سرگذشت و جایگاه در حماسه

فرمانروای توران و کینه‌توزترین دشمن ایران. رستم یادآوری می‌کند که پس از بازگشت از هاماوران، افراسیاب را که ایران را تصرف کرده بود، تنها و با بانگ رخش تا مرز چین عقب راند.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

جهان پهلوان پورش افراسیاب / بخواندش درنگی و آمد شتاب

معنی: سپس فرزندش افراسیاب را که جهان‌پهلوان بود فراخواند؛ افراسیاب هیچ درنگ نکرد و شتابان آمد.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3665

ز گفت پدر مغز افراسیاب / برآمد ز آرام وز خورد و خواب

معنی: از سخنان پدر، خشم و خروش در وجود افراسیاب برآمد و آرامش و خورد و خواب از او سلب شد.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3670

به مغز پشنگ اندر آمد شتاب / چو دید آن سهی قد افراسیاب

معنی: چون پشنگ آن قامت سروگون افراسیاب را دید، شادی و شتاب در وجودش به جوش آمد.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3677

پسر را چنین داد پاسخ پشنگ / که افراسیاب آن دلاور نهنگ

معنی: پشنگ در پاسخ به فرزندش اغریرث چنین گفت که افراسیاب، آن نهنگ دلاور،

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3692

چنین گفت با نامور نامجوی / که من خون به کین اندر آرم به جوی

معنی: آن جوان جویای نام (افراسیاب) به پدر نامدار خویش (پشنگ) گفت: «من برای کین‌خواهی، جوی‌هایی از خون دشمنان جاری خواهم ساخت.»

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3705

که افراسیاب اندر ایران زمین / دو سالار کرد از بزرگان گزین

معنی: افراسیاب از میان بزرگان لشکر خویش، دو سالار برجسته را برگزید.

پادشاهی نوذر • بخش ۳ - حملهٔ افراسیاب به ایران پس از مرگ سام و رویارویی سپاهیان در دهستان بیت #3716

ازان سخت شادان شد افراسیاب / بدید آنکه بخت اندر آمد به خواب

معنی: افراسیاب از این خبر سخت شادمان شد و پنداشت که بخت و اقبال ایرانیان به خواب رفته است.

پادشاهی نوذر • بخش ۳ - حملهٔ افراسیاب به ایران پس از مرگ سام و رویارویی سپاهیان در دهستان بیت #3721

به لشکر نگه کرد افراسیاب / هیونی برافگند هنگام خواب

معنی: افراسیاب نگاهی به سپاهیان انداخت و هنگام خواب، قاصدی تیزرو و سوار بر هیون روانه ساخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۳ - حملهٔ افراسیاب به ایران پس از مرگ سام و رویارویی سپاهیان در دهستان بیت #3726

بشد نزد سالار توران سپاه / نشان داد ازان لشکر و بارگاه

معنی: سپس نزد سپهسالار سپاه توران (افراسیاب) رفت و از وضعیت لشکر ایران و خیمه شاهی گزارش داد.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3740

پرآژنگ شد روی پور پشنگ / ز گفتار اغریرث آمدش ننگ

معنی: چهره افراسیاب (فرزند پشنگ) پر از چین و خشم شد و از سخن اغریرث ننگ و خشم بر دلش نشست.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3747

بشد بارمان نزد افراسیاب / شکفته دو رخسار با جاه و آب

معنی: بارمان با چهره‌ای شکفته و سرافراز و پرافتخار به نزد افراسیاب بازگشت.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3783

یکی خلعتش داد کاندر جهان / کس از کهتران نستد آن از مهان

معنی: افراسیاب چنان خلعتی به او بخشید که هیچ زیردستی از بزرگان در جهان چنان پاداشی نگرفته بود.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3784

ز قارن چو افراسیاب آن بدید / بزد اسپ و لشکر سوی او کشید

معنی: چون افراسیاب دلاوری‌های قارن را دید، اسب تاخت و سپاهش را به سوی او کشید.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3792

چو افراسیاب آن سپه را بدید / بزد کوس رویین و صف برکشید

معنی: چون افراسیاب لشکریان ایران را دید، بر کوس رویین کوفت و سپاه خود را صف کشید.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3814

کجا خاستی گُردْ افراسیاب / همه خون شدی دشت چون رود آب

معنی: و هر کجا که افراسیاب دلاور می‌جنگید، تمام دشت مانند رودخانه از خون سرخ می‌شد.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3819

چنین تا شب تیره آمد به تنگ / برو خیره شد دست پور پشنگ

معنی: چنین نبرد کردند تا شب تیره فرارسید و دست افراسیاب (پسر پشنگ) بر او چیره و خیره‌کننده شد.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3823

ابا لشکر نوذر افراسیاب / چو دریای جوشان بد و رود آب

معنی: در برابر لشکر نوذر، افراسیاب همچون دریایی خروشان و روخانه ای پرآب پیش آمد.

پادشاهی نوذر • بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس بیت #3850

به پرده‌سرای رد افراسیاب / کسی را سر اندر نیامد به خواب

معنی: در سراپردۀ افراسیابِ سالار، هیچ‌کس به خواب نرفت.

پادشاهی نوذر • بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس بیت #3853

سواران بیاراست افراسیاب / گرفتش ز جنگ درنگی شتاب

معنی: افراسیاب سواران خود را بیاراست و جنگ آرام را به شتاب و چاره‌جویی بدل ساخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس بیت #3868

چو قارن شنود آنکه افراسیاب / گسی کرد لشکر به هنگام خواب

معنی: چون قارن شنید که افراسیاب در هنگام خواب و تاریکی سپاهی را روانه کرده است،

پادشاهی نوذر • بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس بیت #3872

چو افراسیاب آگهی یافت زوی / که سوی بیابان نهادست روی

معنی: چون افراسیاب باخبر شد که نوذر رو به سوی بیابان نهاده است،

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3901

سپاه انجمن کرد و پویان برفت / چو شیر از پسش روی بنهاد و تفت

معنی: سپاهی گرد آورد و شتابان به راه افتاد و چون شیری درنده در پی او تاخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3902

چو تنگ اندر آمد بر شهریار / همش تاختن دید و هم کارزار

معنی: چون افراسیاب بر شهریار نزدیک شد، نوذر تاختن و نبرد سخت او را دید.

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3903

شب تیره تا شد بلند آفتاب / همی گشت با نوذر افراسیاب

معنی: از شب تاریک تا هنگامی که خورشید به بلندای آسمان رسید، افراسیاب با نوذر در درگیری و کشمکش بود.

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3905

چنان لشکری را گرفته به بند / بیاورد با شهریار بلند

معنی: افراسیاب چنان لشکر گران و بزرگی را به بند کشید و همراه با پادشاه والا مقام آورد.

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3909

وزان پس بفرمود افراسیاب / که از غار و کوه و بیابان و آب

معنی: پس از آن افراسیاب فرمان داد که از غار و کوه و بیابان و آب‌ها،

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3914

چو بشنید کاو پیش ازان رفته بود / ز کار شبستان برآشفته بود

معنی: چون افراسیاب شنید که قارن پیش از آن به خاطر نگرانی از شبستان رفته است،

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3916

غمی گشت ازان کار افراسیاب / ازو دور شد خورد و آرام و خواب

معنی: افراسیاب از این اندیشه غمگین شد و خوراک و آرامش و خواب از او دور گشت.

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3917

چنین گفت با ویسهٔ نامور / که دل سخت گردان به مرگ پسر

معنی: افراسیاب به ویسهٔ نامدار چنین گفت: «دلت را بر مرگ فرزندت سخت و شکیبا کن،

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3919

بشد ویسه تا پیش افراسیاب / ز درد پسر مژه کرده پرآب

معنی: ویسه با چشمانی پر از اشک از داغ فرزندش، شتابان به نزد افراسیاب گریخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۸ - نبرد قارن با ویسه در انتقام بارمان و شکست ویسه بیت #3944

یکی مرد بینادل و پرشتاب / فرستم به نزدیک افراسیاب

معنی: مردی آگاه و پرشتاب را به نزد افراسیاب بفرستم،

پادشاهی نوذر • بخش ۹ - حملهٔ شماساس و خزروان به زابلستان و چاره‌جویی مهراب برای فریب ترکان و هشدار به زال بیت #3960

سوی شاه ترکان نهادند سر / گشاده سلیح و گسسته کمر

معنی: آنان با سلاح‌های افتاده و کمربندهای گسیخته به سوی شاه ترکان (افراسیاب) گریختند.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۰ - بازگشت زال، کشتن خزروان و کلباد و شکست شماساس و برخورد او با قارن بیت #4006

سوی شاه ترکان رسید آگهی / کزان نامداران جهان شد تهی

معنی: خبر به شاه تورانیان رسید که جهان از سالاران و نامداران سپاهش تهی شده است.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4014

دلش گشت پر آتش از درد و غم / دو رخ را به خون جگر داد نم

معنی: دل او از اندوه و درد پر از آتش گشت و اشک خونین بر صورتش جاری شد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4015

برآشفت و گفتا که نوذر کجاست / کزو ویسه خواهد همی کینه خواست

معنی: خشمگین شد و گفت: نوذر کجاست تا ویسه کینِ کشته‌شدگانش را از او بخواهد؟

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4016

به دژخیم فرمود کو را کشان / ببر تا بیاموزد او سرفشان

معنی: به دژخیم فرمان داد تا نوذر را کشکشان بیاورد تا گردن زدن را به او بیاموزد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4018

ببستند بازوش با بند تنگ / کشیدندش از جای پیش نهنگ

معنی: دست‌های او را با بند محکم بستند و او را از جایش پیشِ آن افراسیابِ اژدهافش کشیدند.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4021

چو از دور دیدش زبان برگشاد / ز کین نیاگان همی کرد یاد

معنی: چون افراسیاب از دور او را دید، زبان به دشنام و خشم گشود و کینه نیاکانش را یاد کرد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4023

بدو گفت هر بد که آید سزاست / بگفت و برآشفت و شمشیر خواست

معنی: به نوذر گفت: هر بدی که بر سرت آید شایسته توست؛ این را گفت و برآشفت و شمشیر خواست.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4025

بزد گردن خسرو تاجدار / تنش را بخاک اندر افگند خوار

معنی: گردنِ شاهِ تاجدار را بزد و پیکرش را خوار بر خاک افکند.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4026