سرگذشت و جایگاه در حماسه

پادشاه توران و پدر افراسیاب. کیخسرو به تبار خویش از سوی پشنگ اشاره کرد و شوکت و دلیری نژاد تورانی را در کنار گوهر کیانی ستود.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (32)

نیا نامزد کرد شویش پشنگ / بدو داد و چندی برآمد درنگ

معنی: نیاکِ او (فریدون) او را به همسری پشنگ نامزد کرد و مدتی گذشت.

فریدون • بخش ۱۲ - زاده شدن منوچهر بیت #1525

گزند تو آید ز پور پشنگ / ز توران شود کارها بر تو تنگ

معنی: آسیب و گزند تو از فرزند پشنگ (افراسیاب) خواهد رسید و از جانب توران کار بر تو تنگ می‌شود.

منوچهر • بخش ۲۸ - درگذشت منوچهر و پندهای او به نوذر دربارهٔ پادشاهی و آینده بیت #3588

چو بشنید سالار ترکان پشنگ / چنان خواست کاید به ایران به جنگ

معنی: چون پشنگ، شهریار تورانیان، این خبر را شنید، تصمیم گرفت برای نبرد رو به سوی ایران نهد.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3659

سپهبدش چون ویسهٔ تیزچنگ / که سالار بد بر سپاه پشنگ

معنی: همراه با سپهسالار خویش ویسه تیزچنگ که فرمانده اصلی سپاه پشنگ بود.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3664

به مغز پشنگ اندر آمد شتاب / چو دید آن سهی قد افراسیاب

معنی: چون پشنگ آن قامت سروگون افراسیاب را دید، شادی و شتاب در وجودش به جوش آمد.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3677

بفرمود تا برکشد تیغ جنگ / به ایران شود با سپاه پشنگ

معنی: پشنگ به او فرمان داد تا تیغ نبرد برکشد و با سپاه توران رو به سوی ایران نهد.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3680

پسر را چنین داد پاسخ پشنگ / که افراسیاب آن دلاور نهنگ

معنی: پشنگ در پاسخ به فرزندش اغریرث چنین گفت که افراسیاب، آن نهنگ دلاور،

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3692

چنین گفت با نامور نامجوی / که من خون به کین اندر آرم به جوی

معنی: آن جوان جویای نام (افراسیاب) به پدر نامدار خویش (پشنگ) گفت: «من برای کین‌خواهی، جوی‌هایی از خون دشمنان جاری خواهم ساخت.»

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3705

یکی نامه بنوشت سوی پشنگ / که جستیم نیکی و آمد به چنگ

معنی: او نامه‌ای به پشنگ نوشت که: «ما جویای کامرانی بودیم و اکنون نیک‌بختی به دست ما افتاده است.»

پادشاهی نوذر • بخش ۳ - حملهٔ افراسیاب به ایران پس از مرگ سام و رویارویی سپاهیان در دهستان بیت #3727

هیون تکاور برآورد پر / بشد نزد سالار خورشید فر

معنی: قاصد تندرو چو مرغ بال گشود و شتابان نزد پشنگ، سالار خورشیدفر رفت.

پادشاهی نوذر • بخش ۳ - حملهٔ افراسیاب به ایران پس از مرگ سام و رویارویی سپاهیان در دهستان بیت #3735

چنین تا شب تیره آمد به تنگ / برو خیره شد دست پور پشنگ

معنی: چنین نبرد کردند تا شب تیره فرارسید و دست افراسیاب (پسر پشنگ) بر او چیره و خیره‌کننده شد.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3823

نیاورد یک تن درود پشنگ / سرش پر ز کین بود و دل پر ز جنگ

معنی: پشنگ به افراسیاب درودی نفرستاد؛ چرا که سرش پر از کینه و دلش پر از نبرد بود.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۱ - تاج‌گذاری گرشاسپ، حملهٔ دوبارهٔ افراسیاب و آمادگی رستم برای نبرد بیت #4190

دلش خود ز تخت و کله گشته بود / به تیمار اغریرث آغشته بود

معنی: دل پشنگ از تخت و تاج بیزار گشته و غم کشته شدن اغریرث وجودش را فراگرفته بود.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۱ - تاج‌گذاری گرشاسپ، حملهٔ دوبارهٔ افراسیاب و آمادگی رستم برای نبرد بیت #4191

بدو روی ننمود هرگز پشنگ / شد آن تیغ روشن پر از تیره زنگ

معنی: پشنگ هرگز روی به افراسیاب نشان نداد و آن تیغ روشن از زنگار تیره پر شد.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۱ - تاج‌گذاری گرشاسپ، حملهٔ دوبارهٔ افراسیاب و آمادگی رستم برای نبرد بیت #4192

فرستاده رفتی به نزدیک اوی / بدو سال و مه هیچ ننمود روی

معنی: فرستادگان پیوسته نزد او می‌رفتند، اما پشنگ ماه و سال روی خود را به افراسیاب نشان نمی‌داد.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۱ - تاج‌گذاری گرشاسپ، حملهٔ دوبارهٔ افراسیاب و آمادگی رستم برای نبرد بیت #4193

مرا با تو تا جاودان کار نیست / به نزد منت راه دیدار نیست

معنی: مرا تا ابد با تو کاری نیست و راهی برای دیدار من نداری.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۱ - تاج‌گذاری گرشاسپ، حملهٔ دوبارهٔ افراسیاب و آمادگی رستم برای نبرد بیت #4196

پیامی بیامد به کردار سنگ / به افراسیاب از دلاور پشنگ

معنی: پیامی همچون سنگ از سوی پشنگِ دلاور به افراسیاب رسید:

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۱ - تاج‌گذاری گرشاسپ، حملهٔ دوبارهٔ افراسیاب و آمادگی رستم برای نبرد بیت #4198

برفت از لب رود نزد پشنگ / زبان پر ز گفتار و کوتاه چنگ

معنی: افراسیاب از کنار رودخانه به نزد پشنگ بازگشت، در حالی که سخنان بسیار برای گفتن داشت اما دستش از چاره‌جویی کوتاه شده بود.

کیقباد • بخش ۳- آگاهی از پشنگ شکست سپاه توران و دلاوری رستم و سفارش او افراسیاب را به آشتی با کیقباد بیت #4454

بدو گفت کای نامبردار شاه / ترا بود ازین جنگ جستن گناه

معنی: به او گفت ای پادشاه نامدار، افروختن آتش این جنگ از جانب تو گناه و خطایی بزرگ بود.

کیقباد • بخش ۳- آگاهی از پشنگ شکست سپاه توران و دلاوری رستم و سفارش او افراسیاب را به آشتی با کیقباد بیت #4455

تو دانی که شاهی دل و چنگ من / به جنگ اندرون زور و آهنگ من

معنی: تو خود دلیری، قدرت دست و زور و نبرد مرا در جنگ به‌نیکی می‌شناسی.

کیقباد • بخش ۳- آگاهی از پشنگ شکست سپاه توران و دلاوری رستم و سفارش او افراسیاب را به آشتی با کیقباد بیت #4470

جز از آشتی جستنت رای نیست / که با او سپاه ترا پای نیست

معنی: اکنون چاره‌ای جز آشتی‌جویی نداری، زیرا سپاه تو توان پایداری در برابر او را ندارد.

کیقباد • بخش ۳- آگاهی از پشنگ شکست سپاه توران و دلاوری رستم و سفارش او افراسیاب را به آشتی با کیقباد بیت #4479

به من داده بودند و بخشیده راست / ترا کین پیشین نبایست خواست

معنی: به ما بخشیده شده بود و تو نباید آن کینه قدیمی فریدون و ایرج را دوباره زنده می‌کردی.

کیقباد • بخش ۳- آگاهی از پشنگ شکست سپاه توران و دلاوری رستم و سفارش او افراسیاب را به آشتی با کیقباد بیت #4481

ترا جنگ ایران چو بازی نمود / ز بازی سپه را درازی فزود

معنی: نبرد با ایران به نظرت بازیچه‌ای می‌آمد، اما از این بازی تنها رنج و درازای سختی بر سپاه افزود.

کیقباد • بخش ۳- آگاهی از پشنگ شکست سپاه توران و دلاوری رستم و سفارش او افراسیاب را به آشتی با کیقباد بیت #4485

کنون از گذشته مکن هیچ یاد / سوی آشتی یاز با کیقباد

معنی: اکنون دیگر سخنی از گذشته مگو و دست آشتی به سوی کیقباد دراز کن.

کیقباد • بخش ۳- آگاهی از پشنگ شکست سپاه توران و دلاوری رستم و سفارش او افراسیاب را به آشتی با کیقباد بیت #4498

سپهدار ترکان دو دیده پرآب / شگفتی فرو ماند ز افراسیاب

معنی: سالار تورانیان (پشنگ) چشمانش پر از اشک شد و از گزارش افراسیاب شگفت‌زده و مبهوت ماند.

کیقباد • بخش ۴ - آشتی پشنگ و کیقباد و بازگشت تورانیان از جنگ و خلعت دادن کیقباد به زال و پهلوانان بیت #4504

چو نامه به مهر اندر آورد شاه / فرستاد نزدیک ایران سپاه

معنی: چون شاه (پشنگ) نامه را مهر نمود، آن را به سوی سپاه ایران فرستاد.

کیقباد • بخش ۴ - آشتی پشنگ و کیقباد و بازگشت تورانیان از جنگ و خلعت دادن کیقباد به زال و پهلوانان بیت #4528

فرستاده آمد بسان پلنگ / رسانید نامه به نزد پشنگ

معنی: فرستاده مانند پلنگ با شتاب آمد و نامه را به نزد پشنگ رسانید.

کیقباد • بخش ۴ - آشتی پشنگ و کیقباد و بازگشت تورانیان از جنگ و خلعت دادن کیقباد به زال و پهلوانان بیت #4539

بنه برنهاد و سپه را براند / همی گرد بر آسمان برفشاند

معنی: پشنگ باروبنه سفر بست و سپاه خود را بکوچاند، چنان که گرد و غبار به آسمان برخواست.

کیقباد • بخش ۴ - آشتی پشنگ و کیقباد و بازگشت تورانیان از جنگ و خلعت دادن کیقباد به زال و پهلوانان بیت #4540

نبیره فریدون فرخ پشنگ / به سیری همی سر بپیچد ز جنگ

معنی: پشنگ، نواده فریدون فرخنده، اکنون از جنگ سیر شده و از آن روی برگردانده است.

کیقباد • بخش ۴ - آشتی پشنگ و کیقباد و بازگشت تورانیان از جنگ و خلعت دادن کیقباد به زال و پهلوانان بیت #4546

پشنگ آمد و خواست از من نبرد / زره‌دار بی لشکر و دار و برد

معنی: فرزند پشنگ آمد و از من درخواست نبرد کرد؛ زره‌پوشی بدون لشکر و مال و حشم.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۶ - پاسخ کیخسرو به شیده: پیشنهاد نبرد تن‌به‌تن، هراس افراسیاب از خواب و اصرار پسر بر جنگ بیت #20087

نبیرهٔ فریدون و پور پشنگ / از این گوهران چنین نیست ننگ

معنی: نبیره فریدون فرخنده و فرزندزاده پشنگم؛ داشتن چنین گوهرها و تبار والایی مایه ننگ نیست.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۳۵ - پاسخ کیخسرو به زال: دفاع از نژاد و کین پدر، بیم دوزخ و عزم ترک تخت بیت #22249

همه خاک بودی به جنگ پشنگ / از ایران بدین سان شدم تیزچنگ

معنی: در نبرد با نژاد پشنگ خاکستر می‌شد؛ از این رو من از میان ایرانیان این‌گونه تیزچنگ و دلیرانه گام نهادم.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۳۵ - پاسخ کیخسرو به زال: دفاع از نژاد و کین پدر، بیم دوزخ و عزم ترک تخت بیت #22264