🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

رزم کاووس با شاه هاماوران

❖
71 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱ - لشکرکشی کاووس به باختر، نبرد در بربرستان و آغاز جنگ هاماوران
پس از آسودگی از گزند دیوان مازندران، کی‌کاووس بر آن شد تا سراسر گیتی را زیر نگین خویش درآورد و شکوه پادشاهی خویش را به رخ جهانیان بکشد. پس لشکری بی‌شمار بیاراست و از مرزهای ایران بگذشت؛ راه توران و چین در پیش گرفت و پس از آن به خاک مکران گام نهاد. در این گذر، سراسر راه آراسته و امن بود و هیچ رنجی بر سپاهیان نرسید. سالاران و بزرگانی که بر سر راه بودند، همگی باژ و ساو شهریاری را پذیرفتند و هیچ‌کس را یارای آن نبود که نبرد با شیران ایران‌زمین را بیازماید.

چون سپاه ایران گرازان به مرز بربرستان رسید، شهریار بربرستان خشمگین شد و رزم را آراست. تیره ابر گرد و غبار از فراز اسپان برخاست، چنان‌که خورشید در بوم آسمان تاریک گشت و زمین از سم اسبان لرزید. گودرز کشواد چون آن هنگامه را دید، عمود گران برکشید و همراه با هزار نامدار ایرانی به قلب سپاه دشمن تاخت. تیغ‌ها خروشیدند و سنان‌ها جگرگاه نبردآزمایان را دریدند؛ چندان‌که سالخوردگان بربرستان چون شکست را دیدند، جگرخسته و پوزش‌خوان به پیشگاه کاووس آمدند، گردن به بندگی نهادند و زر و گوهر بسیار دادند. کاووس گناهشان ببخشود و آیین تازه‌ای بر ایشان نهاد.

سپس بانگ سنج و بوق از کوه قاف و باختر برآمد؛ مردم آن بوم و بر به پیشواز شاه آمدند و باژ گران بر سر نهادند. شاه خرسند از پذیرش فرمان، راه زابلستان پیش گرفت تا مهمان پور دستان باشد. یک ماه تمام در نیمروز به شادخواری و بزم و شکار سپری شد. اما روزگار هرگز بر یک حال نماند؛ از سوی مصر و شام بانگ سرکشی برآمد و شهریاران آن دیار سر از اطاعت کاووس برتافتند.

چون آگاهی به کاووس رسید، کوس رزم بزد و لشکری از دریا بگذشت. هزار فرسنگ آب را با کشتی‌ها پیمود تا میان سه شهر فرود آمد: مصر در دست چپ، بربر در دست راست و هاماوران در پیش رو. شاه هاماوران با لشکریان متحد خویش به جنگ برخاست. پهلوانان ایران همچون طوس، گودرز، گیو، گرگین، فرهاد، شیدوش و میلاد به میدان تاختند. دشت نبرد به دریای خون بدل گشت و آتش از سنان‌ها برآمد. چون شاه هاماوران شکست را نزدیک دید، تیغ بر زمین افکند، زنهار خواست و پذیرفت که باژ و سلیح و گوهر فراوان به پیشگاه شهریار ایران فرستد.
#1
ازان پس چنین کرد کاووس رای
✦
که در پادشاهی بجنبد ز جای
#2
از ایران بشد تا به توران و چین
✦
گذر کرد ازان پس به مکران زمین
#3
ز مکران شد آراسته تا زره
✦
میانها ندید ایچ رنج از گره
#4
پذیرفت هر مهتری باژ و ساو
✦
نکرد آزمون گاو با شیر تاو
#5
چنین هم گرازان به بربر شدند
✦
جهانجوی با تخت و افسر شدند
#6
شه بربرستان بیاراست جنگ
✦
زمانه دگرگونه‌تر شد به رنگ
#7
سپاهی بیامد ز بربر به رزم
✦
که برخاست از لشکر شاه بزم
#8
هوا گفتی از نیزه چون بیشه گشت
✦
خور از گرد اسپان پراندیشه گشت
#9
ز گرد سپه پیل شد ناپدید
✦
کس از خاک دست و عنان را ندید
#10
به زخم اندر آمد همی فوج فوج
✦
بران سان که برخیزد از آب موج
#11
چو گودرز گیتی بران گونه دید
✦
عمود گران از میان برکشید
#12
بزد اسپ با نامداران هزار
✦
ابا نیزه و تیر جوشن گذار
#13
برآویخت و بدرید قلب سپاه
✦
دمان از پس اندر همی رفت شاه
#14
تو گفتی ز بربر سواری نماند
✦
به گرد اندرون نیزه‌داری نماند
#15
به شهر اندرون هرکه بد سالخورد
✦
چو برگشته دیدند باد نبرد
#16
همه پیش کاووس شاه آمدند
✦
جگرخسته و پرگناه آمدند
#17
که ما شاه را چاکر و بنده‌ایم
✦
همه باژ را گردن افگنده‌ایم
#18
به جای درم زر و گوهر دهیم
✦
سپاسی ز گنجور بر سر نهیم
#19
ببخشود کاووس و بنواختشان
✦
یکی راه و آیین نو ساختشان
#20
وزان جایگه بانگ سنج و درای
✦
برآمد ابا نالهٔ کره‌نای
#21
چو آمد بر شهر مکران گذر
✦
سوی کوه قاف آمد و باختر
#22
چو آگاهی آمد بریشان ز شاه
✦
نیایش‌کنان برگرفتند راه
#23
پذیره شدندش همه مهتران
✦
به سر برنهادند باژ گران
#24
چو فرمان گزیدند بگرفت راه
✦
بی‌آزار رفتند شاه و سپاه
#25
سپه ره سوی زابلستان کشید
✦
به مهمانی پور دستان کشید
#26
ببد شاه یک ماه در نیمروز
✦
گهی رود و می خواست گه باز و یوز
#27
برین برنیامد بسی روزگار
✦
که بر گوشهٔ گلستان رست خار
#28
کس از آزمایش نیابد جواز
✦
نشیب آیدش چون شود بر فراز
#29
چو شد کار گیتی بران راستی
✦
پدید آمد از تازیان کاستی
#30
یکی با گهر مرد با گنج و نام
✦
درفشی برافراخت از مصر و شام
#31
ز کاووس کی روی برتافتند
✦
در کهتری خوار بگذاشتند
#32
چو آمد به شاه جهان آگهی
✦
که انباز دارد به شاهنشهی
#33
بزد کوس و برداشت از نیمروز
✦
سپه شاد دل شاه گیتی‌فروز
#34
همه بر سپرها نبشتند نام
✦
بجوشید شمشیرها در نیام
#35
سپه را ز هامون به دریا کشید
✦
بدان سو کجا دشمن آمد پدید
#36
بی‌اندازه کشتی و زورق بساخت
✦
برآشفت و بر آب لشکر نشاخت
#37
همانا که فرسنگ بودی هزار
✦
اگر پای با راه کردی شمار
#38
همی راند تا در میان سه شهر
✦
ز گیتی برین‌گونه جویند بهر
#39
به دست چپش مصر و بربر به راست
✦
زره در میانه بر آن سو که خواست
#40
به پیش اندرون شهر هاماوران
✦
به هر کشوری در سپاهی گران
#41
خبر شد بدیشان که کاووس شاه
✦
برآمد ز آب زره با سپاه
#42
هم‌آواز گشتند یک با دگر
✦
سپه را سوی بربر آمد گذر
#43
یکی گشت چندان یل تیغ‌زن
✦
به بربرستان در شدند انجمن
#44
سپاهی که دریا و صحرا و کوه
✦
شد از نعل اسپان ایشان ستوه
#45
نبد شیر درنده را خوابگاه
✦
نه گور ژیان یافت بر دشت راه
#46
پلنگ از بر سنگ و ماهی در آب
✦
هم اندر هوا ابر و پران عقاب
#47
همی راه جستند و کی بود راه
✦
دد و دام را بر چنان رزمگاه
#48
چو کاووس لشکر به خشکی کشید
✦
کس اندر جهان کوه و صحرا ندید
#49
جهان گفتی از تیغ وز جوشن است
✦
ستاره ز نوک سنان روشن است
#50
ز بس خود زرین و زرین سپر
✦
به گردن برآورده رخشان تبر
#51
تو گفتی زمین شد سپهر روان
✦
همی بارد از تیغ هندی روان
#52
ز مغفر هوا گشت چون سندروس
✦
زمین سر به سر تیره چون آبنوس
#53
بدرید کوه از دم گاودم
✦
زمین آمد از سم اسپان به خم
#54
ز بانگ تبیره به بربرستان
✦
تو گفتی زمین گشت لشکرستان
#55
برآمد ز ایران سپه بوق و کوس
✦
برون رفت گرگین و فرهاد و طوس
#56
وزان سوی گودرز کشواد بود
✦
چو گیو و چو شیدوش و میلاد بود
#57
فگندند بر یال اسپان عنان
✦
به زهر آب دادند نوک سنان
#58
چو بر کوههٔ زین نهادند سر
✦
خروش آمد و چاک چاک تبر
#59
تو گفتی همی سنگ آهن کنند
✦
وگر آسمان بر زمین برزنند
#60
بجنبید کاووس در قلب‌گاه
✦
سپاه اندرآمد به پیش سپاه
#61
جهان گشت تاری سراسر ز گرد
✦
ببارید شنگرف بر لاژورد
#62
تو گفتی هوا ژاله بارد همی
✦
به سنگ اندرون لاله کارد همی
#63
ز چشم سنان آتش آمد برون
✦
زمین شد به کردار دریای خون
#64
سه لشکر چنان شد ز ایرانیان
✦
که سر باز نشناختند از میان
#65
نخستین سپهدار هاماوران
✦
بیفگند شمشیر و گرز گران
#66
غمی گشت وز شاه زنهار خواست
✦
بدانست کان روزگار بلاست
#67
به پیمان که از شهر هاماوران
✦
سپهبد دهد ساو و باژ گران
#68
ز اسپ و سلیح و ز تخت و کلاه
✦
فرستد به نزدیک کاووس شاه
#69
چو این داده باشد برو بگذرد
✦
سپاهش بروبوم او نسپرد
#70
ز گوینده بشنید کاووس کی
✦
برین گفتها پاسخ افگند پی
#71
که یکسر همه در پناه منید
✦
پرستندهٔ تاج و گاه منید

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: