سرگذشت و جایگاه در حماسه

فرزند مهتر فریدون و شهریار روم که همراه با تور، برادرش ایرج را کشت. قیصران روم از نژاد او شمرده می‌شوند.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

نخستین به سلم اندرون بنگرید / همه روم و خاور مراو را سزید

معنی: نخست بر سلم نگریست و فرمانروایی بر تمام روم و خاورزمین را سزاوار او دید.

فریدون • بخش ۵ - بخشیدن روم سلم را و تور توران را و ایرج ایران را بیت #1223

بفرمود تا لشکری برگزید / گرازان سوی خاور اندرکشید

معنی: دستور داد تا سپاهی برگزیده برای او فراهم کنند، و سلم با ناز و غرور لشکر به سوی خاور کشید.

فریدون • بخش ۵ - بخشیدن روم سلم را و تور توران را و ایرج ایران را بیت #1224

به تخت کیان اندر آورد پای / همی خواندندیش خاور خدای

معنی: بر تخت شاهی آن دیار جلوس کرد و مردم او را «خاورخدای» (فرمانروای خاور) نامیدند.

فریدون • بخش ۵ - بخشیدن روم سلم را و تور توران را و ایرج ایران را بیت #1225

نشستند هر سه به آرام و شاد / چنان مرزبانان فرخ نژاد

معنی: هر سه برادر با آسودگی و شادمانی بر تخت خویش نشستند؛ فرمانروایانی فرخنده‌نژاد و والا.

فریدون • بخش ۵ - بخشیدن روم سلم را و تور توران را و ایرج ایران را بیت #1233

بجنبید مر سلم را دل ز جای / دگرگونه‌تر شد به آیین و رای

معنی: دل سلم از راه راست منحرف شد و روش و اندیشه‌اش رنگی دیگر به خود گرفت.

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1238

چو ایران و دشت یلان و یمن / به ایرج دهد روم و خاور به من

معنی: او ایران و دشت پهلوانان و یمن را به ایرج داد و روم و خاور را به من واگذار کرد.

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1250

چنین داد پاسخ که با شهریار / بگو این سخن هم چنین یاد دار

معنی: چنین پاسخ داد که به شهریار روم بگو و این سخن را به یاد داشته باش:

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1256

برفت این برادر ز روم آن ز چین / به زهر اندر آمیخته انگبین

معنی: یکی برادر از روم و دیگری از چین حرکت کردند، در حالی که شهد برادری را با زهر کینه آمیخته بودند.

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1265

سخن سلم پیوند کرد از نخست / ز شرم پدر دیدگان را بشست

معنی: سلم نخستین کسی بود که لب به سخن گشود و شرم از پدر را از چشمان خود بشست.

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1269

فرستادهٔ سلم چون گشت باز / شهنشاه بنشست و بگشاد راز

معنی: چون فرستاده سلم بازگشت، شهریار بنشست و راز دل آشکار ساخت.

فریدون • بخش ۷ - رای زدن فریدون با ایرج بیت #1345

ورا گفت کان دو پسر جنگجوی / ز خاور سوی ما نهادند روی

معنی: به او گفت که آن دو برادر نبردخواه، از خاور و روم روی به سوی ما آورده‌اند.

فریدون • بخش ۷ - رای زدن فریدون با ایرج بیت #1347

یکی نامه بنوشت شاه زمین / به خاور خدای و به سالار چین

معنی: پادشاه جهان نامه‌ای نوشت خطاب به فرمانروای مغرب (سلم) و سالار کشور چین (تور).

فریدون • بخش ۸ - نامهٔ فریدون به سلم و تور بیت #1383

چو تنگ اندر آمد به نزدیکشان / نبود آگه از رای تاریکشان

معنی: هنگامی که ایرج به آنان نزدیک شد، از قصد و نیت تیره و شوم برادرانش آگاهی نداشت.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1402

پذیره شدندش به آیین خویش / سپه سربسر باز بردند پیش

معنی: برادران بر اساس آیین خود به استقبال او آمدند و همه سپاه را به پیش فرستادند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1403

چو دیدند روی برادر به مهر / یکی تازه‌تر برگشادند چهر

معنی: وقتی چهره پرمهر برادر را دیدند، ظاهراً روی گشاده و شادمانی نشان دادند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1404

دو پرخاشجوی با یکی نیک خوی / گرفتند پرسش نه بر آرزوی

معنی: آن دو برادر جنگجو و کینه‌توز با برادر خوش‌خوی خود احوالپرسی کردند، اما نه از روی صمیمیت و خواست دل.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1405

دو دل پر ز کینه یکی دل به جای / برفتند هر سه به پرده سرای

معنی: دو دل لبریز از کینه و یک دل آرام و بی‌کینه، هر سه به سوی خیمه و سراپرده رفتند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1406

به لشکر نگه کرد سلم از کران / سرش گشت از کار لشکر گران

معنی: سلم از گوشه‌ای به سپاه نگریست و از رفتار و توجه آنان به ایرج اندوهگین و آشفته‌خاطر شد.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1411

به لشگرگه آمد دلی پر ز کین / جگر پر ز خون ابروان پر ز چین

معنی: او با دلی پر از کینه، خشمگین و خروشنده و با ابروهای درهم‌کشیده به لشکرگاه آمد.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1412

سراپرده پرداخت از انجمن / خود و تور بنشست با رای زن

معنی: سراپرده را از خلوتیان و دیگران خالی کرد و خودش با تور و مشاوران نشست.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1413

سخن شد پژوهنده از هردری / ز شاهی و از تاج هر کشوری

معنی: سخن از هر دری به میان آمد و درباره پادشاهی و تاج‌وتخت هر کشور به گفتگو پرداختند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1414

به تور از میان سخن سلم گفت / که یک یک سپاه از چه گشتند جفت

معنی: در میان گفتگو، سلم به تور گفت: آیا دیدی چرا سپاهیان گروه گروه با هم نجوامی‌کردند؟

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1415

به هنگامهٔ بازگشتن ز راه / نکردی همانا به لشکر نگاه

معنی: گویی هنگام بازگشت از راه، به رفتار سپاهیان نگاه نکردی!

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1416

سپاه دو شاه از پذیره شدن / دگر بود و دیگر به بازآمدن

معنی: رفتار سپاهیانِ دو شاه هنگام پیشواز یک‌گونه بود و هنگام بازگشت گونه‌ای دیگر!

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1417

که چندان کجا راه بگذاشتند / یکی چشم از ایرج نه برداشتند

معنی: در تمام طول راهی که پیمودند، لحظه‌ای چشم از ایرج برنداشتند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1418

از ایران دلم خود به دو نیم بود / به اندیشه اندیشگان برفزود

معنی: دل من از پیش درباره ایران اندوهگین بود و این نگرش سپاهیان بر دغدغه‌هایم افزود.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1419

سپاه دو کشور چو کردم نگاه / از این پس جز او را نخوانند شاه

معنی: وقتی به سپاه دو کشور نگاه کردم، دانستم که از این پس هیچ‌کس جز او را پادشاه نخواهند خواند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1420

اگر بیخ او نگسلانی ز جای / ز تخت بلندت کشد زیر پای

معنی: اگر ریشه او را از زمین برنکنی، تو را از تخت بلندت به زیر خواهد کشید.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1421

برین گونه از جای برخاستند / همه شب همی چاره آراستند

معنی: این‌چنین از جای برخاستند و تمام شب را به چاره‌جویی و نیرنگ گذراندند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1422

دو بیهوده را دل بدان کار گرم / که دیده بشویند هر دو ز شرم

معنی: آن دو برادر بیهوده‌کار دل بر آن کار پلید گرم کرده بودند و آزرم را از چشمان خود شسته بودند.

فریدون • بخش ۱۰ - کشته شدن ایرج بیت #1424

برفتند باز آن دو بیداد شوم / یکی سوی ترک و یکی سوی روم

معنی: آن دو برادر ستمگر و شوم بازگشتند؛ یکی به سوی توران رفت و دیگری به سوی روم.

فریدون • بخش ۱۰ - کشته شدن ایرج بیت #1465

به سلم و به تور آمد این آگهی / که شد روشن آن تخت شاهنشهی

معنی: خبر به سلم و تور رسید که تخت پادشاهی با حضور منوچهر روشن و درخشان شده است.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1556

دل هر دو بیدادگر پر نهیب / که اختر همی رفت سوی نشیب

معنی: دل آن دو ستمگر پر از بیم گشت، زیرا ستارهٔ اقبالشان رو به افول می‌رفت.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1557

نشستند هر دو به اندیشگان / شده تیره روز جفاپیشگان

معنی: هر دو اندوهگین به چاره‌جویی نشستند و روزگار بر آن جفاپیشگان تیره و تار شد.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1558

برون شد ز درگاه شاپور گرد / فرستادهٔ سلم را پیش برد

معنی: شاپور پهلوان از درگاه بیرون آمد و فرستادهٔ سلم را به درون هدایت کرد.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1599

که با سلم و با تور گردان سپهر / نه بس دیر چین اندر آرد بچهر

معنی: که چرخ گردان به زودی بر چهرهٔ سلم و تور چینِ غم و تباهی خواهد افکند.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1635

به سلم بزرگ آنگهی تور گفت / که آرام و شادی بباید نهفت

معنی: سپس تور به برادر بزرگ‌ترش سلم گفت که دیگر زمان آسایش و شادمانی به پایان رسیده و باید آن را پنهان کرد.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1674

به تور و به سلم آگهی تاختند / که ایرانیان جنگ را ساختند

معنی: به سلم و تور خبر دادند که ایرانیان خود را کاملاً برای جنگ آماده کرده‌اند.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1721

دو خونی همان با سپاهی گران / برفتند آگنده از کین سران

معنی: آن دو خونریز (سلم و تور) با سپاهی سنگین آمدند، در حالی که سرهاشان پر از کینه بود.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1723

دل تور و سلم اندر آمد به‌جوش / به راه شبیخون نهادند گوش

معنی: دل تور و سلم به جوش و خروش درآمد و به فکر انجام شبیخون افتادند.

فریدون • بخش ۱۶ - جنگ نخستین سلم و تور با سپاه ایران بیت #1774