سرگذشت و جایگاه در حماسه

مادر خردمند و اندوهگین اسفندیار و همسر گشتاسپ که پیشتر فرزندش را از رفتن به زابل بازداشته بود. پس از بازگشت تابوت آهنین، برهنه پا به استقبال تابوت دوید و خاک بر سر افشاند.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

یکی بود مهتر کتایون به نام / خردمند و روشن‌دل و شادکام

معنی: دختر بزرگ‌تر کتایون نام داشت که خردمند، روشن‌روان و کامروا بود.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۷ - خواب کتایون، برگزیدن گشتاسپِ غریب در انجمن قیصر و خشم پدر بیت #22863

کتایون چنان دید یک شب به خواب / که روشن شدی کشور از آفتاب

معنی: کتایون شبی در خواب چنین دید که کشور از تابش آفتاب روشن شد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۷ - خواب کتایون، برگزیدن گشتاسپِ غریب در انجمن قیصر و خشم پدر بیت #22864

یکی دسته دادی کتایون بدوی / وزو بستدی دستهٔ رنگ و بوی

معنی: کتایون دسته‌گلی به او داد و در مقابل، دسته‌گلی معطر و رنگارنگ از او ستاند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۷ - خواب کتایون، برگزیدن گشتاسپِ غریب در انجمن قیصر و خشم پدر بیت #22868

کتایون بشد با پرستار شست / یکی دسته گل هر یکی را به دست

معنی: کتایون همراه با شصت پرستار آمد که هر یک دسته‌گلی به دست داشتند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۷ - خواب کتایون، برگزیدن گشتاسپِ غریب در انجمن قیصر و خشم پدر بیت #22872

برفتند بیدار دل بندگان / کتایون و گل رخ پرستندگان

معنی: خدمتگزاران آگاه به همراه کتایون و پرستاران گل‌رخ بار دیگر پیش آمدند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۷ - خواب کتایون، برگزیدن گشتاسپِ غریب در انجمن قیصر و خشم پدر بیت #22883

که مردی گزین کرد از انجمن / به بالای سرو سهی در چمن

معنی: «کتایون مردی را از میان انجمن برگزیده که قامت او چون سرو راست‌قامت در چمن است!

پادشاهی لهراسپ • بخش ۷ - خواب کتایون، برگزیدن گشتاسپِ غریب در انجمن قیصر و خشم پدر بیت #22888

چو بشنید قیصر بر آن برنهاد / که دخت گرامی به گشتاسپ داد

معنی: چون قیصر تصمیم کتایون را شنید، پذیرفت که دختر گرامی‌اش را به ازدواج گشتاسپ درآورد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۸ - پیوند گشتاسپ و کتایون بی‌گنج و تاج، فروش یاقوت و دوستی با هیشوی بیت #22900

بدو گفت با او برو همچنین / نیابی ز من گنج و تاج و نگین

معنی: قیصر به کتایون گفت: همراه او برو، اما از من هیچ گنج و تاج و انگشتری شاهانه‌ای نخواهی یافت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۸ - پیوند گشتاسپ و کتایون بی‌گنج و تاج، فروش یاقوت و دوستی با هیشوی بیت #22901

چنین گفت با دختر سرفراز / که ای پروریده بنام و بناز

معنی: گشتاسپ به آن دختر والاگفت: ای بانویی که در ناز و نامداری پرورده شده‌ای،

پادشاهی لهراسپ • بخش ۸ - پیوند گشتاسپ و کتایون بی‌گنج و تاج، فروش یاقوت و دوستی با هیشوی بیت #22903

کتایون بدو گفت کای بدگمان / مشو تیز با گردش آسمان

معنی: کتایون به او گفت: ای بدگمان، نسبت به گردش چرخ روزگار شتاب‌زده و خشمگین مشو.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۸ - پیوند گشتاسپ و کتایون بی‌گنج و تاج، فروش یاقوت و دوستی با هیشوی بیت #22907

برفتند ز ایوان قیصر به درد / کتایون و گشتاسپ با باد سرد

معنی: کتایون و گشتاسپ با دلی پردرد و آهی سرد از ایوان قیصر بیرون آمدند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۸ - پیوند گشتاسپ و کتایون بی‌گنج و تاج، فروش یاقوت و دوستی با هیشوی بیت #22909

کتایون بی‌اندازه پیرایه داشت / ز یاقوت و هر گوهری مایه داشت

معنی: کتایون زیورآلات بی‌شماری داشت که پر از یاقوت و گوهرهای ارزشمند بود.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۸ - پیوند گشتاسپ و کتایون بی‌گنج و تاج، فروش یاقوت و دوستی با هیشوی بیت #22913

برآسود گشتاسپ و چیزی بخورد / بیامد به نزد کتایون چو گرد

معنی: گشتاسپ استراحت کرد و غذایی خورد و سپس تند و شتابان نزد کتایون بازگشت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۸ - پیوند گشتاسپ و کتایون بی‌گنج و تاج، فروش یاقوت و دوستی با هیشوی بیت #22925

کتایون و آن مرد ناسرفراز / مرا داشتند از چنان کار باز

معنی: زیرا کتایون و آن مرد فرومایه و گمنام [گشتاسپ] مرا از انجام چنین پیوندهایی دل‌زده کرده‌اند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۹ - خواستگاری میرین از دختر قیصر، شرط گرگ فاسقون و رفتن گشتاسپ به بیشه بیت #22934

ز کار کتایون خود آگاه بود / که با نیو گشتاسپ همراه بود

معنی: میرین از ماجرای کتایون آگاه بود که چگونه با گشتاسپ پهلوان همراه شده بود.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۹ - خواستگاری میرین از دختر قیصر، شرط گرگ فاسقون و رفتن گشتاسپ به بیشه بیت #22954

چو آمد ز دریا به آرام خویش / کتایون بینادلش رفت پیش

معنی: چون گشتاسپ از سوی دریا به آسایشگاه خویش بازآمد، کتایون آگاه‌دل به پیشوازش آمد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۰ - کشتن گرگ بیشه به دست گشتاسپ، پنهان داشتن راز از کتایون و دعوی دروغین میرین نزد قیصر بیت #23061

بدو گفت جوشن کجا یافتی / کز ایدر به نخچیر بشتافتی

معنی: کتایون به او گفت: این زره را از کجا یافتی که از اینجا شتابان به شکار رفتی؟

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۰ - کشتن گرگ بیشه به دست گشتاسپ، پنهان داشتن راز از کتایون و دعوی دروغین میرین نزد قیصر بیت #23062

کتایون می‌ آورد همچون گلاب / همی‌خورد با شوی تا گاه خواب

معنی: کتایون شرابی چون گلاب آورد و با همسرش تا زمان خواب نوشید.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۰ - کشتن گرگ بیشه به دست گشتاسپ، پنهان داشتن راز از کتایون و دعوی دروغین میرین نزد قیصر بیت #23065

کتایون بدو گفت امشب چه بود / که هزمان بترسی چنین نابسود

معنی: کتایون به او گفت: امشب چه شده است که این‌گونه بی‌فایده دم‌به‌دم نگران و هراسان می‌شوی؟

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۰ - کشتن گرگ بیشه به دست گشتاسپ، پنهان داشتن راز از کتایون و دعوی دروغین میرین نزد قیصر بیت #23068

کتایون بدانست کو را نژاد / ز شاهی بود یک‌دل و یک‌نهاد

معنی: کتایون دریافت که نژاد و گوهر او از پادشاهان است و او یک‌دل و پاک‌نهاد است.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۰ - کشتن گرگ بیشه به دست گشتاسپ، پنهان داشتن راز از کتایون و دعوی دروغین میرین نزد قیصر بیت #23070

کتایون بدو گفت خیره مگوی / به تیزی چنین راه رفتن مجوی

معنی: کتایون به او گفت: سخن بیهوده مگو و با چنین شتابی قصد سفر مکن.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۰ - کشتن گرگ بیشه به دست گشتاسپ، پنهان داشتن راز از کتایون و دعوی دروغین میرین نزد قیصر بیت #23075

وزان جایگه شاد و خرم برفت / به سوی کتایون خرامید تفت

معنی: و از آن جا شاد و خرم رفت و با شتاب به سوی کتایون گام برداشت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۲ - کشتن اژدهای سقیلا به دست گشتاسپ، هنرنمایی در میدان قیصر و نهادن افسر بر فرخ‌زاد بیت #23214

چنین تا برآمد برین روزگار / بیامد کتایون آموزگار

معنی: روزگاری به این سان گذشت، تا اینکه کتایونِ راهنما و نیک‌اندیش آمد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۲ - کشتن اژدهای سقیلا به دست گشتاسپ، هنرنمایی در میدان قیصر و نهادن افسر بر فرخ‌زاد بیت #23240

ز قیصر ستم بر کتایون رسید / که مردی غریب از میان برگزید

معنی: «از سوی قیصر به کتایون ستم شد، تنها به این دلیل که مردی غریب را از میان مردم برگزید.»

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۲ - کشتن اژدهای سقیلا به دست گشتاسپ، هنرنمایی در میدان قیصر و نهادن افسر بر فرخ‌زاد بیت #23268

کنون آن گرامی کتایون کجاست / مرا گر ستمگاره خواند رواست

معنی: «اکنون آن کتایون عزیز کجاست؟ اگر او مرا ستمگر بخواند، سزاوار و رواست.»

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۲ - کشتن اژدهای سقیلا به دست گشتاسپ، هنرنمایی در میدان قیصر و نهادن افسر بر فرخ‌زاد بیت #23276

به سوی کتایون فرستاد گنج / یکی افسر و سرخ یاقوت پنج

معنی: گنجی به سوی کتایون فرستاد: یک تاج و پنج یاقوت سرخ،

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۷ - تاج‌گذاری گشتاسپ نزد زریر، آمدن قیصر و کتایون، و سپردن تخت از لهراسپ بیت #23505

کتایون چو آمد به نزدیک شاه / غو کوس برخاست از بارگاه

معنی: هنگامی که کتایون به نزد پادشاه آمد، بانگ کوس و طبل از بارگاه پادشاهی برخاست.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۷ - تاج‌گذاری گشتاسپ نزد زریر، آمدن قیصر و کتایون، و سپردن تخت از لهراسپ بیت #23515

کتایون قیصر که بد مادرش / گرفته شب و روز اندر برش

معنی: کتایون دختر قیصر که مادر اسفندیار بود، او را شب و روز در آغوش گرفته بود و نوازش می‌کرد.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲ - بازگشت مست اسفندیار، طلب تاج، پیشگویی مرگش به دست رستم و اندیشهٔ بد گشتاسپ بیت #25926

ترا بانوی شهر ایران کنم / به زور و به دل جنگ شیران کنم

معنی: تو را بانوی بزرگ سرزمین ایران می‌کنم و به زور بازو و جرات دلاوران با شیران می‌جنگم.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲ - بازگشت مست اسفندیار، طلب تاج، پیشگویی مرگش به دست رستم و اندیشهٔ بد گشتاسپ بیت #25937

غمی شد ز گفتار او مادرش / همه پرنیان خار شد بر برش

معنی: مادرش از سخنان او اندوهگین شد و جامهٔ پرنیان بر تنش چون خار سخت و دردناک گشت.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲ - بازگشت مست اسفندیار، طلب تاج، پیشگویی مرگش به دست رستم و اندیشهٔ بد گشتاسپ بیت #25938

پر از شرم و تشویر شد مادرش / ز گفته پشیمانی آمد برش

معنی: مادرش پر از شرم و خجالت شد و از سخنانی که گفته بود پشیمانی بسیار یافت.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲ - بازگشت مست اسفندیار، طلب تاج، پیشگویی مرگش به دست رستم و اندیشهٔ بد گشتاسپ بیت #25948

کتایون چو بشنید شد پر ز خشم / به پیش پسر شد پر از آب چشم

معنی: چون کتایون این خبر را شنید، خشمگین شد و با دیدگانی پر از اشک به نزد پسرش آمد.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۵ - پند کتایون به اسفندیار: هشدار از رستم، ناگزیری فرمان شاه و زاری شبانهٔ مادر بیت #26074

چنین گفت با فرخ اسفندیار / که ای از کیان جهان یادگار

معنی: به اسفندیار فرخنده گفت: ای یادگار پادشاهان کیانی!

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۵ - پند کتایون به اسفندیار: هشدار از رستم، ناگزیری فرمان شاه و زاری شبانهٔ مادر بیت #26075

ز گیتی همی پند مادر نیوش / به بد تیز مشتاب و چندین مکوش

معنی: پند مادر را بشنو و به سوی بدی شتاب مکن و این‌چنین در راه نادرست نکوش.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۵ - پند کتایون به اسفندیار: هشدار از رستم، ناگزیری فرمان شاه و زاری شبانهٔ مادر بیت #26078

مرا خاکسار دو گیتی مکن / ازین مهربان مام بشنو سخن

معنی: مرا در دو جهان خوار و پریشان مکن و سخن این مادر مهربان را بشنو.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۵ - پند کتایون به اسفندیار: هشدار از رستم، ناگزیری فرمان شاه و زاری شبانهٔ مادر بیت #26090

چنین پاسخ آوردش اسفندیار / که ای مهربان این سخن یاددار

معنی: اسفندیار به او چنین پاسخ داد: ای مادر مهربان، این سخن را به یاد داشته باش:

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۵ - پند کتایون به اسفندیار: هشدار از رستم، ناگزیری فرمان شاه و زاری شبانهٔ مادر بیت #26091

ببارید خون از مژه مادرش / همه پاک بر کند موی از سرش

معنی: مادرش از پلک‌هایش خون بارید و موهای سرش را به تمامی برکند.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۵ - پند کتایون به اسفندیار: هشدار از رستم، ناگزیری فرمان شاه و زاری شبانهٔ مادر بیت #26099

به مادر چنین گفت پس جنگجوی / که نابردن کودکان نیست روی

معنی: سپس آن جنگجو به مادرش گفت: نبردن کودکان شایسته نیست.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۵ - پند کتایون به اسفندیار: هشدار از رستم، ناگزیری فرمان شاه و زاری شبانهٔ مادر بیت #26105

ز پیش پسر مادر مهربان / بیامد پر از درد و تیره‌روان

معنی: مادر مهربان، پر از درد و با دلی تیره از نزد پسرش بیرون آمد.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۵ - پند کتایون به اسفندیار: هشدار از رستم، ناگزیری فرمان شاه و زاری شبانهٔ مادر بیت #26109

همه شب ز مهر پسر مادرش / ز دیده همی ریخت خون بر برش

معنی: تمام شب آن مادر از مهر پسرش، از دیدگانش بر سینه خویش خون می‌ریخت.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۵ - پند کتایون به اسفندیار: هشدار از رستم، ناگزیری فرمان شاه و زاری شبانهٔ مادر بیت #26110