سرگذشت و جایگاه در حماسه

پادشاه توران و رهبر خیونان، دشمن سرسخت آیین زرتشت که بلخ را ویران کرد و لهراسپ را کشت، اما سرانجام با شکسته شدن بندهای اسفندیار بگریخت و در رویین‌دژ به دست او به هلاکت رسید.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

ز گشتاسپ و ارجاسپ بیتی هزار / بگفتم سرآمد مرا روزگار

معنی: حدود هزار بیت درباره داستان گشتاسپ و ارجاسپ گفتم که روزگار من به پایان رسید و اجل فرا رسید.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱ - به خواب دیدن فردوسی دقیقی را بیت #23548

مگر شاه ارجاسپ توران خدای / که دیوان بدندی به پیشش به پای

معنی: مگر ارجاسپ‌شاه، خدایه‌دار توران، که دیوان در پیشگاهش به فرمان ایستاده بودند.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲ - سخن دقیقی: کناره‌گیری لهراسپ، تاج‌گذاری گشتاسپ و زاده شدن اسفندیار و پشوتن بیت #23573

گزیتش نپذرفت و نشنید پند / اگر پند نشنید زو دید بند

معنی: او گزیت را نپذیرفت و پند را نشنید؛ و چون پند را نشنید، فرجامش بند و گرفتاری شد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲ - سخن دقیقی: کناره‌گیری لهراسپ، تاج‌گذاری گشتاسپ و زاده شدن اسفندیار و پشوتن بیت #23574

وزو بستدی نیز هر سال باژ / چرا داد باید به هامال باژ

معنی: و گشتاسپ نیز هر ساله از او باج می‌ستاند؛ چرا که نباید به همتای خود باج داد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲ - سخن دقیقی: کناره‌گیری لهراسپ، تاج‌گذاری گشتاسپ و زاده شدن اسفندیار و پشوتن بیت #23575

چو ارجاسپ بشنید گفتار دیو / فرود آمد از گاه گیهان خدیو

معنی: چو ارجاسپ سخن دیو را شنید، آن فرمانروای گیتی از تخت پادشاهی فرود آمد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۴ - سخن دقیقی: قطع باژ به توران به توصیه زرتشت و خشم ارجاسپ بیت #23639

یکی نامه بنوشت خوب و هژیر / سوی نامور خسرو و دین پذیر

معنی: ارجاسپ نامه‌ای نغز و پرشور به سوی خسرو نامدار (گشتاسپ) که دین نو را پذیرفته بود نوشت.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۵ - سخن دقیقی: نامهٔ تهدیدآمیز ارجاسپ به گشتاسپ و فراخواندن او به ترک دین زرتشت بیت #23665

ز ارجاسپ سالار گردان چین / سوار جهان‌دیده گرد زمین

معنی: از سوی ارجاسپ، سالار دلاوران چین و سوار جهان‌دیده گیتی.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۵ - سخن دقیقی: نامهٔ تهدیدآمیز ارجاسپ به گشتاسپ و فراخواندن او به ترک دین زرتشت بیت #23670

که ارجاسپ سالار ترکان چین / یکی نامه کردست زی من چنین

معنی: که ارجاسپ، سالار ترکان چین، چنین نامه‌ای به من نوشته است.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۶ - سخن دقیقی: رسیدن نامهٔ ارجاسپ به گشتاسپ و مشورت با جاماسپ و زریر بیت #23734

که پاسخ کنم جادو ارجاسپ را / پسند آمد این شاه گشتاسپ را

معنی: پاسخ ارجاسپ جادوی تورانی را من بنویسم؛ و این پیشنهاد بر دل گشتاسپ‌شاه خوش آمد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۷ - سخن دقیقی: پاسخ تند گشتاسپ به ارجاسپ و تهدید به لشکرکشی بیت #23749

نوشتند نامه به ارجاسپ زشت / هم اندر خور آن کجا او نوشت

معنی: نامه‌ای به ارجاسپ زشت‌خوی نوشتند، کاملاً هم‌شأن و پاسخ‌گوی آن نامه‌ای که او فرستاده بود.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۷ - سخن دقیقی: پاسخ تند گشتاسپ به ارجاسپ و تهدید به لشکرکشی بیت #23753

دبیرش مران نامه را برگشاد / بخواندش بران شاه جادو نژاد

معنی: دبیر ارجاسپ نامه را گشود و آن را بر آن پادشاه جادونژاد برخواند.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۸ - سخن دقیقی: رسیدن پاسخ گشتاسپ به ارجاسپ و لشکرکشی عظیم توران به ایران بیت #23776

زی ارجاسپ ترک آن پلید سترگ / کجا پیکرش پیکر پیر گرگ

معنی: به ارجاسپ ترک، آن ناپاک ناخجسته که پیکرش چون گرگی پیراست،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۸ - سخن دقیقی: رسیدن پاسخ گشتاسپ به ارجاسپ و لشکرکشی عظیم توران به ایران بیت #23780

چو سالار پیکند نامه بخواند / فرود آمد از گاه و خیره بماند

معنی: چون سالار پیکند (ارجاسپ) نامه را خواند، از تخت فرود آمد و شگفت‌زده و سرسام‌گرفته بر جای ماند.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۸ - سخن دقیقی: رسیدن پاسخ گشتاسپ به ارجاسپ و لشکرکشی عظیم توران به ایران بیت #23804

دگر ترک بد نام او هوش دیو / پیامش فرستاد ترکان خدیو

معنی: تورانیِ دیگری بود که «هوش‌دیو» نام داشت و پادشاهِ تورانیان (ارجاسپ) پیامی به او فرستاد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۸ - سخن دقیقی: رسیدن پاسخ گشتاسپ به ارجاسپ و لشکرکشی عظیم توران به ایران بیت #23820

چو آگاهی آمد به گشتاسپ شاه / که سالار چین جملگی با سپاه

معنی: هنگامی که به گشتاسپ‌شاه خبر رسید که سالار چین (ارجاسپ) همراه با تمام سپاهش به راه افتاده است،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۹ - سخن دقیقی: آگاهی گشتاسپ از حملهٔ ارجاسپ و بسیج سپاه ایران بیت #23826

چو بشنید کو رفت با لشکرش / که ویران کند آن نکو کشورش

معنی: چون گشتاسپ شنید که او با لشکرش آمده تا آن کشور آباد و زیبا را ویران کند،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۹ - سخن دقیقی: آگاهی گشتاسپ از حملهٔ ارجاسپ و بسیج سپاه ایران بیت #23828

سوی مرزدارانش نامه نوشت / که خاقان ره راد مردی بهشت

معنی: به مرزبانان و فرمانروایان مرزی نامه نوشت که خاقان چین راه مردانگی و جوانمردی را رها کرده است.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۹ - سخن دقیقی: آگاهی گشتاسپ از حملهٔ ارجاسپ و بسیج سپاه ایران بیت #23830

سوی رزم ارجاسپ لشکر کشید / سپاهی که هرگز چنان کس ندید

معنی: سپاهی به سوی نبرد با ارجاسپ کشید که هرگز کسی لشکری بدان عظمت ندیده بود.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۹ - سخن دقیقی: آگاهی گشتاسپ از حملهٔ ارجاسپ و بسیج سپاه ایران بیت #23844

پس ارجاسپ شاه دلیران چین / بیاراست لشکرش را همچنین

معنی: آن‌گاه ارجاسپ، پادشاه دلاوران چین، سپاه خویش را نیز به همین گونه صف‌آرایی کرد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۱ - سخن دقیقی: آرایش سپاه ایران و توران برای نبرد بزرگ بیت #23990

خود و صدهزاران سواران گرد / نموده همه در جهان دستبرد

معنی: خود ارجاسپ همراه با صدهزار سوار پهلوان که همگی در جهان دلاوری‌ها کرده بودند،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۱ - سخن دقیقی: آرایش سپاه ایران و توران برای نبرد بزرگ بیت #23997

چو ارجاسپ دانست کان پورشاه / سپه را همی کرد خواهد تباه

معنی: چون ارجاسپ دانست که آن شاهزاده (زریر) سپاه او را نابود خواهد ساخت،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۴ - سخن دقیقی: رزم زریر، کشته شدن او به دست بیدرفش و سوگ گشتاسپ بیت #24088

چو ارجاسپ دید آن چنان خیره شد / که روز سپیدش شب تیره شد

معنی: چون ارجاسپ این صحنه را دید، چنان سرگردان شد که روز روشنش شب تار گشت.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۴ - سخن دقیقی: رزم زریر، کشته شدن او به دست بیدرفش و سوگ گشتاسپ بیت #24103

به ارچاسپ گفت ای بلند آفتاب / به زور و به تن همچو افراسیاب

معنی: به ارجاسپ گفت: ای خورشید بلندپایه که در زور و تن چون افراسیابی!

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۴ - سخن دقیقی: رزم زریر، کشته شدن او به دست بیدرفش و سوگ گشتاسپ بیت #24114

ازو شاد شد شاه و کرد آفرین / بدادش بدو بارهٔ خویش و زین

معنی: شاه از سخن او شاد شد و او را آفرین گفت و اسب و زین خویش را به او بخشید.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۴ - سخن دقیقی: رزم زریر، کشته شدن او به دست بیدرفش و سوگ گشتاسپ بیت #24118

سوی شاه چین برد اسپ و کمرش / درفش سیه افسر پرگهرش

معنی: اسب، کمرگاه، درفش سیاه و تاج پرگهر او را نزد شاه چین (ارجاسپ) برد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۴ - سخن دقیقی: رزم زریر، کشته شدن او به دست بیدرفش و سوگ گشتاسپ بیت #24128

چو ارجاسپ آن دید کامدش پیش / ابا نامداران و مردان خویش

معنی: چون ارجاسپ دید چه بر سر نامداران و مردان سپاهش می‌آید،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۸ - سخن دقیقی: تقسیم سپاه توسط اسفندیار و گریختن ارجاسپ بیت #24282

چو دانست خاقان که ماندند بس / نیارد شدن پیش او هیچ‌کس

معنی: چون خاقان (ارجاسپ) دانست که کشته‌ها فراوانند و کسی یارای ایستادن در برابر اسفندیار را ندارد،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۸ - سخن دقیقی: تقسیم سپاه توسط اسفندیار و گریختن ارجاسپ بیت #24285

همانگاه اندر گریغ اوفتاد / بشد رویش اندر بیابان نهاد

معنی: در همان هنگام ارجاسپ به گریز افتاد و روی به سوی بیابان نهاد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۸ - سخن دقیقی: تقسیم سپاه توسط اسفندیار و گریختن ارجاسپ بیت #24287

بفرمود و گفت ای گو رزمسار / یکی بر پی شاه توران بتاز

معنی: او را فرمان داد و گفت: ای پهلوان دلاور، در پی شاه توران (ارجاسپ) بتاز!

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۰ - سخن دقیقی: بازگشت گشتاسپ، بخشش همای به اسفندیار و تعقیب ارجاسپ بیت #24333

به نفرین شد ارجاسپ ناآفرین / چنین است کار جهان آفرین

معنی: ارجاسپ ناآفرین و بدخواه مورد نفرین قرار گرفت؛ کار آفریننده جهان این‌گونه است.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۰ - سخن دقیقی: بازگشت گشتاسپ، بخشش همای به اسفندیار و تعقیب ارجاسپ بیت #24349

چو آگاه شد قیصر آن شاه روم / که فرخ شد آن شاه و ارجاسپ شوم

معنی: چون قیصر، پادشاه روم، آگاه شد که گشتاسپ‌شاه پیروز گشته و ارجاسپ شوم شکست یافته است،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۰ - سخن دقیقی: بازگشت گشتاسپ، بخشش همای به اسفندیار و تعقیب ارجاسپ بیت #24351

پس آگاهی آمد به سالار چین / که شاه از گمان اندرآمد به کین

معنی: سپس خبر به سالار چین (ارجاسپ) رسید که گشتاسپ‌شاه از روی بدگمانی به کینه‌توزی پرداخته،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۵ - سخن دقیقی: سفر گشتاسپ به زابلستان و آماده‌سازی دوبارهٔ ارجاسپ برای حمله بیت #24534

مهان را همه خواند شاه چگل / ابر جنگ لهراسپشان داد دل

معنی: شاه چگل (ارجاسپ) تمام بزرگان خویش را خواند و دل آنان را برای نبرد با لهراسپ قوی ساخت.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۵ - سخن دقیقی: سفر گشتاسپ به زابلستان و آماده‌سازی دوبارهٔ ارجاسپ برای حمله بیت #24542

شه چینش گفتا به ایران خرام / نگهبان آتش ببین تا کدام

معنی: شاه چین به او گفت: «به ایران برو و ببین چه کسی نگهبان آتشکده است.»

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۵ - سخن دقیقی: سفر گشتاسپ به زابلستان و آماده‌سازی دوبارهٔ ارجاسپ برای حمله بیت #24551

بشد همچنان پیش خاقان بگفت / به رخ پیش او بر زمین را برفت

معنی: سپس به نزد خاقان (ارجاسپ) بازگشت و گزارش داد و در پیشگاهش به خاک افتاد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۵ - سخن دقیقی: سفر گشتاسپ به زابلستان و آماده‌سازی دوبارهٔ ارجاسپ برای حمله بیت #24554

چو ارجاسپ آگاه شد شاد گشت / از اندوه دیرینه آزاد گشت

معنی: چون ارجاسپ آگاه شد شادمان گشت و از اندوه دیرینه‌اش رهایی یافت.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۵ - سخن دقیقی: سفر گشتاسپ به زابلستان و آماده‌سازی دوبارهٔ ارجاسپ برای حمله بیت #24555

سران را همه خواند و گفتا روید / سپاه پراگنده گرد آورید

معنی: سران را گرد آورد و گفت: «بروید و سپاه پراکنده را گرد آورید!»

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۵ - سخن دقیقی: سفر گشتاسپ به زابلستان و آماده‌سازی دوبارهٔ ارجاسپ برای حمله بیت #24556

کنون رزم ارجاسپ را نو کنیم / به طبع روان باغ بی خو کنیم

معنی: اکنون داستان نبرد ارجاسپ را از سر می‌گیریم و با طبعی روان و شاداب، بوستان سخن را شاداب می‌سازیم.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۷ - فرمان ارجاسپ به کهرم، تاختن بر بلخ و کشته شدن لهراسپ و سوختن آتشکده بیت #24592

بفرمود تا کهرم تیغ‌زن / بود پیش سالار آن انجمن

معنی: ارجاسپ فرمان داد تا کهرمِ شمشیرزن پیشاپیش سالاران و بزرگان لشکر حاضر شود.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۷ - فرمان ارجاسپ به کهرم، تاختن بر بلخ و کشته شدن لهراسپ و سوختن آتشکده بیت #24593

که ارجاسپ را بود مهتر پسر / به خورشید تابان برآورده سر

معنی: کهرم پسر بزرگ‌تر ارجاسپ بود و از غرور و شکوه، سر بر خورشید تابان می‌سود.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۷ - فرمان ارجاسپ به کهرم، تاختن بر بلخ و کشته شدن لهراسپ و سوختن آتشکده بیت #24594