سرگذشت و جایگاه در حماسه

پادشاه ستمگر ماردوش که هزار سال فرمان راند تا به دست فریدون در دماوند به بند کشیده شد. در این بخش، رستم او را به عنوان پنجمین نیای مادری خویش (از سوی مهراب کابلی) یاد می‌کند تا شکوه و دیرینگی نژاد خود را به رخ اسفندیار بکشد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

پسر بد مر این پاکدل را یکی / کش از مهر بهره نبود اندکی

معنی: این مرد پاک‌نهاد را پسری بود که از مهر و محبت هیچ بهره‌ای نبرده بود.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #463

جهانجوی را نام ضحّاک بود / دلیر و سبکسار و ناپاک بود

معنی: آن جوینده جهان ضحاک نام داشت؛ جوانی دلیر، اما سبکسر و ناپاک‌نهاد بود.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #464

کجا بیور اسپش همی خواندند / چنین نام بر پهلوی راندند

معنی: او را «بیوراسپ» نیز می‌خواندند و در زبان پهلوی او را به این نام می‌نامیدند.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #465

ز اسپان تازی به زرین ستام / ورا بود بیور که بردند نام

معنی: او ده هزار اسب عربی با لگام‌های زرین داشت و از این رو او را بیوراسپ می‌نامیدند.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #467

شب و روز بودی دو بهره به زین / ز روی بزرگی نه از روی کین

معنی: شب و روز دو بخش از زمانش را بر زین اسب می‌گذراند، اما این از روی غرور و شکوه بود، نه کینه‌توزی.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #468

دل مهتر از راه نیکی ببرد / جوان گوش گفتار او را سپرد

معنی: دل آن جوان سرور را از راه نیکی منحرف ساخت و جوان شتابزده گوش به سخنان او سپرد.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #470

بدو گفت پیمانت خواهم نخست / پس آنگه سخن برگشایم درست

معنی: ابلیس به او گفت: «نخست از تو پیمان و سوگند می‌خواهم، سپس راز خویش را با تو در میان می‌گذارم.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #471

جوان نیک‌دل گشت فرمانش کرد / چنان چون بفرمود سوگند خورد

معنی: جوان ساده‌دل فرمان او را پذیرفت و همان‌گونه که ابلیس خواسته بود سوگند یاد کرد.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #472

که راز تو با کس نگویم ز بن / ز تو بشنوم هر چه گویی سخن

معنی: سوگند خورد که: «راز تو را هرگز با کسی نگویم و هر چه بگویی به گوش جان بشنوم.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #473

چو ضحاک بشنید اندیشه کرد / ز خون پدر شد دلش پر ز درد

معنی: چون ضحاک این بشنید به اندیشه فرو رفت و دلش از یاد اندیشه انداختن خون پدر پر از درد شد.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #479

به ابلیس گفت این سزاوار نیست / دگر گوی کاین از در کار نیست

معنی: به ابلیس گفت: «این کار سزاوار نیست؛ سخنی دیگر بگوی، زیرا این پیشنهاد پذیرفتنی نیست.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #480

سر مرد تازی به دام آورید / چنان شد که فرمان او برگزید

معنی: بدین گونه سرِ آن جوان تازی را به دام افکند، چنان که در نهایت فرمان ابلیس را برگزید.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #483

بپرسید کاین چاره با من بگوی / نتابم ز رای تو من هیچ روی

معنی: ضحاک پرسید: «تدبیر این کار را به من بگوی، زیرا دیگر از رای تو روی نخواهم پیچید.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #484

به هر نیک و بد شاه آزاد مرد / به فرزند بر نازده باد سرد

معنی: در هر نیکی و بدی، آن شاه آزادمنش هرگز نگذاشته بود باد سردی بر فرزندش بوزد.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #493

همی پروریدش به ناز و به رنج / بدو بود شاد و بدو داد گنج

معنی: او را با رنج و ناز فراوان پرورده بود، به وجود او شادمان بود و گنج‌های خویش را به او بخشیده بود.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #494

چنان بدگهر شوخ فرزند او / بگشت از ره داد و پیوند او

معنی: اما آن فرزند بدگوهر و بی‌شرم از راه دادگری و پیوند فرزندی و پدری روی برتافت.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #495

به خون پدر گشت همداستان / ز دانا شنیدم من این داستان

معنی: و با ریختن خون پدر هم‌داستان شد؛ چنان‌که این داستان را از دانایان شنیده‌ام:

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #496

فرومایه ضحاک بیدادگر / بدین چاره بگرفت جای پدر

معنی: بدین سان، ضحاک فرومایه و بیدادگر با این حیله و چاره بر جایگاه پدر نشست.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #499

به سر بر نهاد افسر تازیان / بر ایشان ببخشید سود و زیان

معنی: تاج شهریاری تازیان را بر سر نهاد و بر سود و زیان و سرنوشت آنان فرمانروا شد.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #500

بدو گفت گر سوی من تافتی / ز گیتی همه کام دل یافتی

معنی: ابلیس به ضحاک گفت: «از زمانی که به من روی آوردی، به تمام آرزوهای دلت در جهان رسیدی.»

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #502

همیدون به ضحاک بنهاد روی / نبودش به جز آفرین گفت و گوی

معنی: بدین گونه نزد ضحاک آمد و سخنی جز ثنا و آفرین بر زبان نرانْد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #507

چو بشنید ضحاک بنواختش / ز بهر خورش جایگه ساختش

معنی: چون ضحاک این سخن را شنید، او را بنواخت و جایگاهی برای ساختن خوراک به او داد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #509

به خونش بپرورد بر سان شیر / بدان تا کند پادشا را دلیر

معنی: شاه را با گوشت و خون چون شیری ژیان پروراند تا او را بی‌باک و خونخوار گرداند.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #513

سخن هر چه گویدش فرمان کند / به فرمان او دل گروگان کند

معنی: تا هر چه ابلیس بگوید، ضحاک اطاعت کند و دل به فرمان او سپارد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #514

بخورد و بر او آفرین کرد سخت / مزه یافت خواندش ورا نیک‌بخت

معنی: ضحاک خورد و بسیار بر او آفرین گفت و از طعم آن لذت برد و آشپز را خوش‌بخت خواند.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #516

شه تازیان چون به نان دست برد / سر کم خرد مهر او را سپرد

معنی: چون پادشاه تازیکان دست به غذا برد، سرِ کم‌خردش یکسره شیفته و دل‌بسته او شد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #521

چو ضحاک دست اندر آورد و خورد / شگفت آمدش زان هشیوار مرد

معنی: چون ضحاک از آن خورد، از استادی و دانایی آن مرد شگفت‌زده شد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #525

بدو گفت بنگر که از آرزوی / چه خواهی بگو با من ای نیک‌خوی

معنی: به او گفت: «بنگر چه آرزویی داری، بگو ای خوش‌خوی تا برآورده کنم.»

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #526

چو ضحاک بشنید گفتار اوی / نهانی ندانست بازار اوی

معنی: چون ضحاک این گفتار را شنید، از فریب پنهانی او آگاه نشد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #531

بدو گفت دارم من این کام تو / بلندی بگیرد از این نام تو

معنی: ضحاک گفت: «خواسته‌ات را برمی‌آورم و با این کار نامت والا می‌شود.»

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #532

بفرمود تا دیو چون جفت او / همی بوسه داد از بر سفت او

معنی: فرمان داد تا آن دیوِ هم‌دم بر هر دو کتف او بوسه زند.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #533

دو مار سیه از دو کتفش برست / غمی گشت و از هر سویی چاره جست

معنی: دو مار سیاه از دو کتف ضحاک برویید؛ شاه اندوهگین شد و از هر سو در پی چاره برآمد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #535

چو شاخ درخت آن دو مار سیاه / برآمد دگر باره از کتف شاه

معنی: مانند شاخه درخت، آن دو مار سیاه بار دیگر از کتف‌های شاه برآمدند.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #537

به سان پزشکی پس ابلیس تفت / به فرزانگی نزد ضحاک رفت

معنی: سپس ابلیس شتابان در هیبت پزشکی فرزانه نزد ضحاک آمد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #540

شنودند کان‌جا یکی مهتر است / پر از هول شاه اژدها پیکر است

معنی: زیرا شنیده بودند که در آنجا سروری بزرگ حضور دارد، شاهی سهمگین و اژدهاپیکر.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #552

سواران ایران همه شاه‌جوی / نهادند یک‌سر به ضحاک روی

معنی: سواران و پهلوانان ایران که همگی در جستجوی شاهی جدید بودند، یک‌سره رو به سوی ضحاک آوردند.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #553

به شاهی بر او آفرین خواندند / ورا شاه ایران زمین خواندند

معنی: او را ستودند و به پادشاهی آفرین گفتند و او را شاه سرزمین ایران خواندند.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #554

کی اژدهافش بیامد چو باد / به ایران زمین تاج بر سر نهاد

معنی: آن پادشاه اژدهاوش چون باد بتاخت و آمد و در خاک ایران تاج پادشاهی بر سر نهاد.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #555

نهان گشته بود از بد اژدها / نیامد به فرجام هم ز او رها

معنی: او از گزند آن اژدها پنهان شده بود، اما سرانجام نتوانست از چنگال او رهایی یابد.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #562

چو ضحاکش آورد ناگه به چنگ / یکایک ندادش زمانی درنگ

معنی: چون ضحاک ناگهان او را به چنگ آورد، حتی یک لحظه نیز به او مهلت نداد.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #563