🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان خاقان چین

❖
133 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۰ - بند خاقان چین به کمند رستم، گریز پیران و سپردن بستگان و غنایم به فریبرز
چون رستم کمند کیانی و تابداده خویش را به گردش درآورد، حلقه‌ی لاسو بر گردن خاقان چین افتاد؛ آن شهریارِ خودکامه که بر فراز پیل سپید ایستاده بود، ناهنگام مرگ و تباهی را پیش چشم دید. تهمتن او را از بالای فیل خوار ساخت، به خاک افکند و دست و بازویش را به بند گران بست. خاقان چین که روزی پادشاهی با گنج و تاج و مهد بود، اینک پیاده و خوار در میان غبار رزمگاه کشیده می‌شد. چنین است رسم این سرای فریبنده که گاهی بر فراز عزت می‌نشاند و گاه بر نشیب خاری می‌افکند.

پس از گرفتاری خاقان، رستم گرز گران خویش برکشید و در میان لشکریان چین و توران افتاد؛ چنان کارزاری به پا شد که پهنه دشت بر موران و پشه‌ها تنگ آمد و جوی‌های خون از کشته‌شدگان روانی گشت. به ناگاه ابری تیره و بادی سیاه آسمان را فراگرفت و خورشید و ماه در تاریکی فرو رفتند. پیران ویسه چون به رزمگاه نگریست و دید نامدارانی چون کاموس، منشور و خاقان چین نابود یا اسیر گشته‌اند و درفش سیاه توران نگونسار شده، دانست که روزگار برگشته است. او به برادرانش نستیهن و کلباد فرمان داد تا شمشیرها را نهان سازند، پرچم‌ها را فرو کشند و در سیاهی شب به بیراه‌ها بگریزند.

ایرانیان به رهبری گیو و گودرز میمنه و میسره را درنوردیدند، اما چون پی به گریز پیران بردند، خسته و آغشته به خون و خاک نزد رستم بازآمدند. پهلوانان تن و جامه از خون شستند و در برابر یزدان پاک به نماز و نیایش ایستادند. رستم رو به گودرز و گیو و دیگر گردان کرد و یادآور شد که چون آگاهی یافت طوس در کوه هماون گرفتار آمده و بهرام و ریونیز به شهادت رسیده‌اند، آتش کین در جانش زبانه کشید. او اقرار کرد که چون شکوه‌مندی کاموس و خاقان چین را بر پیلان ژنده دید، یک لحظه به یاد نبردهای هولناک مازندران افتاد، اما به یاری یزدان، آن کوه‌های استوار فرو ریختند. پس بزم سپاسگزاری برپا کردند و تا نیمه‌شب جام می گساریدند.

بامدادان چون سپیده دمید، رستم بیژن را به دیده‌بانی فرستاد و دریافت که سپاه توران در خواب و غفلت نگهبانان ایرانی، دشت را تهی کرده و گریخته است. رستم بر طوس و پاسداران برآشفت و آنان را سخت سرزنش نمود که چرا با تن‌آسانی راه بر گریزندگانی چون پیران، کلباد، هومان و رویین نگشودند. آن‌گاه فرمان داد تا غنایم بی‌شمار جنگی شامل تاجهای گوهرنشان، تخت‌های عاج، جامه دیبای رومی، گنج‌های دینار و پیلان گردآوری شود. رستم با دیدن آن‌همه خواسته نگران زوال دنیا شد و سپاس خدای بگزارد. سپس فریبرز کاووس، شاهزاده خردمند ایرانی را فراخواند و سرپرستی نامه پیروزی، گنجینه‌ها و اسیران والامقام از جمله خاقان چین را به او سپرد تا با شایستگی نزد کی‌خسرو ببرد و خود آماده پیگرد باقی‌مانده دشمنان گردید.
#1
بینداخت آن تابداده کمند
✦
سران سواران همی کرد بند
#2
چو آمد بنزدیک پیل سپید
✦
شد آن شاه چین از روان ناامید
#3
چو از دست رستم رها شد کمند
✦
سر شاه چین اندر آمد ببند
#4
ز پیل اندر آورد و زد بر زمین
✦
ببستند بازوی خاقان چین
#5
پیاده همی راند تا رود شهد
✦
نه پیل و نه تاج و نه تخت و نه مهد
#6
چنینست رسم سرای فریب
✦
گهی بر فراز و گهی بر نشیب
#7
چنین بود تا بود گردان سپهر
✦
گهی جنگ و زهرست و گه نوش و مهر
#8
ازان پس بگرز گران دست برد
✦
بزرگش همان و همان بود خرد
#9
چنان شد در و دشت آوردگاه
✦
که شد تنگ بر مور و بر پشه راه
#10
ز بس کشته و خسته شد جوی خون
✦
یکی بی‌سر و دیگری سرنگون
#11
چنان بخت تابنده تاریک شد
✦
همانا بشب روز نزدیک شد
#12
برآمد یکی ابر و بادی سیاه
✦
بشد روشنایی ز خورشید و ماه
#13
سر از پای دشمن ندانست باز
✦
بیابان گرفتند و راه دراز
#14
نگه کرد پیران بدان کارزار
✦
چنان تیز برگشتن روزگار
#15
نه منشور و فرطوس و خاقان چین
✦
نه آن نامداران و مردان کین
#16
درفش بزرگان نگونسار دید
✦
بخاک اندرون خستگان خوار دید
#17
بنستیهن گرد و کلباد گفت
✦
که شمشیر و نیزه بباید نهفت
#18
نگونسار کرد آن درفش سیاه
✦
برفتند پویان به بیراه و راه
#19
همه میمنه گیو تاراج کرد
✦
در و دشت چون پر دراج کرد
#20
بجست از چپ لشکر و دست راست
✦
بدان تا بداند که پیران کجاست
#21
چو او را ندیدند گشتند باز
✦
دلیران سوی رستم سرفراز
#22
تبه گشته اسپان جنگی ز کار
✦
همه رنجه و خستهٔ کارزار
#23
برفتند با کام دل سوی کوه
✦
تهمتن بپیش اندرون با گروه
#24
همه ترگ و جوشن به خون و به خاک
✦
شده غرق و برگستوان چاک چاک
#25
تن از جنگ خسته دل از رزم شاد
✦
جهان را چنینست ساز و نهاد
#26
پر از خون بر و تیغ و پای و رکیب
✦
ز کشته نه پیدا فراز از نشیب
#27
چنین تا بشستن نپرداختند
✦
یک از دیگری باز نشناختند
#28
سر و تن بشستند و دل شسته بود
✦
که دشمن ببند گران بسته بود
#29
چنین گفت رستم بایرانیان
✦
که اکنون بباید گشادن میان
#30
بپیش جهاندار پیروزگر
✦
نه گوپال باید نه بند کمر
#31
همه سر بخاک سیه بر نهید
✦
کزین پس همه تاج بر سر نهید
#32
کزین نامدارن یکی نیست کم
✦
که اکنون شدستی دل ما دژم
#33
چنین گفت رستم بگودرز و گیو
✦
بدان نامداران و گردان نیو
#34
چو آگاهی آمد بشاه جهان
✦
بمن باز گفت این سخن در نهان
#35
که طوس سپهبد بکوه آمدست
✦
ز پیران و هومان ستوه آمدست
#36
از ایران برفتیم با رای و هوش
✦
برآمد ز پیکار مغزم بجوش
#37
ز بهرام گودرز وز ریونیز
✦
دلم تیر تر گشت برسان شیز
#38
از ایران همی تاختم تیزچنگ
✦
زمانی بجایی نکردم درنگ
#39
چو چشمم برآمد بخاقان چین
✦
بران نامداران و مردان کین
#40
بویژه بکاموس و آن فر و برز
✦
بران یال و آن شاخ و آن دست و گرز
#41
که بودند هر یک چو کوهی بلند
✦
بزیر اندرون ژنده پیلی نژند
#42
بدل گفتم آمد زمانم بسر
✦
که تا من ببستم بمردی کمر
#43
ازین بیش مردان و زین بیش ساز
✦
ندیدم بجایی بسال دراز
#44
رسیدم بدیوان مازندران
✦
شب تیره و گرزهای گران
#45
ز مردی نپیچید هرگز دلم
✦
نگفتم که از آرزو بگسلم
#46
جز آن دم که دیدم ز کاموس جنگ
✦
دلم گشت یکباره زین کینه تنگ
#47
کنون گر همه پیش یزدان پاک
✦
بغلتیم با درد یک یک بخاک
#48
سزاوار باشد که او داد زور
✦
بلند اختر و بخش کیوان و هور
#49
مبادا که این کار گیرد نشیب
✦
مبادا که آید بما بر نهیب
#50
نگه کن که کارآگهان ناگهان
✦
برند آگهی نزد شاه جهان
#51
بیاراید آن نامور بارگاه
✦
بسر بر نهد خسروانی کلاه
#52
ببخشد فراوان بدرویش چیز
✦
که بر جان او آفرین باد نیز
#53
کنون جامهٔ رزم بیرون کنید
✦
بآسایش آرایش افزون کنید
#54
غم و کام دل بی‌گمان بگذرد
✦
زمانه دم ما همی بشمرد
#55
همان به که ما جام می بشمریم
✦
بدین چرخ نامهربان ننگریم
#56
سپاس از جهاندار پیروزگر
✦
کزویست مردی و بخت و هنر
#57
کنون می گساریم تا نیم‌شب
✦
بیاد بزرگان گشاییم لب
#58
سزد گر دل اندر سرای سپنج
✦
نداریم چندین بدرد و برنج
#59
بزرگان برو خواندند آفرین
✦
که بی‌تو مبادا کلاه و نگین
#60
کسی را که چون پیلتن کهترست
✦
ز گرودن گردان سرش برترست
#61
پسندیده باد این نژاد و گهر
✦
هم آن بوم کو چون تو آرد ببر
#62
تو دانی که با ما چه کردی بمهر
✦
که از جان تو شاد بادا سپهر
#63
همه مرده بودیم و برگشته روز
✦
بتو زنده گشتیم و گیتی‌فروز
#64
بفرمود تا پیل با تخت عاج
✦
بیارند با طوق زرین و تاج
#65
می خسروانی بیاورد و جام
✦
نخستین ز شاه جهان برد نام
#66
بزد کرنای از بر ژنده پیل
✦
همی رفت آوازشان بر دو میل
#67
چو خرم شد از می رخ پهلوان
✦
برفتند شادان و روشن‌روان
#68
چو پیراهن شب بدرید ماه
✦
نهاد از بر چرخ پیروزه‌گاه
#69
طلایه پراگند بر گرد دشت
✦
چو زنگی درنگی شب اندر گذشت
#70
پدید آمد آن خنجر تابناک
✦
بکردار یاقوت شد روی خاک
#71
تبیره برآمد ز پرده‌سرای
✦
برفتند گردان لشکر ز جای
#72
چنین گفت رستم بگردنکشان
✦
که جایی نیامد ز پیران نشان
#73
بباید شدن سوی آن رزمگاه
✦
بهر سو فرستاد باید سپاه
#74
شد از پیش او بیژن شیر مرد
✦
بجایی کجا بود دشت نبرد
#75
جهان دید پر کشته و خواسته
✦
بهر سو نشستی بیاراسته
#76
پراگنده کشور پر از خسته دید
✦
بخاک اندر افگنده پا بسته دید
#77
ندیدند زنده کسی را بجای
✦
زمین بود و خرگاه و پرده‌سرای
#78
بنزدیک رستم رسید آگهی
✦
که شد روی کشور ز ترکان تهی
#79
ز ناباکی و خواب ایرانیان
✦
برآشفت رستم چو شیر ژیان
#80
زبان را بدشنام بگشاد و گفت
✦
که کس را خرد نیست با مغز جفت
#81
بدین گونه دشمن میان دو کوه
✦
سپه چون گریزد ز ما همگروه
#82
طلایه نگفتم که بیرون کنید
✦
در و راغ چون دشت و هامون کنید
#83
شما سر بآسایش و خوابگاه
✦
سپردید و دشمن بسیچید راه
#84
تن‌آسان غم و رنج ‌بار آورد
✦
چو رنج آوری گنج بار آورد
#85
چو گویی که روزی تن‌آسان شوند
✦
ز تیمار ایران هراسان شوند
#86
ازین پس تو پیران و کلباد را
✦
چو هومان و رویین و پولاد را
#87
نگه کن بدین دشت با لشکری
✦
تو در کشوری رستم از کشوری
#88
اگر تاو دارید جنگ آورید
✦
مرا زین سپس کی بچنگ آورید
#89
که پیروز برگشتم از کارزار
✦
تبه شد نکو گشته فرجام کار
#90
برآشفت با طوس و شد چون پلنگ
✦
که این جای خوابست گر دشت جنگ
#91
طلایه نگه کن که از خیل کیست
✦
سرآهنگ آن دوده را نام چیست
#92
چو مرد طلایه بیابی بچوب
✦
هم اندر زمان دست و پایش بکوب
#93
ازو چیز بستان و پایش ببند
✦
نگه کن یکی پشت پیلی بلند
#94
بدین سان فرستش بنزدیک شاه
✦
مگر پخته گردد بدان بارگاه
#95
ز یاقوت وز گوهر و تخت عاج
✦
ز دینار وز افسر و گنج و تاج
#96
نگر تا که دارد ز ایران سپاه
✦
همه یکسره خواسته پیش خواه
#97
ازین هدیهٔ شاه باید نخست
✦
پس آنگه مرا و ترا بهر جست
#98
بدان دشت بسیار شاهان بدند
✦
همه نامداران گیهان بدند
#99
ز چین و ز سقلاب وز هند و وهر
✦
همه گنج داران گیرنده شهر
#100
سپهبد بیامد همه گرد کرد
✦
برفتند گردان بدشت نبرد
#101
کمرهای زرین و بیجاده تاج
✦
ز دیبای رومی و از تخت عاج
#102
ز تیر و کمان و ز برگستوان
✦
ز گوپال وز خنجر هندوان
#103
یکی کوه بد در میان دو کوه
✦
نظاره شده گردش اندر گروه
#104
کمان‌کش سواری گشاده‌بری
✦
بتن زورمندی و کنداوری
#105
خدنگی بینداختی چارپر
✦
ازین سو بدان سو نکردی گذر
#106
چو رستم نگه کرد خیره بماند
✦
جهان آفرین را فراوان بخواند
#107
چنین گفت کین روز ناپایدار
✦
گهی بزم سازد گهی کارزار
#108
همی گردد این خواسته زان برین
✦
بنفرین بود گه گهی بفرین
#109
زمانه نماند بآرام خویش
✦
چنینست تا بود آیین و کیش
#110
یکی گنج ازین سان همی پرورد
✦
یکی دیگر آید کزو برخورد
#111
بران بود کاموس و خاقان چین
✦
که آتش برآرد ز ایران زمین
#112
بدین ژنده پیلان و این خواسته
✦
بدین لشکر و گنج آراسته
#113
به گنج و بانبوه بودند شاد
✦
زمانی ز یزدان نکردند یاد
#114
که چرخ سپهر و زمان آفرید
✦
بسی آشکار و نهان آفرید
#115
ز یزدان شناس و بیزدان سپاس
✦
بدو بگرود مرد نیکی‌شناس
#116
کزو بودمان زور و فر و هنر
✦
ازو دردمندی و هم زو گهر
#117
سپه بود و هم گنج آباد بود
✦
سگالش همه کار بیداد بود
#118
کنون از بزرگان هر کشوری
✦
گزیده ز هر کشوری مهتری
#119
بدین ژنده پیلان فرستم بشاه
✦
همان تخت زرین و زرین کلاه
#120
همان خواسته بر هیونان مست
✦
فرستم سزاوار چیزی که هست
#121
وز ایدر شوم تازیان چون پلنگ
✦
درنگی نه والا بود مرد سنگ
#122
کسی کو گنهکار و خونی بود
✦
بکشور بمانی زبونی بود
#123
زمین را بخنجر بشویم ز کین
✦
بدان را نمانم همی بر زمین
#124
بدو گفت گودرز کای نیک رای
✦
تو تا جای ماند بمانی بجای
#125
بکام دل شاد بادی و راد
✦
بدین رزم دادی چو بایست داد
#126
تهمتن فرستاده‌ای را بجست
✦
که با شاه گستاخ باشد نخست
#127
فریبرز کاوس را برگزید
✦
که با شاه نزدیکی او را سزید
#128
چنین گفت کای نیک پی نامدار
✦
هم از تخم شاهی و هم شهریار
#129
هنرمند و با دانش و بانژاد
✦
تو شادان و کاوس شاه از تو شاد
#130
یکی رنج برگیر و ز ایدر برو
✦
ببر نامهٔ من بر شاه نو
#131
ابا خویشتن بستگان را ببر
✦
هیونان و این خواسته سربسر
#132
همان افسر و یاره و گرز و تاج
✦
همان ژنده پیلان و هم تخت عاج
#133
فریبرز گفت ای هژبر ژیان
✦
منم راه را تنگ بسته میان

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: