سرگذشت و جایگاه در حماسه

شاهدخت سمنگان و مادر سهراب. رستم در سوگواری خویش سرگردان بود که چگونه خبر مرگ بی‌گناهِ سهراب را به این مادر پاک‌دخت برساند.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (23)

چنین داد پاسخ که تهمینه‌ام / تو گویی که از غم به دو نیمه‌ام

معنی: چنین پاسخ داد که من تهمینه‌ام و از غم و اشتیاق گویی به دو نیم گشته‌ام.

سهراب • بخش ۴ - شب دیدار رستم و تهمینه، پیمان ازدواج و سپردن مهره بیت #6200

یکی دختِ شاه سَمَنگان منم / ز پشت هُژَبر و پلنگان منم

معنی: من دختر شهریار سمنگان هستم و از تبار شیران و پلنگان نبردآزما پرورش یافته‌ام.

سهراب • بخش ۴ - شب دیدار رستم و تهمینه، پیمان ازدواج و سپردن مهره بیت #6201

به گیتی ز خوبان مرا جفت نیست / چو من زیر چرخِ کبود اندکيست

معنی: در سراسر جهان میان زیبارویان همتایی ندارم و زیر چرخ نیلگون آسمان چون من اندک است.

سهراب • بخش ۴ - شب دیدار رستم و تهمینه، پیمان ازدواج و سپردن مهره بیت #6202

کس از پرده بیرون ندیدی مرا / نه هرگز کس آوا شنیدی مرا

معنی: هیچ‌کس مرا بیرون از پرده و سرای شاهی ندیده و هرگز کسی صدای مرا نشنیده است.

سهراب • بخش ۴ - شب دیدار رستم و تهمینه، پیمان ازدواج و سپردن مهره بیت #6203

ترا اَم کنون گر بخواهی مرا / نبیند جزین مرغ و ماهی مرا

معنی: اکنون اگر مرا بخواهی از آن توام؛ وگرنه از این پس هیچ مرغ و ماهی مرا نخواهد دید.

سهراب • بخش ۴ - شب دیدار رستم و تهمینه، پیمان ازدواج و سپردن مهره بیت #6213

چو رستم برانسان پری چهره دید / ز هر دانشی نزد او بهره دید

معنی: چون رستم آن بت پری‌چهره را دید و دریافت که ز هر دانشی بهره‌ای دارد،

سهراب • بخش ۴ - شب دیدار رستم و تهمینه، پیمان ازدواج و سپردن مهره بیت #6218

بدان پهلوان داد آن دخت خویش / بدان سان که بودست آیین و کیش

معنی: دختر خویش را بر پایه آیین و کیش به آن پهلوان نامدار سپرد.

سهراب • بخش ۴ - شب دیدار رستم و تهمینه، پیمان ازدواج و سپردن مهره بیت #6222

چو انباز او گشت با او براز / ببود آن شب تیره دیر و دراز

معنی: چون تهمینه همدم و رازدار رستم شد، آن شب تاریک با شادی و رازونیاز به درازا کشید.

سهراب • بخش ۴ - شب دیدار رستم و تهمینه، پیمان ازدواج و سپردن مهره بیت #6227

بدو داد و گفتش که این را بدار / اگر دختر آرد ترا روزگار

معنی: آن مهره را به تهمینه داد و گفت: این را نگاه دار؛ اگر روزگار به تو دختری بخشید،

سهراب • بخش ۴ - شب دیدار رستم و تهمینه، پیمان ازدواج و سپردن مهره بیت #6230

همی بود آن شب بر ماه روی / همی گفت از هر سخن پیش اوی

معنی: تمام آن شب را نزد آن پری‌چهره گذراند و از هر در با او سخن گفت.

سهراب • بخش ۴ - شب دیدار رستم و تهمینه، پیمان ازدواج و سپردن مهره بیت #6235

چو نه ماه بگذشت بر دخت شاه / یکی پورش آمد چو تابنده ماه

معنی: چون نه ماه بر دختر شاه گذشت، فرزندی بسان ماه درخشان زاد.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6242

چو خندان شد و چهره شاداب کرد / ورا نام تهمینه ، سهراب کرد

معنی: چون لب به خنده گشود و چهره‌اش شاداب گشت، تهمینه او را سهراب نامید.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6244

بر مادر آمد بپرسید زوی / بدو گفت گستاخ بامن بگوی

معنی: نزد مادر آمد و از او پرسید و بی‌پروا گفت: با من به راستی سخن بگوی.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6248

گر این پرسش از من بماند نهان / نمانم ترا زنده اندر جهان

معنی: اگر این راز را از من پنهان داری، تو را در این جهان زنده نخواهم گذاشت.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6251

بدو گفت مادر که بشنو سخن / بدین شادمان باش و تندی مکن

معنی: مادر بدو گفت: سخن مرا بشنو، از این راز شادمان باش و تندی مکن.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6252

یکی نامه از رستم جنگ جوی / بیاورد و بنمود پنهان بدوی

معنی: نامه‌ای را که رستم جنگجو فرستاده بود نهانی بیاورد و به او نشان داد.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6257

بدو گفت افراسیاب این سخن / نبایدکه داند ز سر تا به بن

معنی: تهمینه بدو گفت: نباید افراسیاب از این راز از آغاز تا پایان آگاه شود.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6259

چو داند بخواندت نزدیک خویش / دل مادرت گردد از درد ریش

معنی: چون آگاه شود تو را نزد خود می‌خواند و دل مادرت از غم جدایی خونین می‌شود.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6261

نشان داد مادر مرا از پدر / ز مهر اندر آمد روانم بسر

معنی: مادرم نشانی‌های پدرم را به من داد و جان من تنها از سر مهر او به پایان رسید.

سهراب • بخش ۱۸ - کشته شدن سهراب بر دست رستم، شناختن پسر از مهره و بازداشتن پدر از خودکشی بیت #7024

چو برخاست آواز کوس از درم / بیامد پر از خون دو رخ مادرم

معنی: «چون آواز کوس جنگ از درگاهم برآمد، مادرم با رخساری پرخون و گریان پیش آمد.»

سهراب • بخش ۱۸ - کشته شدن سهراب بر دست رستم، شناختن پسر از مهره و بازداشتن پدر از خودکشی بیت #7037

همان نیز مادر به روشن روان / فرستاد با من یکی پهلوان

معنی: «همچنین مادرم با دلی روشن، پهلوانی را همراه من فرستاد،»

سهراب • بخش ۱۸ - کشته شدن سهراب بر دست رستم، شناختن پسر از مهره و بازداشتن پدر از خودکشی بیت #7041

چه گویم چو آگه شود مادرش / چه گونه فرستم کسی را برش

معنی: چون مادرش آگاه شود چه بگویم؟ چگونه کسی را به نزد او بفرستم؟

سهراب • بخش ۲۰ - زاری رستم بر مرگ سهراب، سوختن خیمه و گذشتن کاووس از کین توران بیت #7121

پدرش آن گرانمایهٔ پهلوان / چه گوید بدان پاک‌دخت جوان

معنی: پدرش [رستم در خطاب به خود] به آن دختر پاک‌نهاد [تهمینه] چه پاسخ خواهد داد؟

سهراب • بخش ۲۰ - زاری رستم بر مرگ سهراب، سوختن خیمه و گذشتن کاووس از کین توران بیت #7123