سرگذشت و جایگاه در حماسه

هوشنگ شاه، پادشاه پیشدادی و بنیان‌گذار کشف آتش و آیین‌های کهن. کیخسرو در دفاع از لهراسب یادآور می‌شود که لهراسب از نژاد پاک هوشنگ شاه است و همین تبار والای شهریاری مشروعیت او را تضمین می‌کند.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (39)

گرانمایه را نام هوشنگ بود / تو گفتی همه هوش و فرهنگ بود

معنی: آن جوان گران‌قدر هوشنگ نام داشت؛ گویی سراپا خرد، هوش و فرهنگ بود.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #278

به نزد نیا یادگار پدر / نیا پروریده مر او را به بر

معنی: او نزد جد خویش یادگار پدر بود و کیومرث وی را با مهر فراوان در آغوش خود پرورده بود.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #279

نیایش به جای پسر داشتی / جز او بر کسی چشم نگماشتی

معنی: نیا او را به جای فرزند خویش می‌دانست و به جز او چشم بر هیچ‌کس دیگر نمی‌دوخت.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #280

چو بنهاد دل کینه و جنگ را / بخواند آن گرانمایه هوشنگ را

معنی: هنگامی که کیومرث دل بر کین‌خواهی و نبرد نهاد، آن هوشنگِ والاتبار را به نزد خویش فراخواند.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #281

همه گفتنی‌ها بدو بازگفت / همه رازها بر گشاد از نهفت

معنی: تمام سخنان و گفتنی‌ها را با او در میان گذاشت و همه رازهای نهفته در دل را آشکار ساخت.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #282

تو را بود باید همی پیشرو / که من رفتنی‌ام تو سالار نو

معنی: تو باید پیشرو و فرمانده این سپاه باشی، چرا که من رفتنی هستم و تو سالار تازه جهان خواهی بود.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #284

سپاهی دد و دام و مرغ و پری / سپهدار پرکین و کنداوری

معنی: سپاهی از دد و دام و پرندگان و پریان پدید آمد، با سپهداری آکنده از کینه و دلاوری.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #286

پس پشت لشکر کیومرث شاه / نبیره به پیش اندرون با سپاه

معنی: کیومرث‌شاه در پشت لشکر جای گرفت و نوه‌اش هوشنگ پیشاپیش سپاه به راه افتاد.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #287

بیازید هوشنگ چون شیر چنگ / جهان کرد بر دیو نستوه تنگ

معنی: هوشنگ مانند شیری ژیان چنگال گشود و جهان را بر آن دیو سرکش و نستوه تنگ ساخت.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #291

کشیدش سراپای یک‌سر دوال / سپهبد برید آن سر بی‌همال

معنی: هوشنگ از سر تا پای دیو را به بند کشید و سپس آن سر بی‌مانند و پلید را از تن جدا کرد.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #292

به پای اندر افگند و بسپرد خوار / دریده بر او چرم و برگشته کار

معنی: او را زیر پا افکند و با خواری پایمال ساخت؛ پوستش را درید و کار آن دیو اهریمنی به پایان رسید.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #293

جهاندار هوشنگ با رای و داد / به جای نیا تاج بر سر نهاد

معنی: هوشنگِ دارنده جهان، با تدبیر و دادگری، به جای نیای خود (کیومرث) تاج پادشاهی را بر سر نهاد.

هوشنگ • بخش ۱ - پادشاهی هوشنگ چهل سال بود بیت #298

بگشت از برش چرخ سالی چهل / پر از هوش مغز و پر از رای دل

معنی: چهل سال از پادشاهی او بر چرخ روزگار گذشت، در حالی که مغزش پر از هوش و دانش و دلش پر از تدبیر و رای بود.

هوشنگ • بخش ۱ - پادشاهی هوشنگ چهل سال بود بیت #299

چو بنشست بر جایگاه مهی / چنین گفت بر تخت شاهنشهی

معنی: هنگامی که بر جایگاه بزرگی و سروری نشست، بر تخت شاهنشاهی چنین گفت:

هوشنگ • بخش ۱ - پادشاهی هوشنگ چهل سال بود بیت #300

که بر هفت کشور منم پادشا / جهاندار پیروز و فرمانروا

معنی: «من بر هفت کشور جهان پادشاه هستم؛ جهاندار پیروزمند و فرمانروای گیتی منم.»

هوشنگ • بخش ۱ - پادشاهی هوشنگ چهل سال بود بیت #301

و زان پس جهان یک‌سر آباد کرد / همه روی گیتی پر از داد کرد

معنی: پس از آن، تمام جهان را آباد ساخت و سراسر روی زمین را پر از داد و راستی کرد.

هوشنگ • بخش ۱ - پادشاهی هوشنگ چهل سال بود بیت #303

نخستین یکی گوهر آمد به چنگ / به آتش ز آهن جدا کرد سنگ

معنی: نخستین گوهر و ابزاری که به دست آورد این بود که با کمک آتش، آهن را از سنگ جدا کرد.

هوشنگ • بخش ۱ - پادشاهی هوشنگ چهل سال بود بیت #304

سر مایه کرد آهن آبگون / کز آن سنگ خارا کشیدش برون

معنی: او آهنِ درخشان و پرصلابت را سرمایه و بنیاد کارها ساخت و آن را از دل سنگ خارا بیرون کشید.

هوشنگ • بخش ۱ - پادشاهی هوشنگ چهل سال بود بیت #305

یکی روز شاه جهان سوی کوه / گذر کرد با چند کس هم‌گروه

معنی: روزی پادشاه جهان (هوشنگ) همراه با گروهی از نزدیکان و بزرگان به سوی کوهستان گذر کرد.

هوشنگ • بخش ۲ - کشف شیوهٔ برافروختن آتش به دست هوشنگ و سابقهٔ جشن سده بیت #306

نگه کرد هوشنگ باهوش و سنگ / گرفتش یکی سنگ و شد تیز چنگ

معنی: هوشنگ که دارای هوش و وقار بود به آن نگریست؛ سنگی بربرداشت و آمادگی شتافتن بر آن را یافت.

هوشنگ • بخش ۲ - کشف شیوهٔ برافروختن آتش به دست هوشنگ و سابقهٔ جشن سده بیت #309

به زور کیانی رهانید دست / جهان‌سوز مار از جهان‌جوی جست

معنی: با نیروی شاهانه سنگ را از دست رها کرد؛ آن مار جهان‌سوز از چنگ پادشاه جویای جهان گریخت.

هوشنگ • بخش ۲ - کشف شیوهٔ برافروختن آتش به دست هوشنگ و سابقهٔ جشن سده بیت #310

جهاندار پیش جهان آفرین / نیایش همی کرد و خواند آفرین

معنی: پادشاه جهان در برابر آفریننده‌ی جهان به نیایش ایستاد و او را سپاس و آفرین گفت.

هوشنگ • بخش ۲ - کشف شیوهٔ برافروختن آتش به دست هوشنگ و سابقهٔ جشن سده بیت #314

بگفتا فروغی است این ایزدی / پرستید باید اگر بخردی

معنی: هوشنگ گفت: این درخشش، روشنی ایزدی است و اگر خردمند هستی باید آن را گرامی بداری.

هوشنگ • بخش ۲ - کشف شیوهٔ برافروختن آتش به دست هوشنگ و سابقهٔ جشن سده بیت #316

شب آمد بر افروخت آتش چو کوه / همان شاه در گرد او با گروه

معنی: چون شب فرا رسید، آتشی به بزرگی کوه برافروختند و شاه همراه سپاهیان و نزدیکانش گرد آن درآمدند.

هوشنگ • بخش ۲ - کشف شیوهٔ برافروختن آتش به دست هوشنگ و سابقهٔ جشن سده بیت #317

ز هوشنگ ماند این سده یادگار / بسی باد چون او دگر شهریار

معنی: این جشن سده از هوشنگ به یادگار ماند؛ بادا که شهریارانی چون او فراوان باشند!

هوشنگ • بخش ۲ - کشف شیوهٔ برافروختن آتش به دست هوشنگ و سابقهٔ جشن سده بیت #319

چو بشناخت آهنگری پیشه کرد / از آهنگری ارّه و تیشه کرد

معنی: چون هوشنگ صنعت آهنگری را شناخت، آن را پیشه خود ساخت و از آهن ابزارهایی چون اره و تیشه پدید آورد.

هوشنگ • بخش ۳ - بنیان کردن آهنگری و صنعت‌های دیگر به دست هوشنگ بیت #321

چو این کرده شد چارهٔ آب ساخت / ز دریای‌ها رودها را بتاخت

معنی: پس از ساخت ابزارها، به تدبیر آب‌ها پرداخت و از دریاها و چشمه‌ها، رودها را روان ساخت.

هوشنگ • بخش ۳ - بنیان کردن آهنگری و صنعت‌های دیگر به دست هوشنگ بیت #322

به جوی و به رود آب‌ها راه کرد / به فرخندگی رنج کوتاه کرد

معنی: آب‌ها را به جویبارها و رودخانه‌ها هدایت کرد و با این فرخندگی، رنج و سختی مردمان را فرواکاست.

هوشنگ • بخش ۳ - بنیان کردن آهنگری و صنعت‌های دیگر به دست هوشنگ بیت #323

چراگاه مردم بدان برفزود / پراگند پس تخم و کشت و درود

معنی: چراگاه‌های مردم را افزایش داد و پس از آن به پراکندن تخم، کشاورزی و درو کردن محصول پرداخت.

هوشنگ • بخش ۳ - بنیان کردن آهنگری و صنعت‌های دیگر به دست هوشنگ بیت #324

زمانه ندادش زمانی درنگ / شد آن هوش هوشنگ با فرّ و سنگ

معنی: روزگار به او لحظه‌ای مهلت نداد و آن خرد و شوکت هوشنگ با تمام فرّ و شکوهش از میان رفت.

هوشنگ • بخش ۳ - بنیان کردن آهنگری و صنعت‌های دیگر به دست هوشنگ بیت #334

ز گرد فریدون و هوشنگ شاه / همان از منوچهر زیبای گاه

معنی: از دلاوری‌های فریدون و هوشنگ‌شاه و نیز از منوچهر که زینت‌بخش تخت پادشاهی بود، یاد کرد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3649

ز جم و فریدون و هوشنگ شاه / فزونی به گنج و به شمشیر و گاه

معنی: تو از جمشید و فریدون و هوشنگ‌شاه نیز در گنج و شمشیر و تخت پادشاهی برتری داری.

داستان سیاوش • بخش ۳ - زادن سیاوش، پرورشش به دست رستم، بازگشت به کاووس و آغاز دلباختگی سودابه بیت #7397

ز هوشنگ و طهمورث و جمشید / یکی مهره بد خستگان را امید

معنی: از هوشنگ و تهمورث و جمشید، مهره‌ای شفاپخش به یادگار مانده بود که امیدِ خستگان و مجروحان بود،

داستان دوازده رخ • بخش ۳۸ - بازگشت بیژن با کشتهٔ لهاک و فرشیدورد و خستهٔ گستهم، درمان او به مهرهٔ شاه بیت #19513

فریدون و هوشنگ یزدان پرست / نبردند هرگز بدین کار دست

معنی: پادشاهان خداپرستی چون فریدون و هوشنگ هرگز دست به چنین کاری نزدند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۳۴ - پند زال به کیخسرو: نکوهش رای دیو و زنهار از رفتن فرّ و تخت شاهی بیت #22194

ز هوشنگ و جمشید و کاووس شاه / که بودند با فر و تخت و کلاه

معنی: از هوشنگ و جمشید و کاووس‌شاه یاد کنید که دارای فرّ ایزدی و تخت و تاج پادشاهی بودند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۳۷ - سخن کیخسرو بر تخت: ترک شاهی و جهان، بخشش گنج و کشور، و شادی یک‌هفتهٔ سپاه بیت #22305

نبیرهٔ جهاندار هوشنگ هست / خردمند و بینادل و پاک‌دست

معنی: او نبیره و از نژاد هوشنگ شاه است؛ خردمند، بینادل و پاک‌دست است.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۳ - سپردن تاج کیخسرو به لهراسب، خروش ایرانیان و پوزش خاک‌آلود زال بیت #22454

ز هوشنگ و جم و فریدون گرد / که از تخم ضحاک شاهی ببرد

معنی: از هوشنگ و جمشید و فریدون دلاور که پادشاهی را از نژاد ضحاک ستاند،

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۷ - پند اسفندیار به بهمن و پیام او به رستم: سرزنش ناسپاسی، سوگند شاه و نوید شفاعت بیت #26166

کجا شد فریدون و هوشنگ شاه / که بودند با گنج و تخت و کلاه

معنی: فریدون و هوشنگ‌شاه کجاستند، آنان که دارای گنج و تخت و کلاهِ شاهی بودند؟

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲۶ - آمدن سیمرغ به خواندن زال، درمان رستم و رخش و نمودن راز تیر گز بیت #27208

کجا شد فریدون و هوشنگ و جم / ز باد آمده باز گردد به دم

معنی: فریدون و هوشنگ و جمشید کجا رفتند؟ آنچه مانند باد آمده است، با یک دم و نفس باز می‌گردد.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲۸ - تیر گز بر چشم اسفندیار، افتادن رویین‌تن و گفتگوی واپسین با رستم بیت #27342