سرگذشت و جایگاه در حماسه

شهریار عصر زرین پیشدادی، پدیدآورنده جشن نوروز و ابزارهای تمدن. رستم در لحظات پیش از مرگش در چاه، جمشید را یاد کرد که با تمام فرّه و شکوهش، در برابر گردش روزگار جاودان نماند و به دست ضحاک (بیور) با اره دو نیم گشت.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

گرانمایه جمشید فرزند او / کمر بست یک‌دل پر از پند او

معنی: جمشیدِ گران‌قدر، فرزند تهمورث، با دلی یکپارچه و آکنده از پندهای پدر، کمر به شهریاری بست.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #382

برآمد بر آن تخت فرّخ پدر / به رسم کیان بر سرش تاج زر

معنی: او بر تخت فرخنده پدر نشست و به آیین شهریاران، تاج زرین بر سر نهاد.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #383

کمر بست با فرّ شاهنشهی / جهان گشت سرتاسر او را رهی

معنی: با داشتن فرّ شاهنشاهی کمر به فرمانروایی بست و سراسر گیتی مطیع و فرمانبردار او گردید.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #384

زمانه بر آسود از داوری / به فرمان او دیو و مرغ و پری

معنی: روزگار از نزاع و بیداد آسوده شد و دیوان، پرندگان و پریان همگی تحت فرمان او درآمدند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #385

جهان را فزوده بدو آبروی / فروزان شده تخت شاهی بدوی

معنی: شکوه و آبروی جهان به سبب او افزون شد و تخت پادشاهی با وجود وی درخشش یافت.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #386

منم گفت با فرّهٔ ایزدی / همم شهریاری همم موبدی

معنی: او گفت: من دارنده فرّه ایزدی هستم؛ هم پادشاهی از آنِ من است و هم مقام پیشوایی و موبدی.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #387

بدان را ز بد دست کوته کنم / روان را سوی روشنی ره کنم

معنی: دست بدکاران را از شرارت کوتاه خواهم ساخت و روان‌ها را به سوی روشنایی و نیکی هدایت می‌کنم.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #388

نخست آلت جنگ را دست برد / در نام جستن به گردان سپرد

معنی: نخست به ساختن ابزار و سلاح‌های جنگی پرداخت و راه نام‌آوری را بر پهلوانان گشود.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #389

به فرّ کیی نرم کرد آهنا / چو خود و زره کرد و چون جوشنا

معنی: به برکت فرّ کیانی، آهن را نرم ساخت و از آن کلاه‌خود، زره و جوشن پدید آورد.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #390

چو خفتان و تیغ و چو برگستوان / همه کرد پیدا به روشن روان

معنی: با خرد و روان تابناک خویش، خفتان، شمشیر و برگستوان (زره اسب) را اختراع کرد و آشکار ساخت.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #391

بدین اندرون سال پنجاه رنج / ببرد و از این چند بنهاد گنج

معنی: پنجاه سال در این کار رنج کشید و از این ابزارها گنجینه‌های فراوان اندوخت.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #392

دگر پنجه اندیشهٔ جامه کرد / که پوشند هنگام ننگ و نبرد

معنی: پنجاه سال دیگر را صرف اندیشه درباره پوشاک کرد تا مردم هنگام رزم و در زمان آسایش بپوشند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #393

ز کتّان و ابریشم و موی قز / قصب کرد پر مایه دیبا و خز

معنی: از کتان، ابریشم، مو و ابریشم خام، پارچه‌های گران‌بها چون دیبا، قصب و خز پدید آورد.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #394

بیاموختشان رشتن و تافتن / به تار اندرون پود را بافتن

معنی: به مردم آموخت که چگونه نخ‌ها را برریسند و بتابند و پود را در میان تار ببافند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #395

چو شد بافته شستن و دوختن / گرفتند از او یک‌سر آموختن

معنی: چون پارچه بافته شد، شستن و دوختن آن را نیز همگی از او فراگرفتند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #396

چو این کرده شد ساز دیگر نهاد / زمانه بدو شاد و او نیز شاد

معنی: چون این کار به پایان رسید، طرحی دیگر افکند؛ روزگار از او شادمان بود و او نیز از روزگار خوشنود.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #397

ز هر انجمن پیشه‌ور گرد کرد / بدین اندرون نیز پنجاه خورد

معنی: از هر گروهی پیشه‌وران را گرد آورد و پنجاه سال دیگر نیز در این راه زمان صرف کرد.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #398

جدا کردشان از میان گروه / پرستنده را جایگه کرد کوه

معنی: آنان را از میان مردم جدا کرد و کوهستان را جایگاه پرستندگان قرار داد.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #400

بدین اندرون سال پنجاه نیز / بخورد و بورزید و بخشید چیز

معنی: در این راه نیز پنجاه سال بهره برد و کار کرد و از بخشش‌های خویش به مردم عطا فرمود.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #412

از این هر یکی را یکی پایگاه / سزاوار بگزید و بنمود راه

معنی: برای هر یک از این گروه‌ها پایگاه و مرتبه‌ای شایسته برگزید و راه و آیین هر کدام را نشان داد.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #413

که تا هر کس اندازهٔ خویش را / ببیند بداند کم و بیش را

معنی: تا هر کس قدر و اندازه خویش را بشناسد و حد کم و بیش مرتبه خود را بداند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #414

بفرمود پس دیو ناپاک را / به آب اندر آمیختن خاک را

معنی: سپس به دیوان ناپاک فرمان داد تا خاک را با آب بیامیزند و گل بسازند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #415

ز خارا گهر جست یک روزگار / همی کرد از او روشنی خواستار

معنی: روزگاری در دل سنگ خارا به دنبال گوهرهای گران‌بها گشت تا از سنگ درخشش و روشنی بیرون کشد.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #419

به چنگ آمدش چند گونه گهر / چو یاقوت و بیجاده و سیم و زر

معنی: انواع گوهرهای گوناگون چون یاقوت و بیجاده (کهربا/عقیق) و نقره و طلا به دست او آمد.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #420

ز خارا به افسون برون آورید / شد آراسته بندها را کلید

معنی: با دانش و تدبیر خویش آنها را از سنگ خارا بیرون کشید و کلید گشایش گنجینه‌های بسته گردید.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #421

دگر بوی‌های خوش آورد باز / که دارند مردم به بویش نیاز

معنی: سپس عطرهای خوشبوی و عطرآگین را پدید آورد که مردم به بوییدن آن‌ها نیاز داشتند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #422

پزشکی و درمان هر دردمند / در تندرستی و راه گزند

معنی: علم دانش پزشکی و درمانِ هر دردمند را پدید آورد و راه تندرستی و مهار بیماری‌ها را آشکار ساخت.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #424

همان رازها کرد نیز آشکار / جهان را نیامد چنو خواستار

معنی: همچنین رازهای سرپوشیده طبیعت را آشکار کرد و جهان هرگز جوینده و فرمانروایی چون او به خود ندیده بود.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #425

گذر کرد از آن پس به کشتی بر آب / ز کشور به کشور گرفتی شتاب

معنی: پس از آن با ساختن کشتی بر روی آب‌ها گذر کرد و شتابان از کشوری به کشور دیگر سفر نمود.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #426

به جمشید بر گوهر افشاندند / مر آن روز را روز نو خواندند

معنی: بر جمشید گوهرها نثار کردند و آن روز را «روز نو» (نوروز) نامیدند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #433

به جمشید بر تیره‌گون گشت روز / همی کاست آن فرّ گیتی‌فروز

معنی: روزگار بر جمشید تیره و تار شد و آن فرّ و شکوهِ روشنگر جهان روبه‌کاستی نهاد.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #455

سیه گشت رخشنده روز سپید / گسستند پیوند از جمّشید

معنی: روز روشن و سپید چون شب تاریک گشت و مردم پیوند و وفاداری خود را از جمشید گسستند.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #547

بر او تیره شد فرّهٔ ایزدی / به کژی گرایید و نابخردی

معنی: فرّه ایزدی بر او تیره‌وتار شد، چرا که او به سواری کجی، نادرستی و بی‌تدبیری روی آورد.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #548

سپه کرده و جنگ را ساخته / دل از مهر جمشید پرداخته

معنی: سپاهیان گرد آوردند و ساز جنگ ساختند و دل خویش را از مهر جمشید پاک شستند.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #550

سوی تخت جمشید بنهاد روی / چو انگشتری کرد گیتی بروی

معنی: به سوی تختگاه جمشید رو آورد و جهان را بر او چون حلقه انگشتری تنگ کرد.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #557

چو جمشید را بخت شد کندرو / به تنگ اندر آمد جهاندار نو

معنی: چون بخت و اقبال جمشید کند و تیره شد، شهریار جدید او را سخت در تنگنا قرار داد.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #558

برفت و بدو داد تخت و کلاه / بزرگی و دیهیم و گنج و سپاه

معنی: جمشید گریخت و تخت و کلاه، بزرگی و تاج، و گنج و سپاه را به او واگذار کرد.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #559

چو صد سالش اندر جهان کس ندید / بر او نام شاهی و او ناپدید

معنی: صد سال تمام هیچ‌کس او را در جهان ندید؛ نام شاهی بر او بود اما خود ناپدید گشته بود.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #560

صدم سال روزی به دریای چین / پدید آمد آن شاه ناپاک دین

معنی: در روزی از صدمین سال، آن شاه ناپاک‌دین در کنار دریای چین پدیدار گردید.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #561

نهان گشته بود از بد اژدها / نیامد به فرجام هم ز او رها

معنی: او از گزند آن اژدها پنهان شده بود، اما سرانجام نتوانست از چنگال او رهایی یابد.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #562