سرگذشت و جایگاه در حماسه

برادر ناتنی رستم که از مادری کنیز به دنیا آمد و نجومیان مایه تباهی دودمان سامش خوانده بودند. او شاه کابل را به حلیه‌گری برانگیخت تا چاه‌های ناگه بکند و رستم و رخش را نابود سازد. رستم در آخرین لحظات زندگی با تیری شغاد را به همراه درخت چناری که پشت آن پنهان شده بود دوخت. فرامرز پس از فتح کابل، آتشی عظیم چون کوه برافروخت و پیکر شغاد، درخت چنار و خاک آن محل را به خاکستر تبدیل کرد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (31)

بجز کام و آرام و خوبی مباد / ورا نام کرد آن سپهبد شغاد

معنی: جز کامروایی و آرامش و نیکی مباد؛ آنگاه آن سپهبد کودک را «شغاد» نام نهاد.

داستان رستم و شغاد • بخش ۲ - زادن شغاد و پیشگویی تباهی تخمهٔ سام، توطئهٔ چاه با شاه کابل و فریفتن رستم بیت #27637

به گیتی به دیدار او بود شاد / بدو داد دختر ز بهر نژاد

معنی: از دیدن او شادمان گشت و به خاطر نژاد والایش، دختر خود را به همسری او داد.

داستان رستم و شغاد • بخش ۲ - زادن شغاد و پیشگویی تباهی تخمهٔ سام، توطئهٔ چاه با شاه کابل و فریفتن رستم بیت #27642

نگیرد ز کار درم نیز یاد / ازان پس که داماد او شد شغاد

معنی: پس از آنکه شغاد داماد او شده است، دیگر یادی از باژ و درهم نخواهد کرد.

داستان رستم و شغاد • بخش ۲ - زادن شغاد و پیشگویی تباهی تخمهٔ سام، توطئهٔ چاه با شاه کابل و فریفتن رستم بیت #27648

دژم شد ز کار برادر شغاد / نکرد آن سخن پیش کس نیز یاد

معنی: شغاد از کار برادرش رستم غمگین و خشمگین شد، اما آن سخن را پیش کسی یاد نکرد.

داستان رستم و شغاد • بخش ۲ - زادن شغاد و پیشگویی تباهی تخمهٔ سام، توطئهٔ چاه با شاه کابل و فریفتن رستم بیت #27650

چنین گفت با شاه کابل نهان / که من سیر گشتم ز کار جهان

معنی: پنهانی به شاه کابل گفت که من از کار جهان به تنگ آمده‌ام.

داستان رستم و شغاد • بخش ۲ - زادن شغاد و پیشگویی تباهی تخمهٔ سام، توطئهٔ چاه با شاه کابل و فریفتن رستم بیت #27651

چنین گفت با شاه کابل شغاد / که گر زین سخن داد خواهیم داد

معنی: شغاد به شاه کابل چنین گفت که اگر بخواهیم انتقام خویش را بگیریم،

داستان رستم و شغاد • بخش ۲ - زادن شغاد و پیشگویی تباهی تخمهٔ سام، توطئهٔ چاه با شاه کابل و فریفتن رستم بیت #27659

چه پیش برادر چه پیش پدر / ترا ناسزا خوانم و بدگهر

معنی: چه پیش برادرم رستم و چه پیش پدرم زال، تو را ناسزا و بدگوهر خواهم خواند.

داستان رستم و شغاد • بخش ۲ - زادن شغاد و پیشگویی تباهی تخمهٔ سام، توطئهٔ چاه با شاه کابل و فریفتن رستم بیت #27663

بشد شاه و رای از منش دور کرد / به گفتار آن بی‌خرد سور کرد

معنی: شاه کابل رفت و عقل و تدبیر را از دل بیرون کرد و به گفتار آن نادان (شغاد) شادمان شد و جشنی برپا کرد.

داستان رستم و شغاد • بخش ۲ - زادن شغاد و پیشگویی تباهی تخمهٔ سام، توطئهٔ چاه با شاه کابل و فریفتن رستم بیت #27672

چو سر پر شد از بادهٔ خسروی / شغاد اندر آشفت از بدخوی

معنی: وقتی سرها از شراب خسروانی گرم شد، شغاد از روی بدطینتی و حیله، شروع به آشوب و خشم کرد.

داستان رستم و شغاد • بخش ۲ - زادن شغاد و پیشگویی تباهی تخمهٔ سام، توطئهٔ چاه با شاه کابل و فریفتن رستم بیت #27675

ز گفتار او تنگ‌دل شد شغاد / برآشفت و سر سوی زابل نهاد

معنی: شغاد از سخنان شاه کابل ظاهراً غمگین و خشمگین شد و رو به سوی زابلستان نهاد.

داستان رستم و شغاد • بخش ۲ - زادن شغاد و پیشگویی تباهی تخمهٔ سام، توطئهٔ چاه با شاه کابل و فریفتن رستم بیت #27682

چنین داد پاسخ به رستم شغاد / که از شاه کابل مکن نیز یاد

معنی: شغاد به رستم چنین پاسخ داد که دیگر از شاه کابل یاد مکن!

داستان رستم و شغاد • بخش ۲ - زادن شغاد و پیشگویی تباهی تخمهٔ سام، توطئهٔ چاه با شاه کابل و فریفتن رستم بیت #27690

بیامد بر مرد جنگی شغاد / که با شاه کابل مکن رزم یاد

معنی: شغاد نزد رستم جنگاور آمد و گفت: دیگر سخن از نبرد و جنگ با شاه کابل به میان نیاور.

داستان رستم و شغاد • بخش ۲ - زادن شغاد و پیشگویی تباهی تخمهٔ سام، توطئهٔ چاه با شاه کابل و فریفتن رستم بیت #27706

چو رستم دمان سر برفتن نهاد / سواری برافگند پویان شغاد

معنی: چون رستم قصد حرکت کرد، شغاد سواری تیزرو را شتابان فرستاد،

داستان رستم و شغاد • بخش ۳ - چاه‌های حربه‌دار نخچیرگاه کابل، پوزش ساختگی شاه و فرو افتادن رستم و رخش بیت #27718

دو رخ را به خاک سیه بر نهاد / همی کرد پوزش ز کار شغاد

معنی: دو رخسار خود را بر خاک سیاه نهاد و مدام از رفتار شغاد عذرخواهی می‌کرد،

داستان رستم و شغاد • بخش ۳ - چاه‌های حربه‌دار نخچیرگاه کابل، پوزش ساختگی شاه و فرو افتادن رستم و رخش بیت #27724

کمان کیانی به زه بر نهاد / همی راند بر دشت او با شغاد

معنی: کمان کیانی را به زه کرد و همراه شغاد در دشت به راه افتاد.

داستان رستم و شغاد • بخش ۳ - چاه‌های حربه‌دار نخچیرگاه کابل، پوزش ساختگی شاه و فرو افتادن رستم و رخش بیت #27744

چو با خستگی چشمها برگشاد / بدید آن بداندیش روی شغاد

معنی: چون رستم با تنی پر از جراحت چشم باز کرد، چهره بدخواه و کینه‌توز شغاد را دید.

داستان رستم و شغاد • بخش ۴ - مرگ رستم: نکوهش شغاد، درخواست کمان، دوختن برادر به چنار و جان دادن تهمتن بیت #27758

بدانست کان چاره و راه اوست / شغاد فریبنده بدخواه اوست

معنی: دریافت که این حیله و چاره‌جویی از جانب شغاد فریبکار و بدخواه او بوده است.

داستان رستم و شغاد • بخش ۴ - مرگ رستم: نکوهش شغاد، درخواست کمان، دوختن برادر به چنار و جان دادن تهمتن بیت #27759

بدو گفت کای مرد بدبخت و شوم / ز کار تو ویران شد آباد بوم

معنی: به او گفت: ای مرد بدبخت و شوم، از رفتار ننگین تو سرزمینی آباد ویران گشت!

داستان رستم و شغاد • بخش ۴ - مرگ رستم: نکوهش شغاد، درخواست کمان، دوختن برادر به چنار و جان دادن تهمتن بیت #27760

پشیمانی آید ترا زین سخن / بپیچی ازین بد نگردی کهن

معنی: از این کردار پشیمان خواهی شد و از این گزند به خود خواهی پیچید و به پیری نخواهی رسید.

داستان رستم و شغاد • بخش ۴ - مرگ رستم: نکوهش شغاد، درخواست کمان، دوختن برادر به چنار و جان دادن تهمتن بیت #27761

برو با فرامرز و یکتاه باش / به جان و دل او را نکوخواه باش

معنی: برو و با فرامرز همراه شو و با جان و دل نفوذ و خیرخواهی او را بپذیر.

داستان رستم و شغاد • بخش ۴ - مرگ رستم: نکوهش شغاد، درخواست کمان، دوختن برادر به چنار و جان دادن تهمتن بیت #27762

چنین پاسخ آورد ناکس شغاد / که گردون گردان ترا داد داد

معنی: شغاد ناکس چنین پاسخ داد: چرخ گردون دادِ تو را داد و کیفرت را داد!

داستان رستم و شغاد • بخش ۴ - مرگ رستم: نکوهش شغاد، درخواست کمان، دوختن برادر به چنار و جان دادن تهمتن بیت #27763

چنین گفت پس با شغاد پلید / که اکنون که بر من چنین بد رسید

معنی: سپس به شغاد ناپاک چنین گفت: اکنون که چنین بدی و بلایی بر من فرود آمده است...

داستان رستم و شغاد • بخش ۴ - مرگ رستم: نکوهش شغاد، درخواست کمان، دوختن برادر به چنار و جان دادن تهمتن بیت #27781

شغاد آمد آن چرخ را برکشید / به زه کرد و یک بارش اندر کشید

معنی: شغاد پیش آمد، آن کمان را برکشید، زه‌زد و یک بار آن را چاک داد.

داستان رستم و شغاد • بخش ۴ - مرگ رستم: نکوهش شغاد، درخواست کمان، دوختن برادر به چنار و جان دادن تهمتن بیت #27787

بخندید و پیش تهمتن نهاد / به مرگ برادر همی بود شاد

معنی: خندید و آن را پیش تهمتن نهاد و از مرگ برادر شادمانی می‌کرد.

داستان رستم و شغاد • بخش ۴ - مرگ رستم: نکوهش شغاد، درخواست کمان، دوختن برادر به چنار و جان دادن تهمتن بیت #27788

برادر ز تیرش بترسید سخت / بیامد سپر کرد تن را درخت

معنی: برادرش از تیر او سخت ترسید؛ رفت و درختی را سپرِ تن خود ساخت.

داستان رستم و شغاد • بخش ۴ - مرگ رستم: نکوهش شغاد، درخواست کمان، دوختن برادر به چنار و جان دادن تهمتن بیت #27790

میانش تهی بار و برگش بجای / نهان شد پسش مرد ناپاک رای

معنی: میانه‌اش خالی و کاواک بود اما برگ و بارش بر جای؛ آن مرد بداندیش پشت آن پنهان شد.

داستان رستم و شغاد • بخش ۴ - مرگ رستم: نکوهش شغاد، درخواست کمان، دوختن برادر به چنار و جان دادن تهمتن بیت #27792

درخت و برادر بهم بر بدوخت / به هنگام رفتن دلش برفروخت

معنی: درخت و برادر را به هم دوخت و در هنگام رفتن از جهان، دلش از شادمانیِ کین‌خواهی برفروخت.

داستان رستم و شغاد • بخش ۴ - مرگ رستم: نکوهش شغاد، درخواست کمان، دوختن برادر به چنار و جان دادن تهمتن بیت #27794

شغاد از پس زخم او آه کرد / تهمتن برو درد کوتاه کرد

معنی: شغاد از پسِ آن تیرِ مهلک آهی کشید و تهمتن رنج و دردمندی او (و خویش) را کوتاه کرد.

داستان رستم و شغاد • بخش ۴ - مرگ رستم: نکوهش شغاد، درخواست کمان، دوختن برادر به چنار و جان دادن تهمتن بیت #27795

شغاد آن بنفرین شوریده‌بخت / بکند از بن این خسروانی درخت

معنی: شغاد، آن شوریده‌بخت نفرین‌شده، این درخت بارور شهریاری و پهلوانی را از ریشه برکند.

داستان رستم و شغاد • بخش ۵ - سوگ زال بر مرگ رستم، بازآوردن پیکر از چاه کابل و ساختن دخمه در زابلستان بیت #27808

چهل خویش او را بر آتش نهاد / ازان جایگه رفت سوی شغاد

معنی: چهل خویشاوند او را به آتش سپرد و از آنجا به سوی پیکر شغاد رفت.

داستان رستم و شغاد • بخش ۶ - کین‌ستانی فرامرز از کابل: آویختن شاه در چاه و سوزاندن شغاد و چنار بیت #27893

به کردار کوه آتشی برفروخت / شغاد و چنار و زمین را بسوخت

معنی: آتشی چون کوه برافروخت و شغاد و درخت چنار و خاک آن زمین را بسوخت.

داستان رستم و شغاد • بخش ۶ - کین‌ستانی فرامرز از کابل: آویختن شاه در چاه و سوزاندن شغاد و چنار بیت #27894