🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان هفتخوان اسفندیار

❖
49 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۴ - خان سوم اسفندیار: هشدار گرگسار، کشتن اژدها با گردون تیغ‌دار و بیهوشی از دود زهر
شاهزاده اسفندیار در آغاز خان سوم، گرگسار بداندیش را فراخواند و سه جام میِ لعل‌گون به او نوشانید تا زبانش به سخن باز شود. آن‌گاه از او پرسید که فردا چه آزمونی بر سر راه لشکر خواهد بود. گرگسار گفت که در منزلگاه بعدی، اژدهایی مهیب و آتشین‌دم در کمین است؛ هیولایی با تن کوه‌آسا که چشمانی سرخ از خون و دهانی پُرآتش دارد و ماهی را از دریا به دم بیرون می‌کشد. او اسفندیار را پند داد که از این راه بازگردد و جان خویش و سپاهش را به خطر نیندازد.

اما اسفندیار پاسخ داد که از چنگال او هیچ اژدهایی رهایی نخواهد یافت. او دستور داد تا درودگران خردمند، گردونه‌ای استوار از چوب بسازند و سراسر اطراف آن را با تیغ‌های تیز و بران بپوشانند و بر فراز آن صندوقی استوار تعبیه کنند. شاهزاده خود درون صندوق نشست و گردونه را که دو اسب گران‌مایه بر آن بسته شده بود، آزمود.

با آغاز روز بعد، اسفندیار زره رزم پوشید، گردونه تیغ‌دار را پیش راند و فرماندهی سپاه را به برادرش پشوتن سپرد. چون به نزدیکی غار هیولا رسید، اژدها بانگ گردونه را شنید و مانند کوهی سیاه و خروشان بیرون آمد. دهان گشود و با دم آتشین خود اسبان و گردونه را یکباره بلعید. اما تیغ‌های برانِ نصب‌شده بر گردونه در کام و دهان هیولا گیر کرد؛ همچون شمشیرهایی که در نیام دهانش فرو رفته باشند، طوری که نه توان بلعیدن داشت و نه بیرون انداختن.

در همین هنگام، اسفندیار دلاور از صندوق بیرون جهید و با شمشیر تیز کابلی مغز اژدها را شکافت. با مرگ هیولا، دودی بس سهمگین و زهرآگین از پیکرش برخاست که شاهزاده را مدهوش و بی‌رمق بر خاک افکند. پشوتن و سپاهیان شتابان فرا رسیدند. چون اسفندیار به هوش آمد، اعلام کرد که ضربتی به او نرسیده و تنها از دود زهر بیهوش شده است. او سپس تن را در آب چشمه شست‌وشو داد، جامه‌ای نو پوشید و بر آستان یزدان پاک سجده شکر به‌جای آورد.
#1
بفرمود تا پیش او گرگسار
✦
بیامد بداندیش و بد روزگار
#2
سه جام می لعل فامش بداد
✦
چو آهرمن از جام می گشت شاد
#3
بدو گفت کای مرد بدبخت خوار
✦
که فردا چه پیش آورد روزگار
#4
بدو گفت کای شاه برتر منش
✦
ز تو دور بادا بد بدکنش
#5
چو آتش به پیکار بشتافتی
✦
چنین بر بلاها گذر یافتی
#6
ندانی که فردا چه آیدت پیش
✦
ببخشای بر بخت بیدار خویش
#7
از ایدر چو فردا به منزل رسی
✦
یکی کار پیش است از این یک بسی
#8
یکی اژدها پیشت آید دژم
✦
که ماهی برآرد ز دریا به دم
#9
همی آتش افروزد از کام اوی
✦
یکی کوه خاراست اندام اوی
#10
از این راه گر بازگردی رواست
✦
روانت بر این پند من بر گواست
#11
دریغت نیاید همی خویشتن
✦
سپاهی شده ز این نشان انجمن
#12
چنین داد پاسخ که ای بدنشان
✦
به بندت همی برد خواهم کشان
#13
ببینی که از چنگ من اژدها
✦
ز شمشیر تیزم نیابد رها
#14
بفرمود تا درگران آورند
✦
سزاوار چوب گران آورند
#15
یکی نغز گردون چوبین بساخت
✦
به گرد اندرش تیغها در نشاخت
#16
به سر بر یکی گرد صندوق نغز
✦
بیاراست آن درگر پاک مغز
#17
به صندوق در مرد دیهیم جوی
✦
دو اسپ گرانمایه بست اندر اوی
#18
نشست آزمون را به صندوق شاه
✦
زمانی همی راند اسپان به راه
#19
زره‌دار با خنجر کابلی
✦
به سر بر نهاده کلاه یلی
#20
چو شد جنگ آن اژدها ساخته
✦
جهانجوی ز این رنج پرداخته
#21
جهان گشت چون روی زنگی سیاه
✦
ز برج حمل تاج بنمود ماه
#22
نشست از بر شولک اسفندیار
✦
برفت از پسش لشکر نامدار
#23
دگر روز چون گشت روشن جهان
✦
درفش شب تیره شد در نهان
#24
پشوتن بیامد سوی نامجوی
✦
پسر با برادر همی پیش اوی
#25
بپوشید خفتان جهاندار گرد
✦
سپه را به فرخ پشوتن سپرد
#26
بیاورد گردون و صندوق شیر
✦
نشست اندر او شهریار دلیر
#27
دو اسپ گرانمایه بسته بر اوی
✦
سوی اژدها تیز بنهاد روی
#28
ز دور اژدها بانگ گردون شنید
✦
خرامیدن اسپ جنگی بدید
#29
ز جای اندر آمد چو کوه سیاه
✦
تو گفتی که تاریک شد چرخ و ماه
#30
دو چشمش چو دو چشمه تابان ز خون
✦
همی آتش آمد ز کامش برون
#31
چو اسفندیار آن شگفتی بدید
✦
به یزدان پناهید و دم درکشید
#32
همی جست اسپ از گزندش رها
✦
به دم درکشید اسپ را اژدها
#33
دهن باز کرده چو کوهی سیاه
✦
همی کرد غران بدو در نگاه
#34
فرو برد اسپان و گردون به دم
✦
به صندوق در گشت جنگی دژم
#35
به کامش چو تیغ اندر آمد بماند
✦
چو دریای خون از دهان برفشاند
#36
نه بیرون توانست کردن ز کام
✦
چو شمشیر بد تیغ و کامش نیام
#37
ز گردون و آن تیغها شد غمی
✦
به زور اندر آورد لختی کمی
#38
برآمد ز صندوق مرد دلیر
✦
یکی تیز شمشیر در چنگ شیر
#39
به شمشیر مغزش همی کرد چاک
✦
همی دود زهرش برآمد ز خاک
#40
از آن دود برنده بیهوش گشت
✦
بیفتاد و بی‌مغز و بی‌توش گشت
#41
پشوتن بیامد هم اندر زمان
✦
به نزدیک آن نامدار جهان
#42
جهانجوی چون چشمها باز کرد
✦
به گردان گردنکش آواز کرد
#43
که بیهوش گشتم من از دود زهر
✦
ز زخمش نیامد مرا هیچ بهر
#44
از آن خاک برخاست و شد سوی آب
✦
چو مردی که بیهوش گردد به خواب
#45
ز گنجور خود جامهٔ نو بجست
✦
به آب اندر آمد سر و تن بشست
#46
بیامد به پیش خداوند پاک
✦
همی گشت پیچان و گریان به خاک
#47
همی گفت کاین اژدها را که کشت
✦
مگر آن که بودش جهاندار پشت
#48
سپاهش همه خواندند آفرین
✦
همه پیش دادار سر بر زمین
#49
نهادند و گفتند با کردگار
✦
توی پاک و بی‌عیب و پروردگار

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: