🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود

❖
121 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۰ - سخن دقیقی: پیش‌گویی جاماسپ دربارهٔ نبرد و سرنوشت پهلوانان ایران
چون سپاه ایران پس از کوچ از بلخ بامدادین به کرانهٔ رود خروشان جیحون رسید، گشتاسپ‌شاه فرمان فرود آمدن داد. شاه از میان رزم‌آوران بیرون آمد، از اسب پیاده شد و بر اورنگ شهریاری تکیه زد. آن‌گاه جاماسپ گران‌مایه را به حضور فراخواند؛ همان فرزانه و پیشگویی که دانا به رازهای سپهر و ستاره‌شناس بی‌همتای روزگار بود و کیش و خرد او چون چراغی فراراه اسپهبدان و بزرگان می‌درخشود.

گشتاسپ رو به جاماسپ کرد و گفت که دادار پاک، دانشی بی‌مانند به تو بخشیده است؛ پس گردونهٔ آسمان را بکاو و بازگوی که پایان این نبرد سهمگین با تورانیان چه خواهد شد و چه کسانی در عرصهٔ کارزار بر جای خواهند ماند. جاماسپِ پیر را از این درخواست دل تنگ و افسرده آمد. با چهره‌ای غمگین گفت: کاش ایزد دادگر مرا این خرد و دانایی نداده بود، چرا که پرده‌برداری از رازهای مکتوم، بار سنگینی بر دوش خردمند می‌گذارد. او از شاه پیمان خواست تا در برابر گفتن حقایق تلخ، خشم نگیرد و آسودگی او را پاس دارد.

گشتاسپ‌شاه به پروردگار جهان و به جان برادر دلاورش زریر و فرزند گوهر بارش اسفندیار سوگند خورد که هرگز به جاماسپ گزندی نرساند و او را آزار ندهد. آن‌گاه جاماسپ، با دلی پردرد و زبانی پرحسرت، پرده از گرداب خونین نبرد برداشت: او از روزی سخن گفت که هوا از سم اسبان و غبار نبرد تیره و تار گردد، گرزهای گران چون پتک آهنگران بر خوذها فرود آیند، چرخ گردونه‌ها بشکند و زمین از خون پاکان سرخ‌گون شود.

جاماسپ پیش‌گویی کرد که نخستین شهید این نبرد شاهزاده اردشیر خواهد بود که پس از کشتاری عظیم از لشکریان دشمن به خاک خواهد افتاد. سپس شیدسپ، دیگر فرزند شاه، چون شیری ژیان به قلب سپاه چین می‌زند و سرانجام بر خاک تیره می‌افتد. آن‌گاه نوبت به فرزند خودِ جاماسپ، گرامی، می‌رسد؛ جوانی که در کین‌خواهی شاهزادگان کلاه از سر برمی‌دارد، درحالی‌که درفش کاویانی از دست ایرانیان افتاده است، پرچم بنفش‌رنگ فریدون را به دندان می‌گیرد و با یک دست شمشیر می‌زند تا آنکه او نیز پیکرش غرق در خون بر زمین می‌افتد.
#1
چو از بلخ بامی به جیحون رسید
✦
سپهدار لشکر فرود آورید
#2
بشد شهریار از میان سپاه
✦
فرود آمد از باره بر شد به گاه
#3
بخواند او گرانمایه جاماسپ را
✦
کجا رهنمون بود گشتاسپ را
#4
سر موبدان بودو شاه ردان
✦
چراغ بزرگان و اسپهبدان
#5
چنان پاک تن بود و تابنده جان
✦
که بودی بر او آشکارا نهان
#6
ستاره‌شناس و گرانمایه بود
✦
ابا او به دانش کرا پایه بود
#7
بپرسید ازو شاه و گفتا خدای
✦
ترا دین به داد و پاکیزه رای
#8
چو تو نیست اندر جهان هیچ کس
✦
جهاندار دانش ترا داد و بس
#9
ببایدت کردن ز اختر شمار
✦
بگویی همی مر مرا روی کار
#10
که چون باشد آغاز و فرجام جنگ
✦
کرا بیشتر باشد اینجا درنگ
#11
نیامد خوش آن پیر جاماسپ را
✦
به روی دژم گفت گشتاسپ را
#12
که میخواستم کایزد دادگر
✦
ندادی مرا این خرد وین هنر
#13
مرا گر نبودی خرد شهریار
✦
نکردی زمن بودنی خواستار
#14
مگر با من از داد پیمان کند
✦
که نه بد کند خود نه فرمان کند
#15
جهانجوی گفتا به نام خدای
✦
بدین و به دین آور پاک رای
#16
به جان زریر آن نبرده سوار
✦
به جان گرانمایه اسفندیار
#17
که نه هرگزت روی دشمن کنم
✦
نفرمایمت بد نه خود من کنم
#18
تو هرچ اندرین کار دانی بگوی
✦
که تو چاره‌دانی و من چاره‌جوی
#19
خردمند گفت ای گرانمایه شاه
✦
همیشه بتو تازه بادا کلاه
#20
ز بنده میازار و بنداز خشم
✦
خنک آنکسی کو نبیند به چشم
#21
بدان ای نبرده کی نامجوی
✦
چو در رزم روی اندر آری بروی
#22
بدانگه کجا بانگ و ویله کنند
✦
تو گویی همی کوه را برکنند
#23
به پیش اندر آیند مردان مرد
✦
هوا تیره گردد ز گرد نبرد
#24
جهان را ببینی بگشته کبود
✦
زمین پر ز آتش هوا پر زدود
#25
وزان زخم آن گُرزهای گران
✦
چنان پتک پولاد آهنگران
#26
به گوش اندر آید ترنگا ترنگ
✦
هوا پر شده نعرهٔ بور و خنگ
#27
شکسته شود چرخ گردونها
✦
زمین سرخ گردد از ان خونها
#28
تو گویی هوا ابر دارد همی
✦
وزان ابر الماس بارد همی
#29
بسی بی پدر گشته بینی پسر
✦
بسی بی پسر گشته بینی پدر
#30
نخستین کس نام‌دار اردشیر
✦
پس شهریار آن نبرده دلیر
#31
به پیش افگند اسپ تازان خویش
✦
به خاک افگند هر ک آیدش پیش
#32
پیاده کند ترک چندان سوار
✦
کز اختر نباشد مر آن را شمار
#33
ولیکن سرانجام کشته شود
✦
نکونامش اندر نوشته شود
#34
دریغ آنچنان مرد نام آورا
✦
ابا رادمردان همه سرورا
#35
پس آزاده شیدسپ فرزند شاه
✦
چو رستم درآید به روی سپاه
#36
پس آنگاه مر تیغ را برکشد
✦
بتازد بسی اسپ و دشمن کشد
#37
بسی نامداران و گردان چین
✦
که آن شیر مرد افگند بر زمین
#38
سرانجام بختش کند خاکسار
✦
برهنه کند آن سر تاجدار
#39
بیاید پس آنگاه فرزند من
✦
ببسته میان را جگر بند من
#40
ابر کین شیدسپ فرزند شاه
✦
به میدان کند تیز اسپ سیاه
#41
بسی رنج بیند به رزم اندرون
✦
شه خسروان را بگویم که چون
#42
درفش فروزندهٔ کاویان
✦
بیفگنده باشند ایرانیان
#43
گرامی بگیرد به دندان درفش
✦
به دندان بدارد درفش بنفش
#44
به یک دست شمشیر و دیگر کلاه
✦
به دندان درفش فریدون شاه
#45
برین سان همی‌افگند دشمنان
✦
همی برکند جان آهرمنان
#46
سرانجام در جنگ کشته شود
✦
نکو نامش اندر نوشته شود
#47
پس ازاده بستور پور زریر
✦
به پیش افگند اسپ چون نره شیر
#48
بسی دشمنان را کند ناپدید
✦
شگفتی‌تر از کار او کس ندید
#49
چو آید سرانجام پیروز باز
✦
ابر دشمنان دست کرده دراز
#50
بیاید پس آن برگزیده سوار
✦
پس شهریار جهان نامدار
#51
ز آهرمنان بفگند شست گرد
✦
نماید یکی پهلوی دستبرد
#52
سرانجام ترکان به تیرش زنند
✦
تن پیلوارش به خاک افگنند
#53
بیاید پس آن نره شیر دلیر
✦
سوار دلاور که نامش زریر
#54
به پیش اندر آید گرفته کمند
✦
نشسته بر اسفندیاری سمند
#55
ابا جوشن زر درخشان چو ماه
✦
بدو اندرون خیره گشته سپاه
#56
بگیرد ز گردان لشکر هزار
✦
ببندد فرستد بر شهریار
#57
به هر سو کجا بنهد آن شاه روی
✦
همی راند از خون بدخواه جوی
#58
نه استد کس آن پهلوان شاه را
✦
ستوه آورد شاه خرگاه را
#59
پس افگنده بیند بزرگ اردشیر
✦
سیه گشته رخسار و تن چون زریر
#60
بگرید برو زار و گردد نژند
✦
برانگیزد اسفندیاری سمند
#61
به خاقان نهد روی پر خشم و تیز
✦
تو گویی ندیدست هرگز گریز
#62
چو اندر میان بیند ارجاسپ را
✦
ستایش کند شاه گشتاسپ را
#63
صف دشمنان سر بسر بردرد
✦
ز گیتی سوی هیچ کس ننگرد
#64
همی خواند او زند زردشت را
✦
به یزدان نهاده کیی پشت را
#65
سرانجام گردد برو تیره‌بخت
✦
بریده کندش آن نکو تاج و تخت
#66
بیاید یکی نام او بیدرفش
✦
به سرنیزه دارد درفش بنفش
#67
نیارد شدن پیش گرد گزین
✦
نشیند به راه وی اندر کمین
#68
باستد بران راه چون پیل مست
✦
یکی تیغ زهر آب داده به دست
#69
چو شاه جهان بازگردد ز رزم
✦
گرفته جهان را و کشته گُرَزم
#70
بیندازد آن ترک تیری بروی
✦
نیارد شدن آشکارا بروی
#71
پس از دست آن بیدرفش پلید
✦
شود شاه آزادگان ناپدید
#72
به ترکان برد باره و زین اوی
✦
بخواهد پسرت آن زمان کین اوی
#73
پس آن لشکر نامدار بزرگ
✦
به دشمن درافتد چو شیر سترگ
#74
همی تازند این بر آن آن برین
✦
ز خون یلان سرخ گردد زمین
#75
یلان را بباشد همه روی زرد
✦
چو لرزه برافتد به مردان مرد
#76
برآید به خورشید گرد سپاه
✦
نبیند کس از گرد تاریک راه
#77
فروغ سر نیزه و تیر و تیغ
✦
بتابد چنان چون ستاره ز میغ
#78
وزان زخم مردان کجا می‌زنند
✦
و بر یکدگر بر همی افگند
#79
همه خسته و کشته بر یکدگر
✦
پسر بر پدر بر پدر بر پسر
#80
وزان ناله و زاری خستگان
✦
به بند اندر آیند نابستگان
#81
شود کشته چندان ز هر سو سپاه
✦
که از خونشان پر شود رزمگاه
#82
پس آن بیدرفش پلید و سترگ
✦
به پیش اندر آید چو ارغنده گرگ
