سرگذشت و جایگاه در حماسه

گستهم فرزند نوذر شاه، از پهلوانان نامدار ایران است که در محاصره بزرگ گنگ‌دژ، فرماندهی جناح دوم سپاه ایران را بر عهده داشت و در یورش به دژ و تسخیر آن نقشی کلیدی ایفا نمود.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

بشد طوس و گستهم با او به هم / لبان پر ز باد و روان پر ز غم

معنی: طوس و گستهم با هم آمدند، در حالی که لبانشان پر از باد سرد آه و روانشان پر از اندوه بود.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3828

گرفت آن دو فرزند را در کنار / فرو ریخت آب از مژه شهریار

معنی: آن دو فرزندش را در آغوش کشید و اشک از مژگان شهریار فرو ریخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3847

به گستهم و طوس آمد این آگهی / که تیره شد آن فر شاهنشهی

معنی: آگهی به گستهم و طوس رسید که فرّ و شکوه پادشاهی نوذر تاریک گشته و او نابسندیده سرانجام یافته است.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4047

اگر داردی طوس و گستهم فر / سپاه است و گردان بسیار مر

معنی: اگرچه طوس و گستهم دارای فر و شکوه هستند و گردان بی‌شماری در سپاه حضور دارند،

پادشاهی زوطهماسپ • تاج‌گذاری زو پسر طهماسب، خشکسالی و پیمان صلح میان ایران و توران بیت #4144

هنوز آن زمان گستهم خرد بود / به خردی گراینده و گرد بود

معنی: در آن زمان گستهم هنوز خردسال بود، اما با خردسالی‌اش گرایشی به پهلوانی داشت.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6305

یکی خواهرش بود گرد و سوار / بداندیش و گردنکش و نامدار

معنی: گستهم خواهر دلیری داشت که سوارکار، سرکش و نامدار بود (گردآفرید).

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6306

ورانام گستهم گژدهم خوان / که لرزان بود پیل ازو ز استخوان

معنی: «نام او گستهم فرزند گژدهم است که پیل از بیم او استخوان‌لرزه می‌شود.»

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۵ - رسیدن سپاه زرین ایران بر تیغ کوه، شناساندن درفش پهلوانان به فرود و شادمانی او بیت #11478

وزآنجا بیامد دلی پر ز غم / سری پر ز کینه بر گستهم

معنی: از آنجا با دلی پر از غم و سری پر از کینه به نزد گستهم آمد،

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۱۲ - تیر فرود بر سینهٔ اسپ گیو، تازیانهٔ پدر بر بیژن و رهسپار شدنش به سپیدکوه بیت #11731

چنین داد پاسخ که این نیست روی / ابر خیره گرد بلاها مپوی

معنی: گستهم پاسخ داد: این کار درست نیست؛ به بیهوده به دنبال بلا و خطر مرو.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۱۲ - تیر فرود بر سینهٔ اسپ گیو، تازیانهٔ پدر بر بیژن و رهسپار شدنش به سپیدکوه بیت #11735

بدو گفت پس گستهم راه نیست / خرد خود از این تیزی آگاه نیست

معنی: سپس گستهم به بیژن گفت: این کار راه و روش درستی نیست و عقل و خرد این تندی و شتاب‌زدگی را تأیید نمی‌کند.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۱۲ - تیر فرود بر سینهٔ اسپ گیو، تازیانهٔ پدر بر بیژن و رهسپار شدنش به سپیدکوه بیت #11743

چنین داد پاسخ بدو گستهم / که مویی نخواهم ز تو بیش و کم

معنی: گستهم چنین به او پاسخ داد: من نمی‌خواهم به اندازه یک مو به تو گزندی برسد یا کم و کسری داشته باشی.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۱۲ - تیر فرود بر سینهٔ اسپ گیو، تازیانهٔ پدر بر بیژن و رهسپار شدنش به سپیدکوه بیت #11748

فرستاد و مر گستهم را بخواند / بسی داستانهای نیکو براند

معنی: گیو کسی را فرستاد و گستهم را فراخواند و سخنان و پندهای نیکوی فراوانی با او در میان گذاشت.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۱۲ - تیر فرود بر سینهٔ اسپ گیو، تازیانهٔ پدر بر بیژن و رهسپار شدنش به سپیدکوه بیت #11756

بیاورد گستهم درع نبرد / بپوشید بیژن بکردار گرد

معنی: گستهم زره نبرد را آورد و بیژن مانند پهلوانی دلاور آن را بر تن کرد.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۱۲ - تیر فرود بر سینهٔ اسپ گیو، تازیانهٔ پدر بر بیژن و رهسپار شدنش به سپیدکوه بیت #11758

چو شیدوش و رهام و گستهم و گیو / زره‌دار خراد و برزین نیو

معنی: با این حال، شیدوش و رهام و گستهم و گیو، به همراه خراد زره‌پوش و برزین نبردآزموده...

داستان کاموس کشانی • بخش ۵ - تیرگی آوردگاه و بیم طوس از پیشگویی، گزیدن پهلوانان و صف پیادگان پیش از نبرد سران بیت #12944

درفش خجسته بگستهم داد / بسی پند و اندرزها کرد یاد

معنی: درفش خجسته کاویانی را به گستهم سپرد و پندها و اندرزهای فراوانی به او یادآور شد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۸ - رسیدن پیران به کوه هماون، ستیزه با طوس، بستن راه علف و رای شبخون ایرانیان بیت #13182

ز شیدوش، وز بیژن گستهم / بسی یاد کردند بر بیش و کم

معنی: آنان از شیدوش، بیژن و گستهم یاد کردند و در این سختی از کم و بیشِ یاران یاد آوردند.

داستان کاموس کشانی • بخش ۹ - شب نبرد طوس و گیو با هومان، رسیدن یاران تا سپیده‌دم و نامه خواستن رستم از کیخسرو بیت #13213

چنین گفت شیدوش و گستهم شیر / که شد کار پیکار سالار دیر

معنی: شیدوش و گستهمِ شیردل گفتند: «کار پیکار و نبردِ سالار (طوس) بسیار طولانی شده است.»

داستان کاموس کشانی • بخش ۹ - شب نبرد طوس و گیو با هومان، رسیدن یاران تا سپیده‌دم و نامه خواستن رستم از کیخسرو بیت #13219

بدان دژ فرستاد با گستهم / دو گرد خردمند با اوبهم

معنی: او آن سپاه را همراه با گستهم و دو پهلوان دانا فرستاد تا بدان دژ تاخت آورند.

داستان خاقان چین • بخش ۱۴ - کشتن کافور و گشودن دژ بیداد، نامهٔ افراسیاب به پولادوند و لاف کشتن رستم بیت #15054

چو گستهم گیتی بران گونه دید / جهان در کف دیو وارونه دید

معنی: چون گستهم اوضاع جهان را آن‌گونه دید و دنیا را در چنگال دیوانی نگونسار یافت،

داستان خاقان چین • بخش ۱۴ - کشتن کافور و گشودن دژ بیداد، نامهٔ افراسیاب به پولادوند و لاف کشتن رستم بیت #15058

ببیژن چنین گفت گستهم زود / که لختی عنانت بباید بسود

معنی: گستهم به شتاب به بیژن گفت: اندکی لگام بدار و شتاب کن.

داستان خاقان چین • بخش ۱۴ - کشتن کافور و گشودن دژ بیداد، نامهٔ افراسیاب به پولادوند و لاف کشتن رستم بیت #15064

وزان پس چو گودرز و چون طوس و گیو / چو گستهم و شیدوش و فرهاد نیو

معنی: پس از آن بزرگانی چون گودرز، طوس، گیو، گستهم، شیدوش و فرهاد دلاور،

داستان خاقان چین • بخش ۱۴ - کشتن کافور و گشودن دژ بیداد، نامهٔ افراسیاب به پولادوند و لاف کشتن رستم بیت #15128

طلایه گرازست با گستهم / که با بیژن گیو باشد بهم

معنی: طلایه‌داران سپاه شامل گراز و گستهم بودند که همراه با بیژن فرزند گیو حرکت می‌کردند.

داستان خاقان چین • بخش ۱۴ - کشتن کافور و گشودن دژ بیداد، نامهٔ افراسیاب به پولادوند و لاف کشتن رستم بیت #15233

چو گودرز و چون رستم و گستهم / چو برزین گرشاسپ از تخم جم

معنی: پهلوانانی چون گودرز، رستم، گستهم و برزین گرشاسپ که از نژاد جمشید بود؛

داستان اکوان دیو • داستان اکوان دیو بیت #15533

چو گرگین و چون زنگهٔ شاوران / دگر گستهم شیر جنگ آوران

معنی: پهلوانانی چون گرگین و زنگه شاوران و همچنین گستهم که شیرِ نبردآوران است.

داستان بیژن و منیژه • بخش ۸ - پیام گرگین به رستم، بخشایش کیخسرو و تدبیر نهانی رفتن به توران با گنج و هفت یل بیت #16589

ابر میمنه اشکش و گستهم / سواران بسیار با او بهم

معنی: بر جناح راست سپاه (میمنه)، اشکش و گستهم همراه با سواران بسیار قرار گرفتند.

داستان بیژن و منیژه • بخش ۱۳ - لشکرکشی افراسیاب بر رستم، آرایش رزم و گریز شاه توران با هزار اسیر بیت #16889

وگر تو نیابی مگر گستهم / بیاید دمان با فروهل به هم

معنی: و اگر تو نمی‌آیی، بگو تا گستهم و فروهل با هم دمان بیایند،

داستان دوازده رخ • بخش ۸ - رجزخوانی هومان با رهام و فریبرز و گودرز، افکندن چهار روزبان و شرمساری سپهبد بیت #17491

گرازه برون آمد و گستهم / هجیر سپهدار و بیژن به هم

معنی: گرازه و گستهم و هجیرِ سپهدار و بیژن، همگی با هم بیرون آمدند.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۸ - نبرد خونین گودرز و پیران، پیمان شبانهٔ رزم تن‌به‌تن و آرایش دوبارهٔ دو سپاه بیت #18537

پس بیژن اندر دمان گستهم / ابا نامداران ایران به هم

معنی: پس از بیژن، گستهم به همراه بزرگان و نامداران ایران خروشان و شتابان آمدند.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۸ - نبرد خونین گودرز و پیران، پیمان شبانهٔ رزم تن‌به‌تن و آرایش دوبارهٔ دو سپاه بیت #18605

عمودی فروهشت بر گستهم / که تا بگسلاند میانش ز هم

معنی: اندریمان گرز سنگینی بر گستهم فرود آورد تا کمر او را از هم بگسلد.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۸ - نبرد خونین گودرز و پیران، پیمان شبانهٔ رزم تن‌به‌تن و آرایش دوبارهٔ دو سپاه بیت #18608

به تیغش برآمد بدو نیم گشت / دل گستهم زو پر از بیم گشت

معنی: گستهم با شمشیر خود ضربه او را دفع کرد و آن دو نیم شد، اما دل گستهم از آن ضربه پر از بیم گردید.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۸ - نبرد خونین گودرز و پیران، پیمان شبانهٔ رزم تن‌به‌تن و آرایش دوبارهٔ دو سپاه بیت #18609

بفرمود پس گستهم را که شو / سپه را تو باش این زمان پیشرو

معنی: سپس به گستهم فرمان داد که: «پیش برو و در این زمان جلودار و پیشرو سپاه باش.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۸ - نبرد خونین گودرز و پیران، پیمان شبانهٔ رزم تن‌به‌تن و آرایش دوبارهٔ دو سپاه بیت #18721

همه گستهم را کنید آفرین / شب و روز باشید بر پشت زین

معنی: همگی از گستهم اطاعت و ستایش کنید و شب و روز بر پشت زین اسب آماده باشید.»

داستان دوازده رخ • بخش ۱۸ - نبرد خونین گودرز و پیران، پیمان شبانهٔ رزم تن‌به‌تن و آرایش دوبارهٔ دو سپاه بیت #18724

سپهدار پس گستهم را بخواند / بسی پند و اندرز با او براند

معنی: پس از آن سپهدار گودرز، گستهم را نزد خود خواند و پندها و اندرزهای فراوانی به او داد.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۸ - نبرد خونین گودرز و پیران، پیمان شبانهٔ رزم تن‌به‌تن و آرایش دوبارهٔ دو سپاه بیت #18728

به پیش سپه بود گستهم شیر / بیامد بر پهلوان دلیر

معنی: در پیشاپیش سپاه، گستهمِ مانند شیر بود که نزد پهلوان دلیر آمد.

داستان دوازده رخ • بخش ۳۲ - خبر کشته‌شدن پیران و ده دلاور، سوگ لهاک و فرشیدورد و رای سپاه توران به زنهار بیت #19089

زمین را ببوسید و کرد آفرین / سپاهت بی‌آزار گفتا ببین

معنی: زمین را بوسید و آفرین گفت و بیان داشت که سپاهت بی‌هیچ آسیب و رنجی بر جای است.

داستان دوازده رخ • بخش ۳۲ - خبر کشته‌شدن پیران و ده دلاور، سوگ لهاک و فرشیدورد و رای سپاه توران به زنهار بیت #19090

چنانچون سپردی سپردم به هم / در این بود گودرز با گستهم

معنی: «چنان‌که سپاه را به من سپردی، همه را سالم تحویل دادم.» در همین هنگام که گودرز و گستهم سخن می‌گفتند،

داستان دوازده رخ • بخش ۳۲ - خبر کشته‌شدن پیران و ده دلاور، سوگ لهاک و فرشیدورد و رای سپاه توران به زنهار بیت #19091

دلیران ایران گرازان به هم / رسیدند یکسر بر گستهم

معنی: دلاوران ایران شادمان و خرامان به یکدیگر پیوستند و همگی به گستهم رسیدند.

داستان دوازده رخ • بخش ۳۲ - خبر کشته‌شدن پیران و ده دلاور، سوگ لهاک و فرشیدورد و رای سپاه توران به زنهار بیت #19108

ندادند پاسخ جز از گستهم / که بود اندر آورد شیر دژم

معنی: هیچ‌کس پاسخی نداد مگر گستهم، که در آوردگاه همچون شیری ژیان بود.

داستان دوازده رخ • بخش ۳۳ - گریز لهاک و فرشیدورد از چنگ طلایه، داوطلبی گستهم و پافشاری بیژن بر یاری او بیت #19195

بپوشید گستهم درع نبرد / ز گردان که را دید پدرود کرد

معنی: گستهم زره نبرد بر تن کرد و با هر یک از پهلوانان که دید، بدرود گفت.

داستان دوازده رخ • بخش ۳۳ - گریز لهاک و فرشیدورد از چنگ طلایه، داوطلبی گستهم و پافشاری بیژن بر یاری او بیت #19203

همی گفت لشکر همه سر به سر / که گستهم را ز این بد آید به سر

معنی: تمامی سپاهیان با یکدیگر می‌گفتند که بی‌گمان گستهم از این سرانجامِ شوم آسیب خواهد دید.

داستان دوازده رخ • بخش ۳۳ - گریز لهاک و فرشیدورد از چنگ طلایه، داوطلبی گستهم و پافشاری بیژن بر یاری او بیت #19205