سرگذشت و جایگاه در حماسه

شهریار کیانی ایران. رستم در ناله‌های خود بر درگاه سراپرده، خجستگی روزگار او را یاد می‌کند، در حالی که اسفندیار آشوب‌ها و ستاره‌جویی‌های پرخطای کاووس را یادآور می‌شود.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

چو کاووس بگرفت گاه پدر / مر او را جهان بنده شد سر به سر

معنی: چون کی‌کاووس بر جایگاه و تخت پدرش کیقباد نشست، تمام جهان سر به فرمان و بندهٔ او گردید.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱ - وسوسهٔ دیو رامشگر و تصمیم کاووس برای لشکرکشی به مازندران و فراخواندن زال بیت #4602

چو کاووس بشنید از او این سخن / یکی تازه اندیشه افگند بن

معنی: چون کی‌کاووس این سخنان را از رامشگر شنید، اندیشه‌ای تازه و خام در سرش شکل گرفت.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱ - وسوسهٔ دیو رامشگر و تصمیم کاووس برای لشکرکشی به مازندران و فراخواندن زال بیت #4625

سبک شاه را زال پدرود کرد / دل از رفتن او پر از دود کرد

معنی: زال به سرعت از پادشاه خداحافظی کرد و دلش از رفتن و تصمیم نادروست او پر از غم و پریشانی گشت.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۲ - پند زال به کاووس دربارهٔ پرهیز از لشکرکشی به مازندران و رد شدن آن توسط شاه بیت #4735

برون آمد از پیش کاووس شاه / شده تیره بر چشم او هور و ماه

معنی: او از نزد کی‌کاووس شاه بیرون آمد، در حالی که از شدت غصه و اندوه، خورشید و ماه در چشمش تیره و تار شده بود.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۲ - پند زال به کاووس دربارهٔ پرهیز از لشکرکشی به مازندران و رد شدن آن توسط شاه بیت #4736

به جایی که کاووس را دسترس / نباشد ندارم مر او را به کس

معنی: در جایی که دسترسی و تدبیری برای کی‌کاووس باقی نمانده، او را به هیچ‌کس جز خدا نمی‌سپارم.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۲ - پند زال به کاووس دربارهٔ پرهیز از لشکرکشی به مازندران و رد شدن آن توسط شاه بیت #4739

ازان پس جهانجوی خسته جگر / برون کرد مردی چو مرغی به پر

معنی: پس از آن، پادشاه جهان‌جوی که دلی خسته و زخمی داشت، قاصدی چابک و پران چون مرغ روانه ساخت.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۴ - نامهٔ پریشان کاووس به زال، برانگیختن رستم برای نجات شاه و وداع با خانواده بیت #4816

کنون چشم شد تیره و تیره بخت / به خاک اندر آمد سر تاج و تخت

معنی: کاووس نوشت: اینک چشمانم کور گشته و بختم تیره‌گون گردیده و سر تاج و تخت شاهی بر خاک افتاده است.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۴ - نامهٔ پریشان کاووس به زال، برانگیختن رستم برای نجات شاه و وداع با خانواده بیت #4818

که شاه جهان در دم اژدهاست / به ایرانیان بر چه مایه بلاست

معنی: در حالی که شهریار جهان در کام اژدها اسیر است و چنین بلای عظیمی بر سر ایرانیان فرود آمده است.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۴ - نامهٔ پریشان کاووس به زال، برانگیختن رستم برای نجات شاه و وداع با خانواده بیت #4830

یکی از دو راه آنک کاووس رفت / دگر کوه و بالا و منزل دو هفت

معنی: یکی همان راهی است که کاووس رفت (راه دراز)، و دیگری راه کوهستانی و صعب‌العبوری است که چهارده منزلگاه دارد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۴ - نامهٔ پریشان کاووس به زال، برانگیختن رستم برای نجات شاه و وداع با خانواده بیت #4841

تن و جان فدای سپهبد کنم / طلسم دل جادوان بشکنم

معنی: تن و جانم را فدای سپهبد (کاووس) می‌کنم و طلسم دل جادوگران را خواهم شکست.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۴ - نامهٔ پریشان کاووس به زال، برانگیختن رستم برای نجات شاه و وداع با خانواده بیت #4855

بپویم همی تا مگر کردگار / دهد شاه کاووس را زینهار

معنی: من این رنج را به جان می‌خرم تا مگر پروردگار به کاووس‌شاه امان دهد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۶ - خان دوم رستم: تشنگی در بیابان، هدایت توسط میش و یافتن چشمه بیت #4904

تهمتن ز اولاد پرسید راه / به شهری کجا بود کاووس شاه

معنی: تهمتن از اولاد راه شهری را که کاووس‌شاه در آن بود جویا شد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۰ - خان ششم رستم: کشتن ارژنگ دیو و رسیدن به کاووس و آگاهی از درمان چشم‌ها بیت #5121

به ایرانیان گفت پس شهریار / که بر ما سرآمد بد روزگار

معنی: سپس کاووس‌شاه به ایرانیان گفت که روزگار بد ما به پایان رسیده است.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۰ - خان ششم رستم: کشتن ارژنگ دیو و رسیدن به کاووس و آگاهی از درمان چشم‌ها بیت #5124

به نزدیک کاووس شد پیلتن / همه سرفرازان شدند انجمن

معنی: رستم پیلتن به نزد کاووس رفت و همه بزرگان ایران در آنجا گرد آمدند.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۰ - خان ششم رستم: کشتن ارژنگ دیو و رسیدن به کاووس و آگاهی از درمان چشم‌ها بیت #5128

گرفتش به آغوش کاووس شاه / ز زالش بپرسید و از رنج راه

معنی: کاووس‌شاه رستم را در آغوش کشید و از احوال زال و رنج‌های راه پرسش کرد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۰ - خان ششم رستم: کشتن ارژنگ دیو و رسیدن به کاووس و آگاهی از درمان چشم‌ها بیت #5130

که نزدیک کاووس شد پیلتن / همه نره دیوان شوند انجمن

معنی: و بداند که رستم پیلتن به نزد کاووس آمده، تا مبادا همه دیوان نر گرد هم آیند.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۰ - خان ششم رستم: کشتن ارژنگ دیو و رسیدن به کاووس و آگاهی از درمان چشم‌ها بیت #5133

به اولاد داد آن کشیده جگر / سوی شاه کاووس بنهاد سر

معنی: آن جگرِ برکشیده را به اولاد داد و رو به سوی کاووس‌شاه نهاد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۱ - خان هفتم رستم: کشتن دیو سپید، درمان چشم کاووس و گشودن مازندران بیت #5190

بخواند آن زمان شاه فرهاد را / گرایندهٔ تیغ پولاد را

معنی: در آن هنگام شاه، فرهاد را فراخواند؛ پهلوانی که دارنده و چرخانندهٔ تیغ پولادین بود.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۲ - نامهٔ تهدیدآمیز کاووس به شاه مازندران و فرستادن فرهاد بیت #5239

بدو گفت کاین نامهٔ پندمند / ببر سوی آن دیو جسته ز بند

معنی: کاووس به او گفت: «این نامهٔ پندآموز را نزد آن دیوی که از بند رسته ببر.»

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۲ - نامهٔ تهدیدآمیز کاووس به شاه مازندران و فرستادن فرهاد بیت #5241

چو بشنید کز نزد کاووس شاه / فرستاده‌ای باهش آمد ز راه

معنی: چون شاه شنید که فرستاده‌ای هوشمند از جانب کاووس‌شاه از راه رسیده است،

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۲ - نامهٔ تهدیدآمیز کاووس به شاه مازندران و فرستادن فرهاد بیت #5246

ببردند فرهاد را نزد شاه / ز کاووس پرسید و ز رنج راه

معنی: فرهاد را به نزد شاه بردند؛ شاه از کاووس و رنج راه جویا شد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۲ - نامهٔ تهدیدآمیز کاووس به شاه مازندران و فرستادن فرهاد بیت #5254

چنین داد پاسخ به کاووس کی / که گر آب دریا بود نیز می

معنی: شاه مازندران این‌گونه به کی‌کاووس پاسخ داد که اگر آب دریا به می تبدیل شود هم من سر فرود نخواهم آورد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۳ - پاسخ گستاخانهٔ شاه مازندران و تصمیم رستم برای بردن پیام تهدیدآمیز بیت #5261

چنین گفت کاووس با پیلتن / کزین ننگ بگذارم این انجمن

معنی: کاووس به رستم پیلتن گفت: من باید این ننگ و خاری را از مجلس خود بزدایم.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۳ - پاسخ گستاخانهٔ شاه مازندران و تصمیم رستم برای بردن پیام تهدیدآمیز بیت #5273

به پاسخ چنین گفت کاووس شاه / که از تو فروزد نگین و کلاه

معنی: کاووس‌شاه در پاسخ گفت: از وجود توست که نگین و تاج پادشاهی درخشان و با شکوه است.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۳ - پاسخ گستاخانهٔ شاه مازندران و تصمیم رستم برای بردن پیام تهدیدآمیز بیت #5278

چو رستم ز مازندران گشت باز / شه اندر زمان رزم را کرد ساز

معنی: هنگامی که رستم از مازندران بازگشت، کاووس‌شاه بلافاصله آماده نبرد شد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۵ - آماده‌سازی سپاه کاووس برای جنگ با مازندران پس از بازگشت رستم بیت #5344

سراپرده از شهر بیرون کشید / سپه را همه سوی هامون کشید

معنی: سراپرده شاهی را به بیرون شهر برد و تمام سپاهیان را به سوی دشت و هامون روانه ساخت.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۵ - آماده‌سازی سپاه کاووس برای جنگ با مازندران پس از بازگشت رستم بیت #5345

همی راند لشکر بران سان دمان / نجست ایچ هنگام رفتن زمان

معنی: شاه سپاه را آن‌چنان شتابان و خروشان می‌راند که در هنگام رفتن هیچ درنگ نمی‌کرد و زمانی را هدر نمی‌داد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۵ - آماده‌سازی سپاه کاووس برای جنگ با مازندران پس از بازگشت رستم بیت #5348

یکی مرد بیدار جوینده راه / فرستاد نزدیک کاووس شاه

معنی: مردی آگاه و کاردان را پیرامون کار کاووس‌شاه به عنوان پیام‌آور فرستاد.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۴ - نامهٔ رستم به شاه هاماوران، حملهٔ دریایی و آماده‌سازی برای نبرد بزرگ بیت #5710

که بر شاه ایران کمین ساختی / بپیوستن اندر بد انداختی

معنی: در نامه نوشت: تو برای شاه ایران کمین ساختی و پیوند آشتی را به گزند و بدی آلودی.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۴ - نامهٔ رستم به شاه هاماوران، حملهٔ دریایی و آماده‌سازی برای نبرد بزرگ بیت #5713

اگر شاه کاووس یابد رها / تو رستی ز چنگ و دم اژدها

معنی: اگر کاووس‌شاه را رها سازی، خود نیز از چنگال و دم اژدهای کین‌خواهی ما رسته می‌شوی.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۴ - نامهٔ رستم به شاه هاماوران، حملهٔ دریایی و آماده‌سازی برای نبرد بزرگ بیت #5716

چنین داد پاسخ که کاووس کی / به هامون دگر نسپرد نیز پی

معنی: اما چنین پاسخ داد که کاووس کی دیگر هرگز پایش به دشت آزاد نخواهد رسید.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۴ - نامهٔ رستم به شاه هاماوران، حملهٔ دریایی و آماده‌سازی برای نبرد بزرگ بیت #5721

فرستاده بشنید و آمد دوان / به نزدیک کاووس کی شد نهان

معنی: فرستاده پیام را شنید و شتابان شتافت تا پنهانی به نزد کی‌کاووس رسید.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۴ - نامهٔ رستم به شاه هاماوران، حملهٔ دریایی و آماده‌سازی برای نبرد بزرگ بیت #5754

به پیمان که کاووس را با سران / بر رستم آرد ز هاماوران

معنی: پیمان بست که کاووس‌شاه را همراه با بزرگان ایران از هاماوران به نزد رستم بیاورد.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۵ - نبرد رستم با سپاه سه کشور، اسارت شاهان و آزادی کاووس بیت #5785

چو از دژ رها کرد کاووس را / همان گیو و گودرز و هم طوس را

معنی: چون کاووس‌شاه را از دژ رها کرد و همچنین گیو و گودرز و طوس را آزاد ساخت،

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۵ - نبرد رستم با سپاه سه کشور، اسارت شاهان و آزادی کاووس بیت #5788

سپهبد جزین خواسته هرچ دید / بگنج سپهدار ایران کشید

معنی: سپهسالار ایران هر مال و ثروتی که دید، همه را به گنجینه پادشاه ایران انتقال داد.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۵ - نبرد رستم با سپاه سه کشور، اسارت شاهان و آزادی کاووس بیت #5790

بیاراست کاووس خورشید فر / بدیبای رومی یکی مهد زر

معنی: کاووس با فرّ و شکوه خورشیدگون، کجاوه‌ای زرین از دیبای رومی بیاراست،

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۵ - نبرد رستم با سپاه سه کشور، اسارت شاهان و آزادی کاووس بیت #5791

بسودابه فرمود کاندر نشین / نشست و به خورشید کرد آفرین

معنی: کاووس به سودابه فرمان داد که در کجاوه بنشیند؛ او نشست و خورشید را آفرین خواند.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۵ - نبرد رستم با سپاه سه کشور، اسارت شاهان و آزادی کاووس بیت #5795

سپاهش فزون شد ز سیصدهزار / زره‌دار و برگستوانور سوار

معنی: سپاه کاووس افزون بر سیصد هزار سوارِ زره‌پوش و برگستوان‌دار گردید.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۵ - نبرد رستم با سپاه سه کشور، اسارت شاهان و آزادی کاووس بیت #5797

همی کرد پوزش ز بهر گناه / مر او را همی جست هر سو سپاه

معنی: او مدام برای گناه خویش عذرخواهی و توبه می‌کرد و از سوی دیگر سپاهیان در هر سو به دنبالش می‌گشتند.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۹ - نجات کاووس از سقوط، سرزنش گودرز و توبهٔ چهل‌روزهٔ شاه بیت #5923

چو کاووس نشنیدم اندر جهان / ندیدم کس از کهتران و مهان

معنی: «اما هرگز در میان کهتران و مهان، کسی را همچون کاووس نشنیده و ندیده‌ام.»

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۹ - نجات کاووس از سقوط، سرزنش گودرز و توبهٔ چهل‌روزهٔ شاه بیت #5927