🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود

❖
56 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۲۷ - فرمان ارجاسپ به کهرم، تاختن بر بلخ و کشته شدن لهراسپ و سوختن آتشکده
دیگربار آتش شعله‌ور کینه‌توزی میان ایران و تورانزبانه کشید. ارجاسپ، شهریار کینه‌توز توران، فرزند مهتر خویش کهرم تیغ‌زن را به نزد خود خواند؛ جوانی سالار و سرکش که در بلندپروازی سر بر خورشید تابان می‌سود. ارجاسپ به او فرمان داد تا هزار سوار گزیده و آزموده از دلاوران توران را برگزیند و چون بادی سهمگین و تاخت‌آور بر شهر بلخ هجوم برد، چراکه بلخ به سرچشمه آیین نو و تاری روزگار تورانیان بدل گشته بود. ارجاسپ گفت: «بروید و هر آن‌کس را که از دشمنان و پیروان آیین زردشت یافتید نیستی بخشید؛ خانه و کاخ‌هایشان را آتش زنید، سر والاتبارانشان را از تن جدا سازید و روز روشن را بر ایشان به شبی تاریک مبدل کنید. چنان آتش بر ایوان گشتاسپ زنید که دود زبانه کشانش تا چرخ کبود برآید؛ و اگر اسفندیارِ در بند را یافتید، همان‌دم سرش را بریده و جهان را پرآوازه گردانید تا ایران‌زمین یکسره به کام ما گردد.» کهرم نیز با شادمانی فرمان پدر پذیرفت و جانش را به خشنودی او سپرد.

با سپیده‌دم و برکشیده شدن تیغ خورشید، سپاه توران چون توده ابری تاریک به سوی بلخ تاختن گرفت. چون کهرم به مرز رسید، دست به تاراج و کشتار گشود و هر که را در آیین کهن زرین یافت از دم تیغ گذراند. خبر هجوم تورانیان به لهراسپ، پادشاه کهنسال و ایزدیابِ پیشین ایران که تاج و تخت را وانهاده و در بلخ به نیایش پروردگار دل بسته بود، رسید. لهراسپ غمی گران یافت، دست نیاز به درگاه یزدان پاک برداشت و نالید: «ای کردگار جهان و ای پایندهٔ خورشیدآفرین، هوش و تن و دین مرا پاس دار و مگذار به دست این بیابان‌گردان اهریمن‌خو تباه شوم که تویی پشت و پناه من.»

در بلخ هیچ جنگاور و گرزداری بر جای نمانده بود؛ پس لهراسپ یک‌هزار تن از مردان بازار و توده مردم را که در فنون رزم نآزموده بودند گرد آورد. چون سپاه توران حلقه محاصره را تنگ‌تر کرد، شاهِ سپیدموی خفتان رزم بر تن کرد، کلاه کیانی بر سر نهاد و از جایگاه نیایش بیرون آمد. او در کمال پیری چون فیلی مست غرید و گرز گاوسار را برکاشت؛ به هر سو که اسب می‌تاخت زمین از خوی و خون سرخ می‌شد و به هر حمله‌اش جادوان و سالاران توران به خاک می‌افتادند. چنان رعدآسا می‌جنگید که تورانیان پنداشتند این پیله‌ور جنگاور کسی جز اسفندیار رویین‌تن نیست و از بانگ مهیبش زهرها در تنشان می‌شکافت. کهرم که هراس سپاهش را دید، فریاد زد تا تن‌به‌تن با او پیار نگیرند، بلکه او را در میان گرفته و دسته‌جمعی بر او بتازند.

سرانجام پیرمرد از تابش آفتاب، پیری و تیرهای پی‌درپی تورانیان از پا درآمد؛ بختش به خواب رفت و سر تاجدارش به خاک افتاد. لشکر تورانیان بر پیکرش ریختند و جوشن او را دریدند و تنش را به شمشیر پاره‌پاره ساختند. چون کلاه‌خود از سرش برداشتند، در شگفتی ماندند: رخی لعل‌گون و مویی چون کافور سپید آشکار شد! نوسواری را دیدند که کهنسالی فرهمند بود. کهرم لختی نگریست و بانگ برداشت که: «این لهراسپ‌شاه است، نیای دلاوران و پدر گشتاسپ! اکنون پشت گشتاسپ از او تهی شد و دیهیم شاهی‌اش فرو خواهد ریخت.»

