بخش ۷ - خواب کتایون، برگزیدن گشتاسپِ غریب در انجمن قیصر و خشم پدر

آیین قیصر روم بر آن بود که چون دختری از تبار او به حد رشد و هنگام همسرگزینی می‌رسید، همایش بزرگی از نامداران، فرزانگان و رای‌زنان کشور در کاخ پادشاهی برپا می‌شد تا آن ماهروی از میان والامقامان دلبند خویش را برگزیند. در آن روزگار، قیصر را سه دختر بود، بی‌همتا در زیبایی، وقار و شایستگی؛ که مهترین ایشان کتایون نام داشت، خردمند، روشن‌دل و نیک‌فرجام.

شبی کتایون در خواب دید که سراسر روم از تابش خورشیدی درخشان روشن گشته و انبوهی از مردان چون ستارگان پروین گرد آمده‌اند. بر تارک آن انجمن، مردی غریب و پرنیان‌منش ایستاده بود؛ سروقامت، ماه‌رخسار و دارای فرّه و وقار شهریاران که اندوهی پنهان بر چهره داشت. کتایون در خواب دسته‌گلی خوش‌بو به او داد و در برابر، دسته‌ای از رنگ و بوی از او بستاند.

بامدادان، قیصر انجمنی عظیم آراست و سران و پهلوانان روم را در کاخ گرد آورد. کتایون با شصت پرستار گل‌به‌دست وارد ایوان شد و میان بزرگان خرامید، اما چشمش بر هیچ‌یک از سران روم نیفتاد که دلش را برباید؛ پس ملول و دست‌خالی به پرده‌سرا بازگشت.

شب به پایان رسید و دیگر بار سپیده برآمد. قیصر فرمان داد تا این بار تمام مردان، از والاتباران تا کهتران و عامه مردم روم، در کاخ حاضر شوند. در این میان، دهقان خردمندی که گشتاسپِ آواره و ناشناس در خانه او پناه گرفته بود، به شاهزاده ایرانی گفت: «چرا در تنهایی و اندوه نشسته‌ای؟ به کاخ قیصر برو، شاید دیدن انجمن شهریاری دلت را از غم تهی گرداند.» گشتاسپ پذیرفت و تندگام به ایوان قیصر شتافت، اما از فرط شکسته‌دلی و خستگی، در کنجی تاریک و دور از چشم مهان جای گرفت.

کتایون همراه با همراهانش بار دیگر وارد ایوان شد و بر گرد تالار چرخید. ناگاه چشمش از دور بر گشتاسپ افتاد و بانگ برآورد که این همان چهره‌ای است که در نهان‌خانه خواب دیده‌ام. بلافاصله تاج‌گل پرارزش خویش را بر سر آن غریب ناشناس نهاد و او را به همسری برگزید.

چون کارگزار قیصر این صحنه را دید، شتابان به نزد پادشاه دوید و خبر داد که کتایون مردی سروقامت، پیل‌پیکر و زیباروی را برگزیده که گرچه نام و تبارش بر کس روشن نیست، اما فرّه ایزدی از سیمایش می‌تابد. قیصر از این خبر سخت برآشفت و خشمگینانه فریاد برآورد که خقارت این پیوند ننگین، دودمان او را تباه خواهد ساخت و خنجر کشید تا سر از تن دختر و آن مرد بیگانه جدا کند.

در این هنگام، اسقف خردمند روم پیش آمد و قیصر را پند داد که: «سر از راه داد و آیین نیاکان مپیچ! تو خود به دخترت آزادی گزینش دادی و شرطی بر رومی بودن شوهر ننهادی. او دست بر کسی نهاده که یزدان در دلش افکنده است. شکستن این رسم دیرین، شگون ندارد و بنیاد بوم روم را برباد می‌دهد.»

چنان بود قیصر بدانگه برای

✦

که چون دختر او رسیدی بجای

چو گشتی بلند اختر و جفت جوی

✦

بدیدی که آمدش هنگام شوی

یکی گرد کردی به کاخ انجمن

✦

بزرگان فرزانه و رای زن

هرانکس که بودی مر او را همال

✦

ازان نامدارن برآورده یال

ز کاخ پدر دختر ماه‌روی

✦

بگشتی بران انجمن جفت جوی

پرستنده بودی به گرد اندرش

✦

ز مردم نبودی پدید افسرش

پس پردهٔ قیصر آن روزگار

✦

سه بد دختر اندر جهان نامدار

به بالا و دیدار و آهستگی

✦

به بایستگی هم به شایستگی

یکی بود مهتر کتایون به نام

✦

خردمند و روشن‌دل و شادکام

#10

کتایون چنان دید یک شب به خواب

✦

که روشن شدی کشور از آفتاب

#11

یکی انجمن مرد پیدا شدی

✦

از انبوه مردم ثریا شدی

#12

سر انجمن بود بیگانه‌ای

✦

غریبی دل آزار و فرزانه‌ای

#13

به بالای سرو و به دیدار ماه

✦

نشستنش چون بر سر گاه شاه

#14

یکی دسته دادی کتایون بدوی

✦

وزو بستدی دستهٔ رنگ و بوی

#15

یکی انجمن کرد قیصر بزرگ

✦

هر آن کس که بودند گرد و سترگ

#16

به شبگیر چون بردمید آفتاب

✦

سر نامداران برآمد ز خواب

#17

بران انجمن شاد بنشاندند

✦

ازان پس پری‌چهره را خواندند

#18

کتایون بشد با پرستار شست

✦

یکی دسته گل هر یکی را به دست

#19

همی گشت چندان کش آمد ستوه

✦

پسندش نیامد کسی زان گروه

#20

از ایوان سوی پرده بنهاد روی

✦

خرامان و پویان و دل جفت‌جوی

#21

هم آنگه زمین گشت چون پر زاغ

✦

چنین تا سر از کوه بر زد چراغ

#22

بفرمود قیصر که از کهتران

✦

به روم اندرون مایه‌ور مهتران

#23

بیارند یکسر به کاخ بلند

✦

بدان تا که باشد به خوبی پسند

#24

چو آگاهی آمد به هر مهتری

✦

بهر نامداری و کنداوری

#25

خردمند مهتر به گشتاسپ گفت

✦

که چندین چه باشی تو اندر نهفت

#26

برو تا مگر تاج و گاه مهی

✦

ببینی دلت گردد از غم تهی

#27

چو بشنید گشتاسپ با او برفت

✦

به ایوان قیصر خرامید تفت

#28

به پیغوله‌ای شد فرود از مهان

✦

پر از درد بنشست خسته نهان

#29

برفتند بیدار دل بندگان

✦

کتایون و گل رخ پرستندگان

#30

همی گشت بر گرد ایوان خویش

✦

پسش بخردان و پرستار پیش

#31

چو از دور گشتاسپ را دید گفت

✦

که آن خواب سر برکشید از نهفت

#32

بدان مایه‌ور نامدار افسرش

✦

هم‌آنگه بیاراست خرم سرش

#33

چو دستور آموزگار آن بدید

✦

هم اندر زمان پیش قیصر دوید

#34

که مردی گزین کرد از انجمن

✦

به بالای سرو سهی در چمن

#35

به رخ چون گلستان و با یال و کفت

✦

که هرکش ببیند بماند شگفت

#36

بد آنست کو را ندانیم کیست

✦

تو گویی همه فره ایزدیست

#37

چنین داد پاسخ که دختر مباد

✦

که از پرده عیب آورد بر نژاد

#38

اگر من سپارم بدو دخترم

✦

به ننگ اندرون پست گردد سرم

#39

هم او را و آنرا که او برگزید

✦

به کاخ اندرون سر بباید برید

#40

سقف گفت کاین نیست کاری گران

✦

که پیش از تو بودند چندی سران

#41

تو با دخترت گفتی انباز جوی

✦

نگفتی که رومی سرافراز جوی

#42

کنون جست آنرا که آمدش خوش

✦

تو از راه یزدان سرت را مکش

#43

چنین بود رسم نیاکان تو

✦

سرافراز و دین‌دار و پاکان تو

#44

به آیین این شد پی افگنده روم

✦

تو راهی مگیر اندر آباد بوم

#45

همایون نباشد چنین خود مگوی

✦

به راهی که هرگز نرفتی مپوی

پادشاهی لهراسپ

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما