سرگذشت و جایگاه در حماسه

برادر پاک‌نهاد و دادگر افراسیاب که همواره با ستمگری‌های برادرش مخالفت می‌کرد و اسیران ایرانی را رهایی بخشید، اما به دست افراسیاب کشته شد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (29)

چو شد ساخته کار جنگ آزمای / به کاخ آمد اغریرث رهنمای

معنی: چون مقدمات رزم مهیا گشت، اغریرثِ رهنما و خردمند به کاخ پادشاهی درآمد.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3683

چنین گفت اغریرث هوشمند / که گر بارمان را رسد زین گزند

معنی: اما اغریرث خردمند گفت: اگر در این نبرد آسیبی به بارمان برسد...

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3744

پرآژنگ شد روی پور پشنگ / ز گفتار اغریرث آمدش ننگ

معنی: چهره افراسیاب (فرزند پشنگ) پر از چین و خشم شد و از سخن اغریرث ننگ و خشم بر دلش نشست.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3747

چو اغریرث پرهنر آن بدید / دل او ببر در چو آتش دمید

معنی: چون اغریرثِ پرهنر آن منظره را دید، دلش در سینه مانند آتش زبانه کشید.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4034

همی گفت چندین سر بی‌گناه / ز تن دور ماند به فرمان شاه

معنی: می‌گفت: آیا رواست که چندین سرِ بی‌گناه به فرمان شاه از تن جدا شود؟

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4035

بیامد خروشان به خواهشگری / بیاراست با نامور داوری

معنی: با خروش و زاری به خواهشگری آمد و با سالار نامور (افراسیاب) به گفتگو و داوری پرداخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4036

سزد گر نیاید به جانشان گزند / سپاری همیدون به من شان ببند

معنی: سزاوارتر آن است که آسیبی به جانشان نرسد؛ آنان را همین‌گونه در بند به من بسپار.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4039

ببخشید جان‌شان به گفتار اوی / چو بشنید با درد پیکار اوی

معنی: افراسیاب چون سخنان دردآلود و ستیز او را شنید، جان اسیران را به او بخشید.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4042

ازان پس به اغریرث آمد پیام / که ای پرمنش مهتر نیک‌نام

معنی: پس از آن، پیامی به اغریرث فرستادند که ای سالار والاتبار و نیک‌نام توران!

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4074

اگر بیند اغریرث هوشمند / مر این بستگان را گشاید ز بند

معنی: اگر اغریرثِ هوشمند و خردمند صلاح بداند، این اسیران را از بند رهایی بخشد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4082

چنین گفت اغریرث پرخرد / کزین گونه گفتار کی درخورد

معنی: اغریرثِ بسیار خردمند چنین پاسخ داد که آشکارا آزاد کردن اسیران شایسته و ممکن نیست.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4085

که بخشود بر ما جهاندار ما / شد اغریرث پر خرد یار ما

معنی: پیام این بود که: آفریدگار جهان بر ما رحم آورد و اغریرث خردمند، یاور و پشتیبان ما شد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4094

گرانمایه اغریرث نیک پی / ز آمل گذارد سپه را به ری

معنی: اغریرث والاتبار و نیک‌فرجام لشکرش را از آمل به سوی ری ببرد تا ما تنها بمانیم و آزاد شویم.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4097

چو از پیش دستان برون شد سپاه / خبر شد به اغریرث نیک خواه

معنی: چون سپاه از نزد زال حرکت کرد، خبر آن به اغریرث خیرخواه رسید.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4107

چو اغریرث آمد ز آمل به ری / وزان کارها آگهی یافت کی

معنی: هنگامی که اغریرث از آمل به ری آمد، افراسیاب از ماجرای رها کردن اسیران ایرانی آگاه شد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۳ - کشته شدن اغریرث به دست افراسیاب و حرکت زال برای کین‌خواهی بیت #4119

بدو گفت کاین چیست کانگیختی / که با شهد حنظل برآمیختی

معنی: افراسیاب به اغریرث گفت: این چه کاری بود که کردی و شهد شیرین را با حنظل تلخ درآمیختی؟

پادشاهی نوذر • بخش ۱۳ - کشته شدن اغریرث به دست افراسیاب و حرکت زال برای کین‌خواهی بیت #4120

بفرمودمت کای برادر به کش / که جای خرد نیست و هنگام هش

معنی: به تو فرمان داده بودم که ای برادر آنان را بکش، چرا که اینجا جای عقل و اندیشه نبود.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۳ - کشته شدن اغریرث به دست افراسیاب و حرکت زال برای کین‌خواهی بیت #4121

چنین داد پاسخ به افراسیاب / که لختی بباید همی شرم و آب

معنی: اغریرث در پاسخ افراسیاب گفت: انسان باید اندکی شرم و حیا داشته باشد!

پادشاهی نوذر • بخش ۱۳ - کشته شدن اغریرث به دست افراسیاب و حرکت زال برای کین‌خواهی بیت #4124

میان برادر به دو‌نیم کرد / چنان سنگدل ناهشیوار مرد

معنی: آن مرد سنگ‌دل و بی‌خرد، کمر برادر خویش را با شمشیر دو نیم ساخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۳ - کشته شدن اغریرث به دست افراسیاب و حرکت زال برای کین‌خواهی بیت #4129

چو از کار اغریرث نامدار / خبر شد به نزدیک زال سوار

معنی: چون خبر کشته شدن اغریرث نامدار به زال زر رسید،

پادشاهی نوذر • بخش ۱۳ - کشته شدن اغریرث به دست افراسیاب و حرکت زال برای کین‌خواهی بیت #4130

دلش خود ز تخت و کله گشته بود / به تیمار اغریرث آغشته بود

معنی: دل پشنگ از تخت و تاج بیزار گشته و غم کشته شدن اغریرث وجودش را فراگرفته بود.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۱ - تاج‌گذاری گرشاسپ، حملهٔ دوبارهٔ افراسیاب و آمادگی رستم برای نبرد بیت #4191

همی گفت اگر تخت را سر بدی / چو اغریرثش یار درخور بدی

معنی: پشنگ همواره می‌گفت: اگر تخت پادشاهی یاوری می‌خواست، کس چون اغریرث شایسته همدمی بود.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۱ - تاج‌گذاری گرشاسپ، حملهٔ دوبارهٔ افراسیاب و آمادگی رستم برای نبرد بیت #4194

تو خون برادر بریزی همی / ز پرورده مرغی گریزی همی

معنی: تو خون برادر خودت را می‌ریزی، اما از مرغ پرورده‌ای (چون سیمرغ/زال) می‌گریزی!

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۱ - تاج‌گذاری گرشاسپ، حملهٔ دوبارهٔ افراسیاب و آمادگی رستم برای نبرد بیت #4195

گر از من سر نامور گشته‌شد / که اغریرث پرخرد کشته‌شد

معنی: اگر بخت از سرِ نامور من برگشته، به خاطر آن است که اغریرثِ پرخرد به دست من کشته شد.

کیقباد • بخش ۳- آگاهی از پشنگ شکست سپاه توران و دلاوری رستم و سفارش او افراسیاب را به آشتی با کیقباد بیت #4494

ز کینه به اغریرث پرخرد / نه آن کرد کز مردمی در خورد

معنی: و از روی کینه با اغریرث خردمند رفتاری کرد که شایسته انسان و جوانمردی نبود.

کیقباد • بخش ۴ - آشتی پشنگ و کیقباد و بازگشت تورانیان از جنگ و خلعت دادن کیقباد به زال و پهلوانان بیت #4534

برادرت اغریرث نیکخوی / کجا نیکنامی بدش آرزوی

معنی: و برادر خویش، اغریرث نیک‌نهاد را که تنها آرزویش نیک‌نامی و صلح بود،

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۴ - پاسخ کیخسرو به پیام افراسیاب: رد چاپلوسی، یادآوری کشتن سیاوش و پیمان شمشیر تا رستخیز بیت #20772

چو اغریرث و نوذر نامدار / سیاوش که بد در جهان یادگار

معنی: همانند اغریرث و نوذر نامدار و سیاوش که یادگاری بی‌همتا در جهان بود!

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۲۴ - پناه افراسیاب به هنگ، بستن او به دست هوم، بخشایش کمند و گریز به دریا بیت #21777

ز جان برادرت گویم نخست / که هرگز بلای مهان را نجست

معنی: نخست از جان برادرت اغریرث می‌گویم که هرگز بدی و بلایی برای بزرگان نخواست و تو او را کشتی.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۲۶ - کشتن افراسیاب و گرسیوز به دست کیخسرو، نیایش در آذرگشسب و داد و دهش بر جهان بیت #21870

به هر برزنی جشنگاهی سده / همه‌گرد بر گردش آتشکده

معنی: در هر برزنی جایگاهی برای جشن سده ساخت که بر گرد آن آتشکده‌ها برافراشته شده بود.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱ - نشستن لهراسپ بر تخت داد، اندرز شاهی، آمدن دانایان به بلخ و ساختن آتشکدهٔ برزین بیت #22659