پس از آن، سپاه توران چون سیل به بلخ درآمد و شهر را به تاراج و کشتار کشید. آنان روانه آتشکدهٔ زرین گشتند، کتاب‌های مقدس زند و اوستا را به آتش کشیدند و هشتاد هیربد و پرستندهٔ پاک‌نهاد را که نام یزدان بر زبان داشتند، در برابر آتش مقدس سر بریدند. از خون آن پاکان، آتش زردشت خاموش گشت و آن بوم و بر به سوگ و تیرگی فرو رفت.
#1
کنون رزم ارجاسپ را نو کنیم
✦
به طبع روان باغ بی خو کنیم
#2
بفرمود تا کهرم تیغ‌زن
✦
بود پیش سالار آن انجمن
#3
که ارجاسپ را بود مهتر پسر
✦
به خورشید تابان برآورده سر
#4
بدو گفت بگزین ز لشکر سوار
✦
ز ترکان شایسته مردی هزار
#5
از ایدر برو تازیان تا به بلخ
✦
که از بلخ شد روز ما تار و تلخ
#6
نگر تا کرا یابی از دشمنان
✦
از آتش پرستان و آهرمنان
#7
سرانشان ببر خانهاشان بسوز
✦
بریشان شب آور به رخشنده روز
#8
از ایوان گشتاسپ باید که دود
✦
زبانه برآرد به چرخ کبود
#9
اگر بند بر پای اسفندیار
✦
بیابی سرآور برو روزگار
#10
هم‌آنگه سرش را ز تن بازکن
✦
وزین روی گیتی پرآواز کن
#11
همه شهر ایران به کام تو گشت
✦
تو تیغی و دشمن نیام تو گشت
#12
من اکنون ز خلخ به اندک زمان
✦
بیایم دمادم چو باد دمان
#13
بخوانم سپاه پراگنده را
✦
برافشانم این گنج آگنده را
#14
بدو گفت کهرم که فرمان کنم
✦
ز فرمان تو رامش جان کنم
#15
چو خورشید تیغ از میان برکشید
✦
سپاه شب تیره شد ناپدید
#16
بیاورد کهرم ز توران سپاه
✦
جهان گشت چون روی زنگی سیاه
#17
چو آمد بران مرز بگشاد دست
✦
کسی را که بد پیش آذرپرست
#18
چو ترکان رسیدند نزدیک بلخ
✦
گشاده زبان را به گفتار تلخ
#19
ز کهرم چو لهراسپ آگاه شد
✦
غمی گشت و با رنج همراه شد
#20
به یزدان چنین گفت کای کردگار
✦
توی برتر از گردش روزگار
#21
توانا و دانا و پاینده‌ای
✦
خداوند خورشید تابنده‌ای
#22
نگهدار دین و تن و هوش من
✦
همان نیروی جان وگر توش من
#23
که من بنده بر دست ایشان تباه
✦
نگردم توی پشت و فریادخواه
#24
به بلخ اندرون نامداری نبود
✦
وزان گُرزداران سواری نبود
#25
بیامد ز بازار مردی هزار
✦
چنانچون بود از در کارزار
#26
چو توران سپاه اندر آمد به تنگ
✦
بپوشید لهراسپ خفتان جنگ
#27
ز جای پرستش به آوردگاه
✦
بیامد به سر بر کیانی کلاه
#28
به پیری بغرید چون پیل مست
✦
یکی گُرزهٔ گاو پیکر به دست
#29
به هر حمله‌ای جادوی زان سران
✦
سپردی زمین را به گُرز گران
#30
همی گفت هرکس که این نامدار
✦
نباشد جز از گرد اسفندیار
#31
به هر سو که باره برانگیختی
✦
همی خاک با خون برآمیختی
#32
هرانکس که آواز او یافتی
✦
به تنش اندرون زهره بشکافتی
#33
به ترکان چنین گفت کهرم که چنگ
✦
میازید با او یکایک به جنگ
#34
بکوشید و اندر میانش آورید
✦
خروش هژبر ژیان آورید
#35
برآمد چکاچاک زخم تبر
✦
خروش سواران پرخاشخر
#36
چو لهراسپ اندر میانه بماند
✦
به بیچارگی نام یزدان بخواند
#37
ز پیری و از تابش آفتاب
✦
غمی گشت و بخت اندر آمد به خواب
#38
جهاندیده از تیر ترکان بخست
✦
نگونسار شد مرد یزدان پرست
#39
به خاک اندر آمد سر تاجدار
✦
برو انجمن شد فراوان سوار
#40
بکردند چاک آن بر و جوشنش
✦
به شمشیر شد پاره‌پاره تنش
#41
همی نوسواریش پنداشتند
✦
چو خود از سر شاه برداشتند
#42
رخی لعل دیدند و کافور موی
✦
از آهن سیاه آن بهشتیش روی
#43
بماندند یکسر ازو در شگفت
✦
که این پیر شمشیر چون برگرفت
#44
کزین گونه اسفندیار آمدی
✦
سپه را برین دشت کار آمدی
#45
بدین اندکی ما چرا آمدیم
✦
همی بی‌گله در چرا آمدیم
#46
به ترکان چنین گفت کهرم که کار
✦
همین بودمان رنج در کارزار
#47
که این نامور شاه لهراسپ است
✦
که پورش جهاندار گشتاسپ است
#48
جهاندار با فر یزدان بود
✦
همه کار او رزم و میدان بود
#49
جز این نیز کاین خود پرستنده بود
✦
دل از تاج وز تخت برکنده بود
#50
کنون پشت گشتاسپ زو شد تهی
✦
بپیچد ز دیهیم شاهنشهی
#51
از آنجا به بلخ اندر آمد سپاه
✦
جهان شد ز تاراج و کشتن سیاه
#52
نهادند سر سوی آتشکده
✦
بران کاخ و ایوان زر آژده
#53
همه زند و استش همی سوختند
✦
چه پرمایه‌تر بود برتوختند
#54
از ایرانیان بود هشتاد مرد
✦
زبانشان ز یزدان پر از یاد کرد
#55
همه پیش آتش بکشتندشان
✦
ره بندگی بر نوشتندشان
#56
ز خونشان بمرد آتش زرد هشت
✦
ندانم جزا جایشان جز بهشت

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: