سرگذشت و جایگاه در حماسه

پیران ویسه، سپهسالار و دانای توران که نیکی‌های بسیار در حق سیاوش و کی‌خسرو کرده بود و در نبردهای پیشین به دست گودرز کشته شد. یاد و سوگ مرگ او در این بخش دگرگون‌کننده روحیه سپاه توران و اندوه عمیق افراسیاب در میدان نبرد خوارزم است.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

بپیران ویسه چنین گفت شاه / که گفتم بیاور ز هر سو سپاه

معنی: شاه (افراسیاب) به پیران ویسه چنین گفت: من به تو گفتم که از هر سو سپاه گرد آوری...

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۱۸ - شکست تژاو از بیژن، ربودن تاج و اسپنوی و لشکرکشی پیران به کین بیت #12091

مرا دید پیران ویسه نخست / که با من بدش روزگاری نشست

معنی: نخست پیران ویسه مرا دید، همان کسی که روزگاری با من نشست و برخوردی داشت.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۲۴ - یافتن بهرام خسته، گرفتن تژاو، کشتن او به دست بیژن و مرگ و دخمهٔ بهرام بیت #12525

هیونی بکردار باد دمان / بدش نزد پیران هم اندر زمان

معنی: فرستاده‌ای تیزرو چون باد دمان بلافاصله به نزد پیران گسیل شد:

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12729

چو بشنید پیران غمی گشت سخت / فروبست بر پیل ناکام رخت

معنی: پیران چون این خبر بشنید اندوهگین شد و با ناخرسندی بار و بنه بر پیلان بست.

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12731

برون رفت با نامداران خویش / گزیده دلاور سواران خویش

معنی: او با نامداران و سواران گزیده و دلاور خویش بیرون آمد،

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12732

سپهدار پیران یکی چرب گوی / ز ترکان فرستاد نزدیک اوی

معنی: پیران سپهسالار فرستاده‌ای چرب‌زبان از ترکان به نزد طوس فرستاد،

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12736

بگفت آنک من با فرنگیس و شاه / چه کردم ز خوبی بهر جایگاه

معنی: تا بگوید من نسبت به فرنگیس و کی‌خسرو چه نیکی‌ها در هر جا انجام دادم.

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12737

ز درد سیاوش خروشان بدم / چو بر آتش تیز جوشان بدم

معنی: من در درد سیاوش خروشان بودم و گویی بر آتشی تیز می‌جوشیدم.

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12738

کنون بار تریاک زهر آمدست / مرا زو همه رنج بهر آمدست

معنی: اکنون پاداش نوش من زهر گشته و از آن نیکی‌ها تنها رنج نصیب من شده است.

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12739

دل طوس غمگین شد از کار اوی / بپیچید زان درد و پیکار اوی

معنی: دل طوس از کار پیران غمگین شد و از آن رنج و پیکار اندوهگین گردید.

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12740

چنین داد پاسخ که از مهر تو / فراوان نشانست بر چهر تو

معنی: طوس پاسخ داد که نشان‌های فراوانی از مهر و نیکی تو آشکار است.

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12741

سر آزاد کن دور شو زین میان / ببند این در بیم و راه زیان

معنی: خود را آزاد کن و از میان این جنگ دور شو؛ این در بیم و راه زیان را ببند.

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12742

بر شاه ایران شوی با سپاه / مکافات یابی به نیکی ز شاه

معنی: با سپاهت به نزد شاه ایران برو تا از شهریار پاداش نیکو بیابی.

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12743

بایران ترا پهلوانی دهد / همان افسر خسروانی دهد

معنی: در ایران به تو مقام پهلوانی و افسر شهریاری خواهد بخشید.

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12744

چو یاد آیدش خوب کردار تو / دلش رنجه گردد ز تیمار تو

معنی: چون رفتار نیکت را یاد آورد، دلش به مهر تو رنجه و مهربان خواهد شد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12745

سرایندهٔ پاسخ آمد چو باد / بنزدیک پیران ویسه نژاد

معنی: فرستاده پاسخ را چون باد به نزد پیران ویسه‌نژاد آورد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12747

بگفت آنچ بشنید با پهلوان / ز طوس و ز گودرز روشن‌روان

معنی: هر چه از طوس و گودرز روشن‌روان شنیده بود با پهلوان توران بازگفت.

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12748

چنین داد پاسخ که من روز و شب / بیاد سپهبد گشایم دو لب

معنی: پیران پاسخ داد که من روز و شب به یاد سپهسالار دهان می‌گشایم،

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12749

شوم هرچ هستند پیوند من / خردمند کو بشنود پند من

معنی: تا همه خویشان و خردمندانی را که پند مرا می‌شنوند گرد آورم،

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12750

بایران گذارم بر و بوم و رخت / سر نامور بهتر از تاج و تخت

معنی: و زمین و دارایی خود را به ایران منتقل کنم؛ چرا که سرِ نامور برتر از تاج و تخت است.

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12751

وزین گفتها بود مغزش تهی / همی جست نو روزگار بهی

معنی: اما مغزش از این سخنان راستین تهی بود و تنها می‌خواست زمان بخرد و مکر تازه کند.

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12752

هیونی برافگند هنگام خواب / فرستاد نزدیک افراسیاب

معنی: شبانگاه فرستاده‌ای تیزرو برنشاند و به نزد افراسیاب گسیل داشت،

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12753

فراوان فریبش فرستاده‌ام / ز هر گونه‌ای پندها داده‌ام

معنی: من فریب‌های بسیار برای طوس فرستاده‌ام و او را به پندهای گوناگون سرگرم ساخته‌ام.

داستان کاموس کشانی • بخش ۳ - سپاه‌کشی طوس با درفش کاویانی به رود شهد، پیمان‌شکنی پیران و کشتن ارژنگ بیت #12755

مرا شاه ایران چنین داد پند / که پیران نباید که یابد گزند

معنی: شهریار ایران مرا چنین پند داده است که پیران ویسه نباید آسیب و گزندی ببیند؛

داستان کاموس کشانی • بخش ۴ - رزم طوس و هومان: گفت‌وگوی پند و کین، نبرد سهمگین تا شب و آرایش سپاه بامداد بیت #12837

که او ویژه پروردگار منست / جهاندیده و دوستدار منست

معنی: چرا که او پرورش‌دهنده ویژه‌ی من است و جهان‌دیده‌ای دوستدار من.

داستان کاموس کشانی • بخش ۴ - رزم طوس و هومان: گفت‌وگوی پند و کین، نبرد سهمگین تا شب و آرایش سپاه بامداد بیت #12838

به بیداد بر خیره با او مکوش / نگه کن که دارد بپند تو گوش

معنی: پس به ستم بیهوده با او پیکار مکن و بنگر چه کسی گوش به پند تو می‌سپارد!

داستان کاموس کشانی • بخش ۴ - رزم طوس و هومان: گفت‌وگوی پند و کین، نبرد سهمگین تا شب و آرایش سپاه بامداد بیت #12839

همان رزم پیران نه بر آرزوست / که او راد و آزاده و نیک خوست

معنی: همچنین نبرد با پیران از روی میل و آرزو نیست، چه او جوانمرد و آزاده و خوبروی و خردمند است.

داستان کاموس کشانی • بخش ۴ - رزم طوس و هومان: گفت‌وگوی پند و کین، نبرد سهمگین تا شب و آرایش سپاه بامداد بیت #12842

فرستاده نزدیک پیران رسید / بجوشید چون گفت هومان شنید

معنی: چون فرستاده به نزد پیران رسید و سخنان هومان را بازگفت، پیران سخت به خشم و جوش آمد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۸ - رسیدن پیران به کوه هماون، ستیزه با طوس، بستن راه علف و رای شبخون ایرانیان بیت #13140

چو بشنید پیران ز هر سو سپاه / فرستاد و بگرفت بر کوه راه

معنی: چون پیران این سخنان را شنید، از هر سو سپاه فرستاد و راه‌های کوه را بست.

داستان کاموس کشانی • بخش ۸ - رسیدن پیران به کوه هماون، ستیزه با طوس، بستن راه علف و رای شبخون ایرانیان بیت #13161

چنین گفت هومان بپیران گرد / که ما را پی کوه باید سپرد

معنی: هومان به پیران دلاور گفت: ما باید راه کوه را پیش گیریم و به آنان هجوم بریم.

داستان کاموس کشانی • بخش ۸ - رسیدن پیران به کوه هماون، ستیزه با طوس، بستن راه علف و رای شبخون ایرانیان بیت #13164

بدو گفت پیران که بر ماست باد / نکردست با باد کس رزم یاد

معنی: پیران به او گفت: باد به سود ما می‌وزد و هیچ‌کس با باد نبرد نکرده است.

داستان کاموس کشانی • بخش ۸ - رسیدن پیران به کوه هماون، ستیزه با طوس، بستن راه علف و رای شبخون ایرانیان بیت #13166

ازان پس چو آمد به‌خسرو خبر / که پیران شد از رزم پیروزگر

معنی: پس از آن، هنگامی که به کیخسرو خبر رسید که پیران در نبرد پیروز شده است،

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۰ - خبر پیروزی پیران و گریز ایرانیان به هماون، خواهش کیخسرو از رستم و تاختن تهمتن به یاری طوس بیت #13244

بپیران چنین گفت کامروز جنگ / بسازیم و روزی نباید درنگ

معنی: به پیران گفت: امروز باید جنگ را بیاراییم و حتی یک روز هم نباید درنگ کنیم.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۲ - شب مژدهٔ رسیدن سپاه ایران به طوس، رد درنگ پیران و پذیرش رأی ویرانگر کاموس بیت #13529

چنین گفت پیران که خاقان چین / خردمند شاهیست با آفرین

معنی: پیران گفت: خاقان چین شهریاری خردمند و ستودنی است.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۲ - شب مژدهٔ رسیدن سپاه ایران به طوس، رد درنگ پیران و پذیرش رأی ویرانگر کاموس بیت #13532

سپهدار پیران دگرگونه گفت / هنرهای مردان نشاید نهفت

معنی: سپهدار پیران سخن دیگری گفت: نباید هنر و دلاوری مردان را پنهان داشت.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۲ - شب مژدهٔ رسیدن سپاه ایران به طوس، رد درنگ پیران و پذیرش رأی ویرانگر کاموس بیت #13551

بپیران چنین گفت خاقان چین / که اکنون چه سازیم بر دشت کین

معنی: خاقان چین به پیران گفت: اکنون در این دشت کین چه تدبیری بیندیشیم؟

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۲ - شب مژدهٔ رسیدن سپاه ایران به طوس، رد درنگ پیران و پذیرش رأی ویرانگر کاموس بیت #13555

ورا گفت پیران کز اندک سپاه / نگیرند یاد اندرین رزمگاه

معنی: پیران به او گفت: نباید این سپاه کم‌تعداد را در رزمگاه دست‌کم گرفت.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۲ - شب مژدهٔ رسیدن سپاه ایران به طوس، رد درنگ پیران و پذیرش رأی ویرانگر کاموس بیت #13556

نگه کرد پیران بدان کارزار / چنان تیز برگشتن روزگار

معنی: پیران به آن میدان جنگ نگریست و دگرگونی شتابان روزگار و شکست خود را دید.

داستان خاقان چین • بخش ۱۰ - بند خاقان چین به کمند رستم، گریز پیران و سپردن بستگان و غنایم به فریبرز بیت #14799

بنستیهن گرد و کلباد گفت / که شمشیر و نیزه بباید نهفت

معنی: پیران به نستیهن دلاور و کلباد گفت که باید شمشیر و نیزه را پنهان کنیم و دست از جنگ بکشیم.

داستان خاقان چین • بخش ۱۰ - بند خاقان چین به کمند رستم، گریز پیران و سپردن بستگان و غنایم به فریبرز بیت #14802

بجست از چپ لشکر و دست راست / بدان تا بداند که پیران کجاست

معنی: او از چپ و راست سپاه جویا شد تا بداند پیران به کجا گریخته است.

داستان خاقان چین • بخش ۱۰ - بند خاقان چین به کمند رستم، گریز پیران و سپردن بستگان و غنایم به فریبرز بیت #14805