سرگذشت و جایگاه در حماسه

پشوتن، فرزند گشتاسپ و برادر اسفندیار، پهلوان و وزیری پرهیزگار، خردمند و پارسا است. در نبردها همواره جانشین و مشاور دادگر بود. در حمله بهمن به زابلستان، پشوتن با پندهای فخیم خویش جلوی خون‌ریزی و ویرانی بیشتر را گرفت، بهمن را از کینه‌توزی پشیمان کرد، موجب آزادی زال از بند شد و سپاه ایران را به میهن بازگرداند.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

پشوتن دگر گرد شمشیر زن / شه نامبردار لشکرشکن

معنی: و دیگری پشوتنِ دلاور و شمشیرزن، شاهزاده‌ای نام‌آور و لشکرشکن.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲ - سخن دقیقی: کناره‌گیری لهراسپ، تاج‌گذاری گشتاسپ و زاده شدن اسفندیار و پشوتن بیت #23570

پشوتن یکی مرد بیدار بود / سپه را ز دشمن نگهدار بود

معنی: پشوتن مردی هوشیار و آگاه بود که سپاه را از آسیب دشمن حفظ می‌کرد.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۲ - آغاز هفت‌خوان اسفندیار: پرسش راه از گرگسار و کشتن دو گرگ در خان نخست بیت #25135

چو آمد سپاه و پشوتن فراز / بدیدند یل را به جای نماز

معنی: چون سپاه و پشوتن فرا رسیدند، آن پهلوان را در محل نیایش دیدند.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۲ - آغاز هفت‌خوان اسفندیار: پرسش راه از گرگسار و کشتن دو گرگ در خان نخست بیت #25153

پشوتن بفرمود تا رفت پیش / ورا پندها داد ز اندازه بیش

معنی: اسفندیار بفرمـود تا پشوتن پیش آید و پندها و سفارش‌های بی‌شماری به او داد.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۳ - خان دوم اسفندیار: هشدار گرگسار از شیر و کشتن شیر نر و ماده بیت #25171

بدو گفت کاین لشکر سرفراز / سپردم ترا من شدم رزمساز

معنی: به پشوتن گفت: «این لشکر سرافراز را به تو می‌سپارم و خود به نبرد می‌روم.»

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۳ - خان دوم اسفندیار: هشدار گرگسار از شیر و کشتن شیر نر و ماده بیت #25172

هم اندر زمان لشکر آنجا رسید / پشوتن سر و یال شیران بدید

معنی: در همان زمان سپاهیان به آنجا رسیدند و پشوتن سر و یالِ شیرانِ کشته‌شده را دید.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۳ - خان دوم اسفندیار: هشدار گرگسار از شیر و کشتن شیر نر و ماده بیت #25181

پشوتن بیامد سوی نامجوی / پسر با برادر همی پیش اوی

معنی: پشوتن نزد آن پهلوان نامدار آمد؛ برادر در برابر برادر ایستاد.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۴ - خان سوم اسفندیار: هشدار گرگسار، کشتن اژدها با گردون تیغ‌دار و بیهوشی از دود زهر بیت #25208

بپوشید خفتان جهاندار گرد / سپه را به فرخ پشوتن سپرد

معنی: آن جهان‌دار خفتان رزم پوشید و فرامندی سپاه را به پشوتن مبارک‌قدم سپرد.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۴ - خان سوم اسفندیار: هشدار گرگسار، کشتن اژدها با گردون تیغ‌دار و بیهوشی از دود زهر بیت #25209

پشوتن بیامد هم اندر زمان / به نزدیک آن نامدار جهان

معنی: پشوتن در همان زمان فرا رسید و به نزد آن دلاور نامدار جهان آمد.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۴ - خان سوم اسفندیار: هشدار گرگسار، کشتن اژدها با گردون تیغ‌دار و بیهوشی از دود زهر بیت #25225

سپه را همه بر پشوتن سپرد / یکی جام زرین پر از می ببرد

معنی: اسفندیار فرماندهی سپاه را به پشوتن سپرد و خود جامی زرین پر از می برداشت.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۵ - خان چهارم اسفندیار: هشدار گرگسار، فریب زن جادو و کشتن او با زنجیر زردشت بیت #25254

پشوتن بیامد همی با سپاه / چنین گفت کای نامبردار شاه

معنی: پشوتن همراه سپاه فرا رسید و گفت: «ای شهریارِ نامدار و سرافراز،»

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۵ - خان چهارم اسفندیار: هشدار گرگسار، فریب زن جادو و کشتن او با زنجیر زردشت بیت #25288

همان اسپ و گردون و صندوق برد / سپه را به سالار لشکر سپرد

معنی: اسفندیار اسب و گردون و صندوق تیغ‌دار را آورد و سپاه را به سپهسالار (پشوتن) سپرد.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۶ - خان پنجم اسفندیار: هشدار گرگسار، کشتن سیمرغ و جشن پیروزی بیت #25315

هم‌آنگه خروش آمد از کرنای / پشوتن بیاورد پرده‌سرای

معنی: همان‌دم بانگ شیپورها برآمد و پشوتن خیمه‌گاه شاهی را پیش آورد.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۶ - خان پنجم اسفندیار: هشدار گرگسار، کشتن سیمرغ و جشن پیروزی بیت #25333

پشوتن بشد نزد اسفندیار / سخن رفت هرگونه از کارزار

معنی: پشوتن به نزد اسفندیار آمد و سخنان گوناگونی درباره ادامه جنگ میانشان ردوبدل شد.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۹ - چارهٔ اسفندیار: درآمدن به رویین‌دژ در جامهٔ خرادِ بازارگان و فریفتن ارجاسپ بیت #25512

وزان جایگه ساربان را بخواند / به پیش پشوتن به زانو نشاند

معنی: سپس اسفندیار ساربان را فراخواند و او را در برابر پشوتن به زانو نشاند.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۹ - چارهٔ اسفندیار: درآمدن به رویین‌دژ در جامهٔ خرادِ بازارگان و فریفتن ارجاسپ بیت #25527

چو از راه نزد پشوتن رسید / بگفت آنچ از آتش و دود دید

معنی: چون از راه به نزد پشوتن رسید، هر آنچه از آتش و دود دیده بود بازگفت.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۱۱ - گزارش آتش به پشوتن، تاختن سپاه بر دژ، کشتن طرخان به دست نوش‌آذر و فرمان ارجاسپ به جنگ بیت #25650

پشوتن چنین گفت کز پیل و شیر / به تنبل فزونست مرد دلیر

معنی: پشوتن گفت: مرد دلاور با تدبیر و چاره‌جویی، از پیل و شیر نیز برتر است.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۱۱ - گزارش آتش به پشوتن، تاختن سپاه بر دژ، کشتن طرخان به دست نوش‌آذر و فرمان ارجاسپ به جنگ بیت #25651

سپه‌کش پشوتن به قلب اندرون / سپاهی همه دست شسته به خون

معنی: پشوتن سالار در مرکز سپاه بود و لشکر همگی آماده خونریزی و پیکار بودند.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۱۱ - گزارش آتش به پشوتن، تاختن سپاه بر دژ، کشتن طرخان به دست نوش‌آذر و فرمان ارجاسپ به جنگ بیت #25665

چو نزد سپاه پشوتن رسید / برو نامدار آفرین گسترید

معنی: چون اسفندیار به نزد سپاه پشوتن رسید، آن پهلوان نامدار (پشوتن) بر او آفرین و تحسین فراوان نثار کرد.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۱۲ - شب یورش اسفندیار به درگاه ارجاسپ: کشتن شاه ترکان، رهانیدن خواهران و پیوستن به پشوتن بیت #25738

پشوتن بدو گفت اینست راه / بر این باش و آزرم مردان بخواه

معنی: پشوتن به او گفت: راه درست همین است؛ بر این اندیشه بمان و احترام مردان دلاور را بخواه.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۶ - حرکت اسفندیار، فال ناخجستهٔ شتر و بریدن سرش، اردوزدن کنار هیرمند و رای فرستادن رسول به رستم بیت #26139

چنین گفت پس با پشوتن به راز / که این شیر رزم‌آور جنگ ساز

معنی: سپس با پشوتن به راز چنین گفت: این شیر رزم‌آور و جنگ‌ساز،

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۱۱ - فرمان رستم به ساختن بزم شاهانه، آمدن بی‌سلاح به هیرمند و خشم اسفندیار بر بهمن بیت #26383

ولیکن پشوتن شناسد که شاه / چه فرمود تا من برفتم به راه

معنی: اما پشوتن می‌داند که شاه به من چه فرمانی داد که من راهی این سفر شدم.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۱۲ - دیدار رستم و اسفندیار بر لب هیرمند، آفرین دوسویه، دعوت به خان و سرباز زدن از بند بیت #26445

پشوتن که بد شاه را رهنمای / بیامد هم‌انگه به پرده سرای

معنی: پشوتن که راهنما و مشاور اسفندیار بود، همان دم به پرده‌سرای و خیمهٔ شاهزاده درآمد.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۱۳ - پند پشوتن و پاسخ اسفندیار، نخواندن رستم به بزم و بازگشت خشمگین او بیت #26463

پشوتن بدو گفت کای نامدار / برادر که یابد چو اسفندیار

معنی: پشوتن به او گفت: ای نامدار، کدام برادر می‌تواند برادری مانند اسفندیار داشته باشد؟

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۱۳ - پند پشوتن و پاسخ اسفندیار، نخواندن رستم به بزم و بازگشت خشمگین او بیت #26468

بدو گفت هر چیز کامد ز پند / تن پاک و جان ترا سودمند

معنی: پشوتن به او گفت: هر آنچه از اندرز و پند که برای تن پاک و روان تو سودمند بود...

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۱۳ - پند پشوتن و پاسخ اسفندیار، نخواندن رستم به بزم و بازگشت خشمگین او بیت #26486

چنین گفت پس با پشوتن به راز / که بر می نیاید به آبت نیاز

معنی: پس اسفندیار به نهانی به پشوتن گفت که نیازی نیست آب در این می بریزی.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۱۹ - بزم نیمروز نزد اسفندیار، پند آشتی رستم و پیمان نبرد فردا بیت #26721

پشوتن چنین گفت با میگسار / که بی‌آب جامی می افگن بیار

معنی: پشوتن به ساقی گفت که جامی از می خالص و بی‌دست‌خوردگی آب بیاور.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۱۹ - بزم نیمروز نزد اسفندیار، پند آشتی رستم و پیمان نبرد فردا بیت #26723

به دیگر پشوتن گو نیک مرد / چشیده ز گیتی بسی گرم و سرد

معنی: در سوی دیگر پشوتن، آن مرد نیک که گرم و سرد روزگار را چشیده است،

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲۰ - سخن تلخ رستم بر در سراپرده، پند آشتی پشوتن و پافشاری اسفندیار بر جنگ بیت #26817

چو برگشت ازو با پشوتن بگفت / که مردی و گردی نشاید نهفت

معنی: چون اسفندیار بازگشت، به پشوتن گفت: دلاوری و مردانگی را نمی‌توان پنهان داشت.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲۰ - سخن تلخ رستم بر در سراپرده، پند آشتی پشوتن و پافشاری اسفندیار بر جنگ بیت #26821

پشوتن بدو گفت بشنو سخن / همی گویمت ای برادر مکن

معنی: پشوتن به او گفت: سخنم را بشنو؛ ای برادر، به تو می‌گویم این کار را مکن!

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲۰ - سخن تلخ رستم بر در سراپرده، پند آشتی پشوتن و پافشاری اسفندیار بر جنگ بیت #26828

پشوتن بدو گفت کای نامدار / چنین چند گویی تو از کارزار

معنی: پشوتن به او گفت: ای نامدار! تا کی این‌چنین از جنگ و کارزار سخن می‌گویی؟

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲۰ - سخن تلخ رستم بر در سراپرده، پند آشتی پشوتن و پافشاری اسفندیار بر جنگ بیت #26847

پس از بارگی با پشوتن بگفت / که ما را نباید بدو یار و جفت

معنی: پس از بالای اسب به پشوتن گفت: ما نباید یاور و همراهی با خود به نبرد او ببریم.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲۲ - هماوردی تنهای رستم و اسفندیار بر لب هیرمند، پیمان بی‌مدد و شکستن نیزه و تیغ و گرز بیت #26943

چنین گفت پس با پشوتن که شیر / بپیچد ز چنگال مرد دلیر

معنی: سپس به پشوتن گفت: شیر ژیان نیز از چنگال مرد دلیر و شجاع رو برمی‌گرداند.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲۷ - سپیده‌دم رویارویی رستم و اسفندیار: پوزش و گنج‌بخشی، و پافشاری اسفندیار بر بند بیت #27238

پشوتن بدو گفت پر آب چشم / که بر دشمنت باد تیمار و خشم

معنی: پشوتن با چشمی پر از اشک به او گفت: رنج و خشم نسیب دشمنان تو باد!

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲۷ - سپیده‌دم رویارویی رستم و اسفندیار: پوزش و گنج‌بخشی، و پافشاری اسفندیار بر بند بیت #27243

بیامد به پیش پشوتن بگفت / که پیکار ما گشت با درد جفت

معنی: به نزد پشوتن آمد و گفت که پیکار ما با دردی بزرگ جفت شد.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲۸ - تیر گز بر چشم اسفندیار، افتادن رویین‌تن و گفتگوی واپسین با رستم بیت #27313

پشوتن بر و جامه را کرد چاک / خروشان به سر بر همی کرد خاک

معنی: پشوتن جامه بر تن چاک داد و ناله‌کنان بر سر خویش خاک ریخت.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲۸ - تیر گز بر چشم اسفندیار، افتادن رویین‌تن و گفتگوی واپسین با رستم بیت #27317

پشوتن همی گفت راز جهان / که داند ز دین‌آوران و مهان

معنی: پشوتن درباره رازهای جهان می‌گفت: چه کسی از بزرگان و دین‌آوران می‌داند...

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲۸ - تیر گز بر چشم اسفندیار، افتادن رویین‌تن و گفتگوی واپسین با رستم بیت #27319

پشوتن بروبر همی مویه کرد / رخی پر ز خون و دلی پر ز درد

معنی: پشوتن با چهره‌ای پر از خون و دلی پر از درد بر او مویه‌گری می‌کرد.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲۸ - تیر گز بر چشم اسفندیار، افتادن رویین‌تن و گفتگوی واپسین با رستم بیت #27326

بریده بش و دم اسپ سیاه / پشوتن همی برد پیش سپاه

معنی: یال و دم اسب سیاه اسفندیار را بریدند و پشوتن آن اسب را پیشاپیش سپاه می‌برد.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۳۰ - تشییع تابوت آهنین اسفندیار، خشم مهان ایران و نکوهش گشتاسپ به دست پشوتن و خواهران بیت #27448

پشوتن همی رفت گریان به راه / پس پشت تابوت و اسپ سیاه

معنی: پشوتن گریه‌کنان در راه می‌رفت و در پشت تابوت و اسب سیاه گام برمی‌داشت.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۳۰ - تشییع تابوت آهنین اسفندیار، خشم مهان ایران و نکوهش گشتاسپ به دست پشوتن و خواهران بیت #27467