراب چون اسفند بر آتش برجست، با شمع و خنیاگران و چاکران بر سر پیکر ژنده‌رزم آمد. حیرت‌زده بر پیکر او نگریست و دلاوران را گرد آورد و گفت: «امشب جای غنودن نیست! باید نیزه‌ها را برکُشیم که گرگی به میان رمه آمده و سگ و شبان را آزموده است. اگر جهان‌آفرین یار باشد، فردا کین ژنده‌رزم را از ایرانیان خواهم ستاند!»

از آن سو، رستم راه بازگشت پیش گرفت. گیو که پاسدار شبانه سپاه ایران بود، در تاریکی گو پیلتن را دید. گرز کشید و فریاد برداشت و سپر بر سر کشید. رستم از نعرة او دانست که گیو طلایه‌دار است؛ بخندید و بانگ برداشت. گیو چون صدای جهان‌پهلوان را شناخت، پیاده شد و عذر خواست و پرسید در این شب تاریک کجا بوده است. رستم ماجرا و هلاکت ژنده‌رزم را بازگفت و سپس به خیمه کاووس‌شاه شتافت. رستم از قامت، بازو و شکوه سهراب سخن راند و گفت که در توران و ایران کسی را بسان او ندیده است؛ گویی سام سوار بار دیگر پای به جهان نهاده است. شاه و پهلوانان شگفت‌زده شدند و تا سپیده‌دم به ساز و می و آماده‌سازی لشکر پرداختند.
#1
چو خورشید گشت از جهان ناپدید
✦
شب تیره بر دشت، لشکر کشید
#2
تهمتن بیامد به نزدیک شاه
✦
میان بستهٔ جنگ و دل، کینه‌خواه
#3
که دستور باشد مرا تاجور
✦
از ایدر شوم بی‌کلاه و کمر
#4
ببینم که این نوجهاندار کیست
✦
بزرگان کدامند و سالار کیست
#5
بدو گفت کاووس، کین کار تست
✦
که بیداردل بادی و تن‌درست
#6
تهمتن یکی جامهٔ تُرکوار
✦
بپوشید و آمد دوان تا حصار
#7
بیامد چو نزدیکیِ دژ رسید
✦
خروشیدنِ نوشِ تُرکان شنید
#8
بران دژ درون رفت، مردِ دلیر
✦
چنان چون سوی آهوان، نره‌شیر
#9
چو سهراب را دید بر تختِ بزم
✦
نشسته به یک دست او ژنده‌رزم
#10
به دیگر چو هومان سوار دلیر
✦
دگر بارمان نام‌بُردار شیر
#11
تو گفتی همه تخت سهراب بود
✦
بسان یکی سروِ شاداب بود
#12
دو بازو به کردار ران هَیون
✦
بَرش چون بَرِ پیل و چهره چو خون
#13
ز تُرکان بگرد اندرش صد دلیر
✦
جوان و سرافراز چون نره‌شیر
#14
پرستار، پنجاه با دست‌بند
✦
به پیش دل‌افروز تخت بلند
#15
همی یک به یک خواندند آفرین
✦
بران بُرز و بالا و تیغ و نگین
#16
همی دید رستم مَر او را ز دور
✦
نشست و نگه کرد مردانِ سور
#17
به شایسته‌کاری برون رفت، ژند
✦
گَوی دید بَرسان سروِ بلند
#18
بدان لشکر اندر چُنو کس نبود
✦
بَرِ رستم آمد بپرسید زود
#19
چه مردی؟ بدو گفت با من بگوی
✦
سوی روشنی آی و بِنْمای روی
#20
تهمتن یکی مشت بر گردنش
✦
بزد تیز و برشد روان از تنش
#21
بدان جایگه خشک شد ژنده‌رزم
✦
نشد ژنده‌رزم آنگهی سوی بزم
#22
زمانی همی بود سهراب دیر
✦
نیامد به نزدیک او ژند شیر
#23
بپرسید سهراب تا ژنده‌رزم
✦
کجا شد که جایش تهی شد ز بزم؟
#24
برفتند و دیدنْش افگنده خوار
✦
برآسوده از بزم و از کارزار
#25
خروشان ازان درد بازآمدند
✦
شگفتیْ فرو مانده از کارِ ژَند
#26
به سهراب گفتند شد ژنده‌رزم
✦
سرآمد بَرو روزِ پیگار و بزم
#27
چو بشنید سهراب برجست زود
✦
بیامد بَرِ ژنده برسان دود
#28
اباچاکر و شمع و خنیاگران
✦
بیامد وُرا دید مُرده چنان
#29
شگفت آمدش سخت و خیره بماند
✦
دلیران و گردن‌کشان را بخواند
#30
چنین گفت کامشب نباید غُنود
✦
همه‌شب همی نیزه باید بسود
#31
که گرگ اندر آمد میان رمه
✦
سگ و مرد را آزمودش همه
#32
اگر یار باشد جهان‌آفرین
✦
چو نعل سمندم بساید زمین
#33
ز فِتراک زین برگشایم کمند
✦
بخواهم از ایرانیان کینِ ژند
#34
بیامد نشست از برِ گاه خویش
✦
گرانمایگان را همه خوانْد پیش
#35
که گر کم شد از تخت من ژنده‌رزم
✦
نیامد همی سیر، جانم ز بزم
#36
چو برگشت رستم برِ شهریار
✦
از ایران سپه گیو بد پاسدار
#37
به ره بر گو پیلتن را بدید
✦
بزد دست و گرز از میان برکشید
#38
یکی بر خروشید چون پیل مست
✦
سپر بر سر آورد و بنمود دست
#39
بدانست رستم کز ایران سپاه
✦
به شب گیو باشد طلایه به راه
#40
بخندید و زان پس فغان برکشید
✦
طلایه چو آواز رستم شنید
#41
بیامد پیاده به نزدیک اوی
✦
چنین گفت کای مهتر جنگجوی
#42
پیاده کجا بوده‌ای تیره شب
✦
تهمتن به گفتار بگشاد لب
#43
بگفتش به گیو آن کجا کرده بود
✦
چنان شیرمردی که آزرده بود
#44
وزان جایگه رفت نزدیک شاه
✦
ز ترکان سخن گفت وز بزم‌گاه
#45
ز سهراب و از برز و بالای اوی
✦
ز بازوی و کتف دلارای اوی
#46
که هرگز ز ترکان چنین کس نخاست
✦
بکردار سروست بالاش راست
#47
به توران و ایران نماند به کس
✦
تو گویی که سام سوارست و بس
#48
وزان مشت بر گردن ژنده‌رزم
✦
کزان پس نیامد به رزم و به بزم
#49
بگفتند و پس رود و می خواستند
✦
همه شب همی لشکر آراستند

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: