سرگذشت و جایگاه در حماسه

فرزند دلاور و نوجوان رستم و تهمینه؛ پهلوان بی‌همتایی که نادانسته به دست پدر کشته شد. رستم در نبرد گفتاری با اسفندیار با حسرت و اندوه از سهراب یاد کرده و کشته شدن او را بزرگ‌ترین قربانی خویش در راه پاسداری از تاج‌وتخت شاه ایران می‌داند.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

سخنهای این داستان شد به بن / ز سهراب و رستم سرایم سخن

معنی: سخنان این داستان به پایان رسید؛ اکنون داستان رستم و سهراب را روایت خواهم کرد.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۱۲ - گریختن افراسیاب از کمند رستم، پیروزی هفت یل و بازگشت به دربار کاووس بیت #6130

کنون رزم سهراب رانم نخست / ازان کین که او با پدر چون بجست

معنی: اکنون نخست داستان نبرد سهراب را روایت می‌کنم؛ از آن کینه‌جویی و رزم که او با پدر خویش جست.

سهراب • بخش ۱ - اندیشه در مرگ و سرنوشت بیت #6144

چو نه ماه بگذشت بر دخت شاه / یکی پورش آمد چو تابنده ماه

معنی: چون نه ماه بر دختر شاه گذشت، فرزندی بسان ماه درخشان زاد.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6242

چو خندان شد و چهره شاداب کرد / ورا نام تهمینه ، سهراب کرد

معنی: چون لب به خنده گشود و چهره‌اش شاداب گشت، تهمینه او را سهراب نامید.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6244

چو یک ماه شد ، همچو یک سال بود / برش چون بر رستم زال بود

معنی: یک‌ماهگی او مانند یک‌سالگی دیگران بود و سینه‌اش چون سینه رستم زال پهناور می‌نمود.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6245

چو سه ساله شد زخم چوگان گرفت / به پنجم دل تیر و پیکان گرفت

معنی: در سه سالگی چوگان به دست گرفت و در پنج سالگی به تیر و کمان مسلط شد.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6246

چو ده ساله شد زان زمین کس نبود / که یارست با او نبرد آزمود

معنی: چون به ده سالگی رسید، در آن سرزمین کسی را یارای هم‌آوردی و پیکار با او نبود.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6247

بر مادر آمد بپرسید زوی / بدو گفت گستاخ بامن بگوی

معنی: نزد مادر آمد و از او پرسید و بی‌پروا گفت: با من به راستی سخن بگوی.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6248

که من چون ز همشیرگان برترم / همی بآسمان اندر آید سرم

معنی: که من چون از همسالان و برادران خویش برترم و سرم به آسمان می‌ساید...

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6249

ز تخم کیم وز کدامین گهر / چه گویم چو پرسد کسی از پدر

معنی: از تخم و نژاد کدام کیانی‌ام؟ اگر کسی از پدرم بپرسد، چه بگویم؟

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6250

گر این پرسش از من بماند نهان / نمانم ترا زنده اندر جهان

معنی: اگر این راز را از من پنهان داری، تو را در این جهان زنده نخواهم گذاشت.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6251

بدو گفت مادر که بشنو سخن / بدین شادمان باش و تندی مکن

معنی: مادر بدو گفت: سخن مرا بشنو، از این راز شادمان باش و تندی مکن.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6252

تو پور گو پیلتن رستمی / ز دستان سامی و از نیرمی

معنی: تو فرزند رستم پیلتنی و از تبار دستان، سام و نریمان هستی.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6253

ازیرا سرت ز آسمان برترست / که تخم تو زان نامور گوهرست

معنی: از همین روست که سرت بر آسمان می‌ساید، زیرا نژاد تو از آن گوهر نامدار است.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6254

یکی نامه از رستم جنگ جوی / بیاورد و بنمود پنهان بدوی

معنی: نامه‌ای را که رستم جنگجو فرستاده بود نهانی بیاورد و به او نشان داد.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6257

سه یاقوت رخشان به سه مهره زر / از ایران فرستاده بودش پدر

معنی: سه یاقوت رخشان که در سه مهره زرین جای داشت، پپدرش از ایران برای او فرستاده بود.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6258

پدر گر شناسد که تو زین نشان / شدستی سرافراز گردنگشان

معنی: اگر پدرت بداند که تو چنین گرد و سرافراز گشته‌ای...

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6260

چو داند بخواندت نزدیک خویش / دل مادرت گردد از درد ریش

معنی: چون آگاه شود تو را نزد خود می‌خواند و دل مادرت از غم جدایی خونین می‌شود.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6261

چنین گفت سهراب کاندر جهان / کسی این سخن را ندارد نهان

معنی: سهراب چنین پاسخ داد: در این جهان هیچ‌کس چنین رازی را پنهان نمی‌دارد.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6262

نبرده نژادی که چونین بود / نهان کردن از من چه آیین بود

معنی: از نژادی چنین جنگ‌آور و والا، پنهان داشتن گوهر چه آیینی است؟

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6264

کنون من ز ترکان جنگ‌آوران / فراز آورم لشکری بی کران

معنی: اکنون من لشکری بی‌کران از جنگجویان تورانی گرد هم می‌آورم.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6265

برانگیزم از گاه کاووس را / از ایران ببرم پی طوس را

معنی: کاووس‌شاه را از تخت سرنگون می‌سازم و پای طوس را از ایران کوتاه‌می‌کنم.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6266

به رستم دهم تخت و گرز و کلاه / نشانمش بر گاه کاووس شاه

معنی: تخت و گرز و تاج را به رستم می‌سپارم و او را بر تخت کاووس‌شاه می‌نشانم.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6267

از ایران به توران شوم جنگ‌جوی / ابا شاه روی اندر آرم بروی

معنی: سپس از ایران به سوی توران رزم‌آورانه می‌تازم و با شاه (افراسیاب) روبرو می‌شوم.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6268

بگیرم سر تخت افراسیاب / سر نیزه بگذارم از آفتاب

معنی: تخت و تاج افراسیاب را تسخیر می‌کنم و سر نیزه‌ام را از خورشید می‌گذرانم.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6269

چو رستم پدر باشد و من پسر / نباید به گیتی کسی تاجور

معنی: چون رستم پدر باشد و من فرزند او، نباید هیچ پادشاه دیگری در جهان بر سر تاج داشته باشد.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6270

ز هر سو سپه شد براو انجمن / که هم باگهر بود هم تیغ زن

معنی: از هر سو سپاهیان بر او گرد آمدند، چرا که او هم دارای نژاد والا بود و هم استادی شمشیرزن.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6272

خبر شد به نزدیک افراسیاب / که افگند سهراب کشتی بر آب

معنی: خبر به افراسیاب رسید که سهراب کشتی جنگی خود را به آب انداخته و آماده نبرد شده است.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6273

هنوز از دهن بوی شیر آیدش / همی رای شمشیر و تیر آیدش

معنی: با اینکه هنوز بوی شیر از دهانش می‌آمد، اما اندیشه نبرد با شمشیر و تیر در سر داشت.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6274

سپاه انجمن شد برو بر بسی / نیاید همی یادش از هر کسی

معنی: سپاه فراوانی گرد او جمع شدند و او به هیچ‌کس پروا و اعتنایی نداشت.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6276

پدر را نباید که داند پسر / که بندد دل و جان به مهر پدر

معنی: پسر نباید پدر را بشناسد، تا مبادا دل و جانش بسته به مهر و محبت پدری شود.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6283

مگر کان دلاور گو سالخورد / شود کشته بر دست این شیرمرد

معنی: تا مگر آن پهلوان سالخورده (رستم) به دست این شیرمرد جوان (سهراب) کشته شود.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6284

ازان پس بسازید سهراب را / ببندید یک شب برو خواب را

معنی: پس از آن با سهراب هم چاره‌ای سازید و خواب خوش را یک‌شبه از چشم او بگیرید.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6285

برفتند بیدار دو پهلوان / به نزدیک سهراب روشن‌روان

معنی: آن دو پهلوان آگاه و بیدار به سوی سهراب روشن‌روان حرکت کردند.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6286

یکی نامه با لابه و دلپسند / نبشته به نزدیک آن ارجمند

معنی: همراه با نامه‌ای پر از مهر و دلپسند که به نام آن پهلوان والا‌مقام نوشته شده بود،

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6289

به سهراب آگاهی آمد ز راه / ز هومان و از بارمان و سپاه

معنی: خبر آمدن هومان و بارمان و سپاه توران در راه به سهراب رسید.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6297

پذیره بشد با نیا همچو باد / سپه دید چندان دلش گشت شاد

معنی: سهراب همچون باد به استقبال رفت؛ چون آن سپاه عظیم را دید، دلش شادمان گشت.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6298

چو هومان ورا دید با یال و کفت / فروماند هومان ازو در شگفت

معنی: چون هومان قامت و اندام درشت و پرزور سهراب را دید، شگفت‌زده و مبهوت شد.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6299

جهانجوی چون نامهٔ شاه خواند / ازان جایگه تیز لشکر براند

معنی: چون سهراب جهان‌جوی نامه شاه را خواند، از آنجا شتابان سپاهش را به حرکت درآورد.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6301

کسی را نبد پای با او بجنگ / اگر شیر پیش آمدی گر پلنگ

معنی: هیچ‌کس توان ایستادگی در برابر او را نداشت، چه شیر پیش می‌آمد و چه پلنگ.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6302