#83
همان تیغ زهر آب داده به دست
✦
همی تازد او باره چون پیل مست
#84
به دست وی اندر فراوان سپاه
✦
تبه گردد از برگزینان شاه
#85
بیاید پس آن فرخ اسفندیار
✦
سپاه از پس پشت و یزدانش یار
#86
ابر بیدرفش افگند اسپ تیز
✦
برو جامه پر خون و دل پر ستیز
#87
مر او را یکی تیغ هندی زند
✦
ز بر نیمهٔ تنش زیر افگند
#88
بگیرد پس آن آهنین گُرز را
✦
بتاباند آن فره و برز را
#89
به یک حمله از جایشان بگسلد
✦
چو بگسستشان بر زمین کی هلد
#90
بنوک سر نیزه‌شان بر چند
✦
کندشان تبه پاک و بپراگند
#91
گریزد سرانجام سالار چین
✦
از اسفندیار آن گو بافرین
#92
به ترکان نهد روی بگریخته
✦
شکسته سپر نیزها ریخته
#93
بیابان گذارد به اندک سپاه
✦
شود شاه پیروز و دشمن تباه
#94
بدان ای گزیده شه خسروان
✦
که من هرچ گفتم نباشد جز آن
#95
نباشد ازین یک سخن بیش و کم
✦
تو زین پس مکن روی بر من دژم
#96
که من آنچ گفتم نگفتم مگر
✦
به فرمانت ای شاه پیروزگر
#97
وزان کم بپرسید فرخنده شاه
✦
ازین ژرف دریا و تاریک راه
#98
ندیدم که بر شاه بنهفتمی
✦
وگرنه من این راز کی گفتمی
#99
چو شاه جهاندار بشنید راز
✦
بران گوشهٔ تخت خسپید باز
#100
ز دستش بیفتاد زرینه گُرز
✦
تو گفتی برفتش همی فر و برز
#101
به روی اندر افتاد و بیهوش گشت
✦
نگفتش سخن نیز و خاموش گشت
#102
چو با هوش آمد جهان شهریار
✦
فرود آمد از تخت و بگریست زار
#103
چه باید مرا گفت شاهی و گاه
✦
که روزم همی گشت خواهد سیاه
#104
که آنان که بر من گرامی‌ترند
✦
گزین سپاهند و نامی‌ترند
#105
همی رفت و خواهند از پیش من
✦
ز تن برکنند این دل ریش من
#106
به جاماسپ گفت ار چنینست کار
✦
به هنگام رفتن سوی کارزار
#107
نخوانم نبرده برادرم را
✦
نسوزم دل پیر مادرم را
#108
نفرمایمش نیز رفتن به رزم
✦
سپه را سپارم به فرخ گُرَزم
#109
کیان زادگان و جوانان من
✦
که هر یک چنانند چون جان من
#110
بخوانم همه سربسر پیش خویش
✦
زره‌شان نپوشم نشانم به پیش
#111
چگونه رسد نوک تیر خدنگ
✦
برین آسمان بر شده کوه سنگ
#112
خردمند گفتا به شاه زمین
✦
که ای نیک‌خو مهتر بافرین
#113
گر ایشان نباشند پیش سپاه
✦
نهاده بسر بر کیانی کلاه
#114
که یارد شدن پیش ترکان چین
✦
که بازآورد فره پاک دین
#115
تو زین خاک برخیز و برشو به گاه
✦
مکن فره پادشاهی تباه
#116
که داد خدایست وزین چاره نیست
✦
خداوند گیتی ستمگاره نیست
#117
ز اندوه خوردن نباشدت سود
✦
کجا بودنی بود و شد کار بود
#118
مکن دلت را بیشتر زین نژند
✦
بداد خدای جهان کن بسند
#119
بدادش بسی پند و بشنید شاه
✦
چو خورشید گون گشت بر شد به گاه
#120
نشست از برگاه و بنهاد دل
✦
به رزم جهانجوی شاه چگل
#121
از اندیشهٔ دل نیامدش خواب
✦
به رزم و به بزمش گرفته شتاب

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: